Zabytki sztuki rosyjskiej.

REKLAMA

„Car Kolokol” to zabytek rosyjskiej sztuki odlewniczej XVIII wieku. Wysokość z nadprożem 6,24 m, średnica 6,6 m; waga 202 ton. Nigdy nie był używany zgodnie z przeznaczeniem. Dzwon został odlany z rozkazu cesarzowej Anny Joannowny w 1730 roku na pamiątkę potomków i jej panowania. W 1737 roku podczas pożaru Trójcy został uszkodzony i leżał w ziemi przez około sto lat. W pierwszej połowie XIX wieku został wzniesiony i zainstalowany na cokole na moskiewskim Kremlu w pobliżu dzwonnicy Iwana Wielkiego. Słynny w naszych czasach „Car Kolokol” miał kilku poprzedników. Pierwszy, dzwon Godunowa, został odlany w 1599 roku. Był na Placu Iwanowskim na Kremlu. Dzwon zadziwił zarówno mieszkańców, jak i podróżników z innych krajów swoją wielkością i pięknem – ważył 33,6 tony. Dzwon służył prawie 50 lat, ale pękł z powodu ogromnego pożaru w Moskwie. W 1651 roku zaczęto mówić o odlewaniu dzwonu ważącego 130 ton. Car Aleksiej Michajłowicz chciał powierzyć dzieło Hansowi Falkowi, lecz Falk poprosił o pięć lat na jego wykonanie i nie chciał użyć miedzi poprzedniego rozbitego dzwonu. Moskiewscy rzemieślnicy – ​​Danila Matwiejew, jego syn Emeljan Matwiejew, asystenci Kirył  Samojłow, Wasilij Borysow i Siemion Simonow byli gotowi do wykonania podobnej pracy w ciągu roku przy użyciu tej starej miedzi ze zniszczonego dzwonu. Dzwon odlano w 1654 roku i w grudniu tego samego roku dzwonił już z dzwonnicy, jego dźwięk dochodził do 7,5 km. Dzwon ten wkrótce roztrzaskał się od silnego uderzenia, a w 1655 roku Aleksander Grigorjew zajął się jego ponownym wykonaniem. Mistrz pracował nad dzwonem przez dziesięć miesięcy, od lutego do grudnia. W 1661 roku dzwon upadł na ziemię, ale pozostał nienaruszony, a w 1674 został ponownie zawieszony. Drugi dzwon praktycznie powtórzył los pierwszego – pękł w 1701 roku na skutek pożaru. Służył prawie 50 lat. W 1730 roku cesarzowa Anna Joannowna chciała upamiętnić pamięć o swoim panowaniu i nakazała ponownie odlać pęknięty dzwon Grigoriewa. Dekret z 26 lipca 1730 roku brzmiał m.in.: „W ostatnich latach dekretem błogosławionej pamięci dziadka naszego Wielkiego Suwerennego Cara i Wielkiego Księcia Aleksieja Michajłowicza zbudowano duży Dzwon dla Katedry Wniebowzięcia NMP, który ważył osiem tysięcy pudów i ten Dzwon został uszkodzony przez ogień, w tym celu my, pamiętni o wolę naszych przodków, kazaliśmy, aby Dzwon ponownie został odlany, tak aby miał dziesięć tysięcy pudów z dekoracjami,…..”.  Natomiast Dekret z 26 lipca 1730 roku podniósł wagę nowego dzwonu do 200 ton. Początkowo do tego zadania poszukiwano specjalistów za granicą. Francuz Germain, królewski mechanik, „królewski złotnik i członek Akademii Nauk”, otrzymał hojną ofertę, ale uznał, że to żart i odmówił wykonania zadania. Sprawą podjęli się Motorin Iwan Fiodorowicz i jego syn Michaił Iwanowicz. Planowano odlać dzwon według rysunków Urzędu Artylerii. Najpierw Motorin wykonał mały model i wysłał go z rysunkami i kosztorysem do zatwierdzenia do Petersburga. Dyskusja nad projektem i przygotowanie do wdrożenia trwały dwa lata. W listopadzie 1732 roku na prośbę Senatu o postęp prac Motorin odpowiedział, że „wykroje będą wykonane od 29-tego czerwca za dwa i pół miesiąca, od 15-tego września rozpocznie się produkcja obudowy, a Forma będzie gotowa do odlewania do 13-tego grudnia”. Prace nad dzwonem rozpoczęły się w styczniu 1733 roku. Ze względu na olbrzymie rozmiary Carskiego Dzwonu postanowiono od razu zrobić go na Kremlu. Na Placu Iwanowskim wykopano dół o głębokości dziesięciu metrów, a przestrzeń między kształtem dzwonu a ścianami dołu odlewniczego zasypano ziemią i ubito, aby obudowa mogła wytrzymać ciśnienie roztopionego metalu. Wokół szybu odlewniczego ustawiono cztery piece odlewnicze oraz zainstalowano urządzenie do podnoszenia obudowy. Każdy piec mógł pomieścić do 50 ton metalu, który z pieca wylewał się do misy odlewniczej formy specjalnymi rowkami obudowanymi cegłami. Ponieważ z poprzedniego dzwonu nie było wystarczającej ilości metalu, firma Motorin zażądała dodatkowych 5 ton cyny i 16 ton miedzi. W dniu 26 listopada 1734 roku uzyskano pozwolenia, odprawiono uroczyste nabożeństwo w katedrze Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i otrzymano błogosławieństwo, po czym zaczęto przetapiać metal. Bezpośrednio na Kremlu zatrudnionych było 83 robotników, a łącznie przy dzwonie pracowało prawie 200 osób. Jednak po rozpoczęciu pracy od razu zaczęły się trudności. W piecach znajdowało się już 94 tony miedzi, później dodano kolejne 21 ton. W dniu 28 listopada do pieca załadowano cynę i miedź o wadze 33 ton. A po 43 godzinach pracy pieców stwierdzono, że w dwu z nich podniosły się paleniska a miedź zniknęła. Naprawa pieców  omal nie doprowadziła do pożaru i kolejnych przerw w pracy. Rzemieślnicy postanowili przetopić pozostały metal w dwóch piecach i dodać 106,5 tony cyny i miedzi. W tym celu sprowadzono z placu armatniego 600 dzwonów o wadze 27 ton, 68 ton miedzi armatniej i 11 ton cyny. W dniu 29 listopada sytuacja z piecami się pogorszyła. Aby zapobiec wyciekowi miedzi, roztopiony metal został uwolniony do pieców zapasowych i przystąpiono do naprawy pieców. W tym samym czasie odkryto, że płonęła maszyna do podnoszenia łusek w kształcie dzwonu. Nie można było szybko ugasić pożaru, przez co uszkodzony został kształt dzwonu. Trzeba go było zdemontować, aby sprawdzić stan i naprawić uszkodzenia. Następnego dnia Iwan Motorin przedstawił pisemne wyjaśnienie incydentu. Prace musiano przerwać. Iwan Motorin zmarł niecały rok po rozpoczęciu pracy w dniu 19 sierpnia 1735 roku a praca została całkowicie przekazana jego synowi Michaiłowi. O rosnącym tempie pracy świadczą raporty: od 6 do 12 października zatrudnionych było 57 osób, w następnym tygodniu – 85, potem – 114, a od 27 października do 2 listopada – 166. Na początku nowego odlewu, biorąc pod uwagę środki przeciwpożarowe, w pracach wzięło udział kolejne 400 osób. W dniu 23 listopada 1735 roku ponownie rozpalono piece, a po 36 godzinach wytopu z miedzi rozpoczęto odlewanie dzwonu.. Odlewanie trwało 46 minut, co minutę dostarczano 7 ton metalu. Praca zakończyła się w dwa dni. Dzwon miał 6,24 m wysokości, 6,6 m średnicy i ważył około 200 ton. Po ostygnięciu metalu rozpoczęto prace nad wykonaniem ozdób i napisów. Za odlanie carskiego dzwonu w 1736 roku Michaił Motorin otrzymał nagrodę w wysokości 1000 rubli i stopień mistrza warsztatu odlewniczego. Na powierzchni dzwonu rzemieślnicy nanieśli płaskorzeźby z wizerunkami cara Aleksieja Michajłowicza i cesarzowej Anny Joannowny. Są też wizerunki Jezusa Chrystusa z Maryją Dziewicą, apostoła Piotra i Jana Chrzciciela W dniu 9 czerwca 1737 roku w Moskwie miał miejsce pożar Katedry Trójcy, który uważano za wielki przed pożarem w 1812 roku. Według ogólnie przyjętej wersji, podczas tego pożaru zapalił się drewniany budynek nad dołem z dzwonem, do którego zaczęły wpadać płonące kłody. Podczas akcji ratunkowej dzwon spadł ze specjalnego chodnika i oderwał się od niego ważący 11,5 tony kawałek. Kiedy rozpoczął się pożar Katedry Trójcy, dzwon został zalany wodą, aby się nie stopił, ale nierównomierne i gwałtowne ochłodzenie doprowadziło do powstania kilkunastu pęknięć i odprysków. Dzwon mógł też pęknąć z powodu błędów technologicznych podczas odlewania, które później zostały przypisywane pożarowi. Współczesne badania poddają w wątpliwość fakt, że podczas pożaru pękł dzwon i sugerują pojawienie się pęknięć w wyniku naruszeń technologii. Pęknięty dzwon pozostawał w ziemi przez prawie sto lat, ponieważ uważano go za ciężki. W latach 1792 i 1819 podjęto nieudane próby podniesienia dzwonu, a w 1821 roku wykop został oczyszczony i otoczony schodami i balustradą. Dla chętnych zorganizowano wycieczki. Były projekty podniesienia dzwonu i odrestaurowania go za pomocą lutowania. Projekty zostały odrzucone ze względu na wysokie koszty i obawy, że nie da się zlutować 11,5-tonowego odłamu z gwarancją zachowania normalnego dźwięku. Dlatego dzwon zachował się w takiej postaci, w jakiej został wydobyty z wykopu w 1836 roku. Projekt podwyższenia i zamontowania dzwonu na cokole opracował architekt Iwan Mironowski w latach 1827-1831. Prace przygotowawcze trwały sześć miesięcy. Pierwsze wejście zakończyło się niepowodzeniem.  Do drugiej próby zamówiono nowe liny. W dniu 23 lipca 1836 roku rozpoczęło się drugie podniesienie dzwonu, trwało ono 42 minuty 33 sekundy. Gdy dzwon został podniesiony, dół przykryto platformą z bali, na wałkach ułożono płozy i spuszczono na nie dzwon. W ciągu trzech dni dzwon został przeniesiony i 26 lipca został zainstalowany na postumencie obok dzwonnicy Iwana Wielkiego, gdzie znajduje się obecnie. Od tego czasu dzwon stał się jedną z głównych atrakcji Rosji. Jesienią 1979 roku odrestaurowano dzwon, oczyszczono go z późnego lakieru, co umożliwiło badanie dekoracji reliefowych.

Nowoczesne technologie umożliwiają wykonanie dzwonu o większych gabarytach. Ale kiedy uderzy się w taki dzwon, większość fal będzie miała widmo infradźwiękowe, co może wywołać niepokój, a nawet panikę u ludzi i zwierząt. Badania pokazują, że optymalną wagą dla ciężkich dzwonów jest maksymalnie 32 tony. Według analizy laboratoryjnej stop Carskiego Dzwonu zawiera 84,51% miedzi, 13,21% cyny, 1,25% siarki, a później ujawniono kolejne 0,036% złota, co odpowiada 72 kilogramom i 0,26% srebra, co odpowiada 525 kilogramom.

Warto dodać, że największy dzwon Ławry Trójcy Sergiusza był również nazywany „Carem”. Dzwon wykonano w 1748 roku, jego waga była 64 tony, w 1930 roku jednak został zniszczony. Odlano nowy w Bałtyckich Zakładach w Petersburgu w listopadzie/grudniu 2003 roku i waga nowego dzwonu Ławry wynosi 72 tony. Dziś jest to największy działający dzwon w Rosji. Warto dodać dla kolekcjonerów starych banknotów, że na jednym z banknotów „Denikina” z 1919 roku jest „dzwon” z wizerunkiem „Car Kolokol”. Natomiast w sierpniu 1919 roku Dowództwo Sił Zbrojnych Jugosławii wydało własną walutę i na banknotach 1000 rubli jest równiez wizerunek tego dzwonu. Z tego powodu pieniądze zyskały przydomek „dzwony”.

Zródła:

  1. ЦАРЬ-КОЛОКОЛ, https://www.kreml.ru/visit-to-kremlin/what-to-see/tsar-kolokol/  – (dostęp 20-10-2021)
  2. Андрей Сидорчик, Молчащий гигант. Кто сломал Царь-колокол?, https://aif.ru/society/history/molchaschiy_gigant_kto_slomal_car-kolokol  – (dostęp 20-10-2021)
  3. костина и.д. царь–колокол и его создатели, http://www.zvon.ru/zvon7.view2.page47.html – (dostęp 20-10-2021)
  4. костина и.д. к истории создания царь–колокола: новые архивные материалы, http://www.zvon.ru/zvon7.view2.page45.html  – (dostęp 20-10-2021)
  5. Колокола Троице-Сергиевой Лавры, http://www.decorbells.ru/church_t_lavra.htm   – (dostęp 20-10-2021)
  6. Wikipedia.