Na Ziemi odkryto wiele tajemniczych gigantycznych budowli oraz dowodów na to, że na Ziemi mogła w przeszłości żyć rasa gigantów. Mamy opisy gigantów w Biblii, w różnych pismach świętych oraz apokryfach. Dlatego prześledźmy z grubsza głównie te pisma. Odkrycie Księgi Olbrzymów w Qumran datuje powstanie tekstu przed II wiekiem p.n.e. Księga Gigantów to przedpotopowa narracja, która została przyjęta głównie w literaturze manichejskiej. Jednak najwcześniejsze znane tradycje dotyczące księgi pochodzą z aramejskich kopii Księgi Gigantów pośród Zwojów znad Morza Martwego. Księga Gigantów wiąże starożytnego proroka Henocha z jego ogólnie uznaną „historią” niż czyni to nawet główny traktat historii 1-sza Księga Henocha razem z 1-szą Księgą Strażników Henocha.  Odniesienia do mitologii Gigantów znajdują się w: Genesis 6:1-4, księgach Henocha, Księdze Jubileusze, Genesis, 2 i 3 Baruch (słowiański), dokumencie z Damaszku oraz w wizjach w Daniela 7:9-14. Ta księga opowiada o pochodzeniu i losie tych przedpotopowych Gigantów i ich ojców, Strażników, synów Bożych lub świętych (Dan. 4:13, 17), którzy zbuntowali się przeciwko niebu, gdy w pogwałceniu ścisłych „granic stworzenia” zmieszali się w swej żądzy z „córkami ludzkimi”.  Ich jeszcze bardziej skorumpowane potomstwo czyli giganci, było później różnie nazywane Nefilim (Gibborim lub Rephaim), będąc ziemskimi rasami mieszańców, które walczyły z Bogiem i jego prawymi wyznawcami, których liczba zmniejszyła się, gdy świat był przytłoczony zepsuciem i złem. Nawet fragmenty manichejskie nadają tym niegodziwcom ogólną nazwę demony a grecki Henoch nazywa ich bękartami. Chociaż Strażników czyli Obserwatorów i ich potomstwa są często mylone w różnych tłumaczeniach to właśnie zbiorowo te zbuntowane rasy są określane jako upadłe anioły w źródłach apokryficznych, jak również w biblijnych narracjach, które do nich się odnoszą. (http://pressmania.pl/obserwatorzy-grigori-czyli-upadli-aniolowie/?fbclid=IwAR3PXZPhem0V-oN8lPpCdCYBA5qF2pdG8AKr6K_b6A4QxLtXahqtKrPSqSM ) Od drugiej połowy XX wieku Księga Gigantów była od dawna znana jako dzieło środkowo-irańskie, które według niektórych badaczy zostało napisane pierwotnie w języku wschodnio-aramejskim i które krążyło wśród manichejczyków jako kompozycja przypisywana Maniemu (ok. 216 – 274), który wydaje się być wyznawcą Elcesai, żydowsko-chrześcijańskiego proroka i wizjonera, który żył we wczesnych latach II wieku. Elcesaici, byli starożytną żydowską sektą chrześcijańską w Dolnej Mezopotamii, a następnie w prowincji Asoristan w Imperium Sasani. Według „Słownika Biblijnego” byli to „Starożytni heretycy, którzy pojawili się za panowania cesarza Trajana i wzięli swoje imię od swojego przywódcy, Elcesaia. Utrzymywali środek między Żydami, chrześcijanami i poganami: czcili tylko jednego Boga, przestrzegali żydowskiego sabatu, obrzezania i innych ceremonii prawa; jednak odrzucili Pięcioksiąg i proroków, a pism apostołów nie mieli już szacunku.” (https://www.studylight.org/dictionaries/eng/cbd/e/elcesaites.html ) Niektórzy uczeni, zgodnie z potwierdzającymi dowodami rozmieszczenia geograficznego starożytnej sekty, zakładali zarówno genetyczne, jak i zwyczajowo-rytualne podobieństwa między Elcesaitami a wcześniejszą żydowską sektą esseńczyków z Drugiej Świątyni.

W XX wieku wiele znalezisk rzuciło nowe światło na dowody literackie dotyczące Księgi Gigantów. Publikacja W.B. Henninga z 1943 roku dotycząca fragmentów manichejskich z Księgi Olbrzymów odkrytych w Turfan w zachodnich Chinach ,obecnie prowincja Xinjiang, potwierdziła liczne wzmianki o jej krążeniu i wykorzystywaniu przez Manichejczyków. Dalsza identyfikacja Manichejskiej Księgi Olbrzymów została ujawniona w 1971 roku, kiedy Jósef T. Milik odkrył kilka dodatkowych aramejskich fragmentów dzieł enochicznych wśród Zwojów znad Morza Martwego. Zadziwił świat uczonych po ogłoszeniu, że fragmenty są bardzo podobne do Księgi Gigantów Maniego, a następnie pogłębił to naukowe odkrycie dalszym twierdzeniem, że Giganci byli pierwotnie integralną częścią samej 1-ej Księgi Henocha. Te fragmentaryczne zwoje w języku aramejskim, które reprezentowały tradycję enochiczną, która prawdopodobnie została przedstawiona Maniemu podczas jego pobytu u Elcesaitów, wydawały się być głównym źródłem wykorzystanym przez Maniego w kompilacji jego książki, w której stworzył legendę o Strażnikach i Gigantach, czyli  „kamień węgielny jego spekulacji teologicznych”. I dla wielu uczonych fragmenty z Qumran potwierdziły, że Księga Gigantów pierwotnie była niezależną kompozycją z okresu Drugiej Świątyni. Wśród fragmentów odkrytych w Qumran, Stuckenbruck zidentyfikował dziesięć rękopisów Księgi Gigantów. Te fragmenty zostały znalezione w jaskiniach 1, 2, 4 i 6 na tym stanowisku archeologicznym. W trzeciej grupie klasyfikacji dziesięć aramejskich rękopisów zawiera części Księgi Gigantów, które były znane jedynie ze źródeł manichejskich do czasu rozpoznania ich w Qumran. Było wiele spekulacji dotyczących oryginalnego języka Księgi Gigantów. Powszechnie uważano, że miał pochodzenie semickie. Rzeczywiście, odkrycie tego tekstu w Qumran doprowadziło uczonych, do przekonania, że ​​chociaż te starożytne aramejskie kompozycje księgi były najwcześniej znane, praca prawdopodobnie miała nawet wcześniejszych hebrajskich przodków. To R.H. Charles, tłumacz i wydawca Księgi Henocha w 1906 roku zapewnił, że Księga Henocha została „zbudowana na gruzach” starszej sagi o Noem niż ta w Genesis, która tylko w tajemniczy sposób odnosi się do przedstawionego mitu Henocha. Nowsze badania, na przykład Klausa Beyera, wskazują, że Księga Olbrzymów, została „pierwotnie skomponowana w języku hebrajskim w III wieku p.n.e., podczas gdy imiona gigantów Gilgamesz i Hobabisz zdradzają pochodzenie babilońskie.  Ale niezależnie od rzeczywistości, jedno pozostaje pewne, że księgi z Qumran i ich fragmenty są obecnie najstarszymi znanymi rękopisami enochicznymi, jakie istnieją.

Tekst odkopany w Qumran w 1948 roku składał się z fragmentów w języku aramejskim. Ze względu na fragmentaryczność księgi badaczom i specjalistom lingwistycznym tych dokumentów trudno było określić, w różnych późniejszych permutacjach, dokładną kolejność treści. Praca o Gigantach jest ściśle powiązana z analogiem 1 Księgi Henocha, który również opowiada historię gigantów, ale jest znacznie bardziej rozbudowany. Księga Gigantów z Qumran jest również podobna do Manichejskiej Księgi Gigantów, która pojawiła się po niej. Uczeni, poza swoimi licznymi pytaniami dotyczącymi ustnego lub pisemnego przekazu tradycji enochicznej nadal nie wiedzą, dlaczego społeczność Qumran uważała teksty enochiczne za tak ważne, że posiadali i zachowali tak wiele kopii w porównaniu z innymi tradycjami tekstowymi tam znalezionymi. Księga Gigantów jest obszerną opowieścią o biblijnej historii narodzin „Olbrzymów” w Księdze Rodzaju 6.1-4. W tej historii giganci powstali, gdy Czuwający „synowie Boży” (którzy, zgodnie z potwierdzającym opowiadaniem o Jubileuszach [Jub 4:15; 5:6], Bóg pierwotnie wysłał na Ziemię w celu nauczania i pielęgnowania ludzkości „w prawidłowym rytuale i etycznym postępowaniu”, „czynić to, co jest sprawiedliwe i prawe na ziemi”) została uwiedziona i odbyła stosunek seksualny z ludzkimi kobietami, które następnie urodziły hybrydę rasy gigantów. Ci Obserwatorzy (grigori) i Giganci (nefilim) zaangażowali się w destrukcyjne i rażąco niemoralne działania, które spustoszyły ludzkość, w tym ujawnianie „świętych tajemnic” lub „tajemnic niebios” ich żonom i dzieciom oraz ogólnie ludzkości.

Kiedy Henoch o tym usłyszał, był zasmucony i błagał Boga, który w swojej cierpliwości i przez Boskie objawienie i radę wezwał Henocha, aby ogłosił im pokutę, aby ziemskie rasy mogły uniknąć gniewu Bożego i zniszczenia.  W swojej łasce Bóg postanowił również dać upadłym Obserwatorom dodatkową szansę na skruchę, przekazując sny kilku ich gigantycznym synom, w tym dwóm braciom o imionach Ohyah i Hahyah, którzy przekazali sny zgromadzeniu ich towarzyszy Grigori i Nefilim. To zgromadzenie współpracowników-olbrzymów-Strażników było zakłopotane snami, więc wysłali olbrzyma imieniem Mahway do siedziby Henocha.  Mahway został poinstruowany, że musi najpierw „usłyszeć” przemówienie proroka, zanim będzie prosił go o „wyrocznię”. Henoch, próbując wstawić się w ich sprawie, dostarczył nie tylko wyroczni, o którą prosili Obserwatorzy i Giganci, ale także bliźniacze „tablice”, które ujawniły pełne znaczenie ich snów i przyszły sąd nad nimi. Kiedy Obserwatorzy i Giganci w końcu usłyszeli odpowiedź niebios, wielu w swojej transcendentnej dumie i arogancji wybrało inaczej. Nie zawrócili ze swoich złych dróg i zaczęli działać wbrew woli Boga. 

Wersja manichejska jest podobna do tej z Qumran, dostosowana jedynie do opowieści Maniego o kosmosie. Upadłe anioły to archoniczne demony, które uciekły ze swoich więzień w niebie, gdzie zostały umieszczone i gdzie świat został dla nich zbudowany. Wywołali jednak krótki bunt, w wyniku czego dwustu z nich uciekło na Ziemię. Podczas gdy większość imion jest po prostu transliterowana na język irański, Ohyah i Hahyah są przemianowani na Sam i Nariman. Ta wersja zawiera również kompletne zakończenie, mówiące o tym, jak siły Światła, prowadzone przez czterech aniołów utożsamianych z Michałem, Gabrielem, Rafaelem i Israelem, ujarzmiają demony i ich potomstwo w bitwie. Znaczna część treści Księgi Gigantów jest podobna i najściślej odnosi się do Księgi 1 Henocha 7:3-6, fragmentu, który rzuca światło na charakterystyczne cechy olbrzymów. Ujawnia, że ​​giganci narodzili się z „synów Bożych” i „córek ludzkich” Strażników. Olbrzymy, jako ich „nierządne” potomstwo mieszańców, zaczęły pożerać dzieła tego, co postrzegali jako słabszą rasę (czyli ludzkość), a następnie zabijały i okrutnie wykorzystywały je w niewolnictwie i rozpuście seksualnej. Zgrzeszyli także przeciwko naturze, w najbardziej plugawy i gwałtowny sposób przeciwko zwierzętom i ptakom powietrznym, zwierzętom pełzającym i rybom morskim, ale także przeciwko sobie nawzajem. Mordowali na masową skalę, a także dokonywali aborcji własnych dzieci. Dokumenty z Qumran wspominają również, że giganci pożerali mięso tych, których wykorzystywali, i siebie nawzajem oraz pili krew. Ten akt picia krwi przeraził ludzi. To przewinienie jest również wspomniane w Księdze Kapłańskiej 17:10-16, gdzie określone są ścisłe zasady dotyczące krwi zwierząt i wszystkich żywych stworzeń; wersety 10 i 11 ostrzegają: „Zwrócę swoje oblicze przeciwko każdemu Izraelitowi lub cudzoziemcowi, który mieszka wśród nich i spożywa krew, i odetnę ich od ludu. Bo życie stworzenia jest we krwi”. Upadłe anioły wśród ludzi: geneza zła”

Teksty z Qumran, które składają się na tak zwaną Księgę Gigantów, mogą wydawać się oferować pełniejszy obraz początków zła niż historia Edenu. Historia Księgi Rodzaju, którą dziś czytamy, jak dobrze wiadomo, została znacznie zmieniona przez starożytnych skrybów i historyków z Księgi Powtórzonego Prawa (i innych) zgodnie z ich własnymi programami religijnymi i politycznymi, a zatem nie reprezentuje nieskazitelna forma tego, co mogło być jej pierwotnym przesłaniem. Chociaż Księga Olbrzymów w żaden sposób nie może uleczyć tego wyłomu, zaczyna odpowiadać na pytania i wypełniać luki a też być może wyjaśniać, co pierwotnie było zamierzone. Fragmenty Qumran, które zaczęto odkrywać w 1948 r., opisują, jak niewielka grupa Gigantów –doświadcza snów, które przewidują biblijny Potop. Te niepokojące wróżby są przekazywane zgromadzeniu upadłych aniołów, które pierwotnie zorganizowały swoje tajne stowarzyszenie na Górze Hermon jako ciało złożone z 200 członków, związanych razem mroczną kombinacją tajnych przysiąg i paktów operacyjnych, dzięki którym mogą bezwzględnie osiągnąć swoje cele osobiste i zbiorowe. Należy wyjaśnić, że Góra Hermon („Góra Szejka”) to skupisko górskie stanowiące południowy kraniec pasma górskiego Antyliban. Jej szczyt rozciąga się na granicy Syrii i Libanu, a na wysokości 2814 m n.p.m. jest najwyższym punktem w Syrii. Na górze, w strefie buforowej Organizacji Narodów Zjednoczonych między terytoriami okupowanymi przez Syrię i Izrael, znajduje się najwyżej na świecie załogowe stanowisko ONZ, znane jako „Hermon Hotel”, położone na wysokości 2814 metrów. Południowe stoki góry Hermon rozciągają się do okupowanej przez Izrael części Wzgórz Golan. 

Krótka wzmianka o olbrzymie Ohya (Ohyah) znajduje się w Talmudzie Babilońskim (Nidah, rozdz 9), który podaje co następuje: „byli braćmi, tak jak byli synami Ohia, syna Samhazaja („Szemihaza”).  Jednak tylko „Og król Baszanu”, rzekomo olbrzym, prawdopodobnie uszedł potopowi (Lb 13; Pwt 2:2, 3:11, 13; Joz 12:4). Olbrzym Mahway, współpracownik Ohyah, zostaje wezwany na zgromadzenie upadłych aniołów i składa tajemną przysięgę „pod karą śmierci”, aby zbliżyć się do Henocha, aby uzyskać proroczą interpretację złowieszczych wizji ich synów o tym, co wydaje im się groźne jako nieuchronna katastrofa.

Elementy niepokojącego snu Henocha obejmują 200 drzew ogrodowych, ogrodników, cesarza, potężne wiatry, wodę i ogień. Henoch zobowiązuje posłańca zgromadzenia prowadzonego przez Szemihaza swoją interpretacją snów: 200 (żeńskich) drzew podlewanych przez zepsutych anielskich „ogrodników” jest, wbrew ich pierwotnej naturze, splugawione przez demony i bezowocne (wydają złe owoce),  ich podlewaczami są Obserwatorzy, czyli niegdyś dobrzy „obrońcy” lub „opiekuńczy” aniołowie, którzy zepsuli się i „wielkie” pędy wychodzące z nich, ich gigantyczne potomstwo o złym nasieniu, na którym „Cesarz niebo” zstąpi jako „płonące słońce” (jak potężna „wichura furii”) z wielkim osądem: „O wy, żałosni, nie umierajcie teraz przedwcześnie, ale zawróćcie szybko!” to deklaracja, którą Mahway twierdzi, że usłyszał we własnym śnie.  Inne wizjonerskie elementy, zgodnie z interpretacją Henocha, reprezentują przyszłe eksterminacje przy pomocy ognia i wody, oszczędzając tylko „trzy pędy”, co jest starożytnym hebrajskim określeniem synów Noego. Mahway twierdził również, że słyszał, jak Henoch „wymawiał imię bardzo czule” w swojej rozpaczliwej prośbie i wezwał, aby gigant poszedł za Henochem w bezpieczne miejsce.

Później, po tym, jak upadli Strażnicy i Giganci poprosili Henocha o złożenie prośby i wstawiennictwo za nimi przed Bogiem, Henoch powrócił z podróży kosmicznych odbytych w ostatnim roku swego ziemskiego pobytu, prowadzony przez archanioła Uriela z dwiema tablicami tj.  listem napisanym „własną ręką wybitnego pisarza” od Pana Duchów i „Świętego”, dający Bożą odpowiedź „Szemihazie i wszystkim jego towarzyszom”:

„Niech będzie wam wiadome, że… wasze uczynki i dzieła waszych żon i dzieci przez waszą prostytucję na ziemi [ giganci są „synami prostytucji”]… Teraz spada na was [że] ziemia skarży się i oskarża was [za wasze uczynki], a także dzieła waszych dzieci, a jej głos wznosi się aż do bram nieba, narzekając i oskarżając was o zepsucie, przez które ją zepsuliście. [Ale będzie opłakiwać] aż do przyjścia Rafaela. Do lo! zniszczenie ludzi i zwierząt: ptaków latających po niebie, zwierząt żyjących na ziemi, żyjących na pustyniach i żyjących w morzach. I [w ten sposób] interpretacja twoich [snów] przychodzi na ciebie w najgorszym przypadku.”

 

Następnie, po zgromadzeniu upadłych aniołów, odczytuje się słowa listu (zob. 1 Henoch 13:3-5), Giganci i Strażnicy zebrali się razem w miejscu Abel-majja od razu „upadli na twarz i zaczęli płakać przed Henochem”, ponieważ ich prośba do nieba o łaskę została odrzucona, a Bóg ich odrzucił. Płakali u stóp ich własnej góry bluźnierczego składania przysięgi. Jedyną pociechą, jaką Henoch mógł im zaoferować w tym momencie, ponieważ wydaje się, że był to punkt „bez powrotu”, było „poluzowanie więzów (grzechu), które was wiążą… i rozpoczęcie modlenia się.”

Archanioł Rafał, według Milika, został nakazany przez Boga do związania Asaela lub „Azazela” tj. Szatana, ostatecznego upadłego anioła i wyjawiciela świętych Bożych Tajemnic i niebiańskich Tajemnic.  

W Manichejskiej Księdze Gigantów, Milik wyjaśnia, Rafael (Rafał) jest zdobywcą Ohyah i wszystkich innych Obserwatorów oraz ich olbrzymów. Ta sama praca wskazuje, że wszyscy czterej archaniołowie (Michael, Rafał, Gabriel i Uriel)  byli zaangażowani w walkę z 200 Obserwatorami i ich potomstwem: „a te dwieście demonów stoczyło trudną bitwę z czterema aniołami, aż aniołowie użyli ognia, nafty i siarki…” Literatura enochiczna opisuje zmowę archaniołów ze sprawiedliwymi (zarówno widzianymi, jak i niewidzialnymi – patrz 2 Król. 6:16) przeciwko ich demonicznym wrogom: „Czterysta Tysiący Sprawiedliwych… [przyszło] z ogniem, naftą i siarką… I [upadli] aniołowie uciekli z pola widzenia Henocha. 

Archanioł Uriel, poza swoją rolą instruowania Enocha wśród gwiazd, kieruje Noem, aby przygotował swoją ucieczkę przed potopem i odgrywa ważną rolę w ostatecznym Sądzie nad światem w czasach ostatecznych, który zostanie wydany przez Postać „Syna Człowieczego” przepowiedzianą w Księdze snów i Apokalipsie Henocha.

Chociaż możemy zebrać wiele informacji z fragmentów narracji Zwojów znad Morza Martwego, wciąż istnieje wiele niewiadomych i kwestii, nad którymi uczeni intensywnie debatują. Najwyraźniej autorstwo Księgi Gigantów z Qumran jest wciąż kwestią sporów i znaków zapytania wśród uczonych. Niektórzy początkowo wierzyli, że rękopis pomimo tak wielu zachowanych kopii z Qumran całego dzieła Henocha był mało używany wśród sekt pustynnych, ale nowsze badania wykazują, że: „Wiemy, że esseńczycy z Qumran kopiowali, studiowali i cenili pisma i nauki przypisywane Hnochowi”. Odkrycia z Qumran zdecydowanie wykluczyły jakąkolwiek możliwość, że Manichejczycy byli twórcami Księgi Gigantów.

Jednak przekaz historyczny 1 Księgi Henocha zakłada, że ​​podstawa tekstu musi również przypadać nieznanym autorom lub skłaniać się do idei, że był to tekst pseudo pigrafonowy. W przypadku niektórych badaczy skłania to, podobnie jak niezmiennie takie teksty, do kwestionowania oryginalności i zasadności książki. Ale mając na uwadze jedenaście rękopisów enochicznych odkrytych w Qumran, które zawierają jedną lub kilka z różnych znanych tam enochicznych  ksiąg, które są większe niż w przypadku ksiąg, które stały się częścią Biblii hebrajskiej lub Starego Testamentu” i przywołując także „koszt i robocizna włożona w wyprodukowanie rękopisu w starożytności” — takie nadmierne liczby reprezentujące zapasy Henochów „wiele mówią o wartości przyznanej” takim pismom niezwykłym pismom o Gigantach, Strażnikach, Obserwatorach itd.

Wszystkie te pisma henochickie miałyby znaczenie od początku pierwszego wieku. Rzeczywiście, wczesnochrześcijański kościół cenił Henocha i uważał go za kanoniczny. Jednak w epoce chrześcijańskiej po Apostołach zbiór został zmieniony i część jego narracji (Giganci, jak się uważa) zastąpiono Księgą Przypowieści. Ponadto, w niemałej części z powodu wpływu filozofów aleksandryjskich, którzy nieprzychylnie go faworyzowali – jego treść uważana przez wielu w epoce hellenistycznej za głupią lub dziwną. Cała praca enochiczna szybko naruszyła idee wyznawane przez chrześcijan i Żydów, którzy potępili je na zawsze jako skażony produkt esseńczyków z Qumran. Księga została wkrótce zakazana przez takie autorytety ortodoksyjne, jak Hilary, Hieronim i Augustyn w IV wieku i stopniowo wycofywała się z obiegu, ostatecznie zatracając się w wiedzy zachodniego chrześcijaństwa. 

Zródła:

  1.  W. B. Henning, The Book of the Giants, https://www.sacred-texts.com/chr/giants/giants.htm  – (dostęp 15-01-2022)
  2. The Leon Levy, Dead sea scrolls, Digital Library, (Leon Levy, Zwoje znad Morza Martwego, Biblioteka Cyfrowa)  https://www.deadseascrolls.org.il/explore-the-archive/search#q=’giants’  – (dostęp 15-01-2022)
  3. The Encyclopædia Iranica, GIANTS, THE BOOK OF, https://iranicaonline.org/articles/giants-the-book-of   – (dostęp 15-01-2022)
  4. Jewish Virtual Libraryhttps://www.jewishvirtuallibrary.org/the-book-of-covenant-of-damascus  – (dostęp 15-01-2022)
  5. Covenant of Damascus, The 'ZADOKITE’ DOCUMENT, Of God’s vengeance and providence, (Przymierze z Damaszku, DOKUMENT „ZADOKITE”, O zemście i opatrzności Bożej) – https://www.essene.com/History%26Essenes/cd.htm  – (dostęp 15-01-2022)
  6. Ian C. Werrett, Ritual Purity and the Dead Sea Scrolls, https://books.google.pl/books?id=zEYw-rtUNBoC&pg=PA20&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false  – (dostęp 15-01-2022)
  7. Marek Parchem, Interpretacja Rdz 1-11 w literaturze Drugiej Świątyni na przykładzie „Księgi Jubileuszów” i „Ksiegi starożytności biblijnych” Pseudo-Filona, Collectanea Theologica 83/4, 23-45, 2013, https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Collectanea_Theologica/Collectanea_Theologica-r2013-t83-n4/Collectanea_Theologica-r2013-t83-n4-s23-45/Collectanea_Theologica-r2013-t83-n4-s23-45.pdf  – (dostęp 15-01-2022)
  8. A. Kotowiecki, Tektyty Relikty Gwiezdnych Wojen, wyd. Cieszyn 2000 rok, ISBN 83-912220-1-2
  9. A. Kotowiecki, Hierarchia Nieba w opisach biblijnych i świętych księgach, http://pressmania.pl/hierarchia-nieba-w-opisach-biblijnych-i-swietych-ksiegach/  –  (dostęp 25-01-2022)
  10. A. Kotowiecki, Ofanim, aniołowie oraz zaawansowana technologia, http://pressmania.pl/ofanim-aniolowie-oraz-zaawansowana-technologia/?fbclid=IwAR0v3i8Loin42TcHTLlAFsZhRekKjzl_f4ppdwXsGFbasRzk1gz0QFK3kBk  –  (dostęp 25-01-2022)
  11. Richard Elliott Friedman, (2003). The Bible with Sources Revealed: A New View Into the Five Books of Moses. San Francisco: HarperCollinsISBN 978-0060530693
  12. Wikipedia.