DLACZEGO NIE MOGĘ BYĆ ZWOLENNIKIEM PIS (i innych partii).

Zapewne to nie czas na takie wpisy – ale kiedy właściwie jest na nie dobry moment? Mierzi mnie, gdy nawet ci, którzy – zdawałoby się – powinni znać moje przekonania, przypinają mi partyjną łatkę i sądzą, że mnie obrażą, nazywając w komentarzach tak, jak zwykli obelżywie określać swoich plemiennych adwersarzy. A że teraz akurat rządzący bez przerwy sami serwują tematy do ich krytyki, warto tym wyraźniej podkreślić, że istnieje w polityce sporo przestrzeni, o której ludzie zamknięci w bańkach zwalczających się plemion nie mają nawet pojęcia.

W obecnej debacie publicznej wystarczy stanowczo punktować bezprawie rządu Donalda Tuska i bronić suwerennej postawy Prezydenta Karola Nawrockiego, by natychmiast zostać zaszufladkowanym jako partyjny wyznawca Prawa i Sprawiedliwości. Nic bardziej mylnego. Krytyka obecnej koalicji nie czyni ze mnie sympatyka PiS – i to z powodów ustrojowych, które od lat pozostają niezmienne. Aby zrozumieć, dlaczego, nie trzeba nawet sięgać po bieżące wydarzenia. Wystarczy obejrzeć dwunastominutowe nagranie z 30 maja 2015 roku, na którym Jarosław Kaczyński tłumaczył wyborcom, dlaczego jednomandatowe okręgi wyborcze nie są dobrym rozwiązaniem.

Pamiętam, gdy zacząłem oglądać tamtą pogadankę z ciekawością – i z każdą minutą przecierałem oczy ze zdumienia. Prezes PiS mówił bowiem rzekomo o JOW-ach, ale w rzeczywistości wygłosił najcelniejszy chyba w polskiej polityce akt oskarżenia przeciwko obecnemu systemowi proporcjonalnemu opartemu na metodzie D’Hondta i partyjnych listach.

Pierwszy cios wymierzony w zwolenników zmiany ordynacji to podręcznikowy chochoł. Jarosław Kaczyński zbywa postulat JOW-ów jako „wszelkiego rodzaju myślenie monokauzalne, czyli jednoprzyczynowe”, sugerując, że ich zwolennicy wierzą w jedną przyczynę wszelkiego zła, po której usunięciu nastąpi „raj na ziemi” jak u marksistów. To wygodna karykatura. Nikt poważny z nas, którzy od dekad domagamy się JOW-ów, nie twierdzi, że zmiana ordynacji zastąpi uczciwość, sądy czy odpowiedzialność majątkową urzędników. Twierdzimy jedynie tyle, że dopóki fundamentem parlamentu pozostają zamknięte listy układane w gabinetach prezesów partyjnych, dopóty każda naprawa państwa będzie budowaniem domu na ruchomym piasku.

Jeszcze bardziej zdumiewające jest to, co w dalszej części nagrania mówi sam lider PiS. Przestrzega on mianowicie, że JOW-y „sprzyjają całkowitej dyscyplinie partyjnej i absolutnemu podporządkowaniu posłów kierownictwu partii”. Opowiada przy tym anegdotę o kandydacie w Anglii, który najpierw „zabiega o poparcie kogoś bardzo ważnego w partii, no lidera albo kogoś z najściślejszego kierownictwa”, potem dostaje „zły okręg”, by wykazać się lojalnością, a w nagrodę otrzymuje okręg bezpieczny, z którym „w dziewięćdziesięciu dziewięciu procentach przypadków nie ma nic wspólnego”, by wreszcie chwalić się, że był w swoim okręgu „ostatni raz dwanaście lat temu”.

Słuchając tych słów, trudno powstrzymać gorzki uśmiech. Przecież Jarosław Kaczyński słowo w słowo opisał polską praktykę ordynacji D’Hondta! To na naszych listach proporcjonalnych posłowie walczą nie o sympatię sąsiadów, lecz o podpis prezesa i „jedynkę” w dowolnym województwie wyznaczonym palcem na mapie w Warszawie. To w obecnym systemie spadochroniarz z centrali wchodzi do Sejmu z bezpiecznego miejsca, nie znając nawet ulic miasta, z którego otrzymał mandat, i głosuje dokładnie tak, jak nakaże mu klubowa dyscyplina – bo wie, że bez łaski kierownictwa za cztery lata nie znajdzie się nawet na końcu listy. W JOW-ach wyborcy mają przynajmniej w ręku bezpośredni mechanizm odwetu: mogą wywrócić nielubianego nominata nazwiskiem na karcie do głosowania, bez konieczności wrzucania całego swojego głosu w objęcia konkurencyjnego obozu.

Równie przewrotnie brzmi przestroga Kaczyńskiego przed tym, że w JOW-ach większość mandatów może zdobyć partia mająca mniej głosów od rywala, albo że o wyniku przesądza rywalizacja w jednej trzeciej okręgów. Wystarczy spojrzeć na wyniki polskich wyborów pod rządami D’Hondta, by zobaczyć dokładnie tę samą matematykę – tyle że wypraną z jakiejkolwiek podmiotowości kandydata. Przy progach wyborczych i wielomandatowych okręgach partia zdobywająca niespełna trzydzieści osiem procent głosów potrafiła zgarnąć samodzielną większość w Sejmie, podczas gdy miliony głosów oddanych na mniejsze listy lądowały w koszu i premiowały największe kartele. Kaczyński straszy też wielkimi pieniędzmi w okręgach jednomandatowych, jakby nie widział, jak obecny system finansowania partii z budżetu państwa oraz zaplecze medialne i spółkowe betonują scenę właśnie przy pomocy pieniędzy.

Najciekawsze jednak nie są w tym wystąpieniu wyliczenia, lecz osobiste wyznania mówcy. W połowie nagrania Jarosław Kaczyński zdradza mimochodem, jak naprawdę rozumie rolę posła i demokracji parlamentarnej. Wspominając swoją kadencję jako parlamentarzysta niezrzeszony, skarży się, że „siedział w oślej ławce”, dostawał sześć minut na posiedzenie i mówił „do stenogramu”, bo bez wielkiego klubu partyjnego poseł nie znaczy nic. Chwilę później chwali niemiecką listę krajową, przypominając, że kanclerz Helmut Kohl dwukrotnie przegrywał w okręgu jednomandatowym, a i tak wchodził do Bundestagu z listy partyjnej. I wtedy pada zdanie kluczowe, rozbrajające całą resztę wywodu: „przecież ja w Warszawie wyborów nie wygram”.

W tym jednym zdaniu kryje się cała tajemnica niechęci partyjnych liderów do JOW-ów. System D’Hondta jest im niezbędny jako tarcza ochronna przed osobistą weryfikacją przez obywateli. Nawet wybitny, lecz kontrowersyjny przywódca partyjny może dzięki proporcjonalnej liście ukryć się za szyldem ugrupowania i nie ryzykować bezpośredniego pojedynku jeden na jeden z wyborcami we własnym okręgu.

Co gorsza, ten mechanizm na trwałe zabetonował polską scenę polityczną w najgorszej możliwej postaci duopolu. Jarosław Kaczyński straszy w swoim wystąpieniu wizją dwóch wielkich bloków, tymczasem podział na dwa główne obozy jest w demokracji w gruncie rzeczy naturalny. Różnica polega na tym, na czym ten podział wyrasta. W zdrowym systemie wykuwa się on na wspólnocie idei i odmiennych wizjach przyszłości państwa – w naszym D’Hondcie zredukowano go do bezmyślnej wojny plemiennej.

W takim partyjnym betonie pojedynczy posłowie w większości swojej masy nie mają ani własnych poglądów, ani kręgosłupa. Przypadków polityków usuniętych z jednej formacji, którzy przeskakują nie do środowiska ideowo pokrewnego, lecz na zupełnie przeciwny biegun, jest bez liku – wystarczy prześledzić życiorysy niejednego z najzagorzalszych dziś krytyków PiS-u w szeregach Koalicji Obywatelskiej. Często łapię się zresztą na tym, że słuchając wypowiedzi niektórych parlamentarzystów na chwilę odartych z partyjnego przekazu dnia, dostrzegam u nich zadziwiającą zbieżność z tym, co mówią ich rzekomi oponenci po drugiej stronie sali. W normalnych warunkach tacy ludzie budowaliby spójne programowo obozy. W D’Hondcie muszą jednak odgrywać plemienny teatr, bo ich byt zależy od przychylności prezesa, a nie od sumienia czy opinii sąsiadów.

Gdyby polityczne być albo nie być posła leżało w rękach wyborców z jego okręgu, a nie w teczce szefa partii, żaden parlamentarzysta nie utrzymałby się długo w Sejmie po rzuceniu przed kamerami hasła „cóż szkodzi obiecać?”, po rozbrajającym wyznaniu o akademikach za złotówkę, że „przecież wszyscy wiedzieli, że to była ściema”, czy po serwowaniu obywatelom bajek o lekarzu dzwoniącym do pacjenta. Pod zamkniętą listą partyjną każde takie oszustwo uchodzi bezkarnie – za cztery lata przykryje je nowy bilbord i „jedynka” z nadania centrali.

Równie wymowny jest ton, jakim lider PiS traktuje w nagraniu obywateli mających inne zdanie niż partyjna góra. Człowieka, który nie chce zapisać się do partii i podporządkować jej dyscyplinie, określa niemal jako przypadek psychologiczny, mówiąc o barierach „poza psychicznymi możliwościami”. Tym, którzy nie podzielają jego wizji, radzi z wyższością „przeczytać parę książek”. Ruchy antypartyjne dwudziestolecia międzywojennego sprowadza hurtowo do dyktatur Salazara i Franco – tak jakby sprzeciw wobec monopolu partyjnych wodzów musiał nieuchronnie prowadzić do autorytaryzmu.

A finał tego wystąpienia tłumaczy resztę: według Jarosława Kaczyńskiego na dole społeczeństwo jest bezradne wobec lokalnych układów, dlatego „zmiana tego systemu bez uderzenia z góry jest niemalże niemożliwa”.

Oto filozofia, której – jako człowiek pamiętający nadzieję III RP, rozczarowany zmieleniem przez Platformę ponad siedmiuset tysięcy podpisów pod „4xTAK” i wspierający w 2015 roku obywatelski bunt Pawła Kukiza – nie jestem w stanie zaakceptować. Państwo budowane wyłącznie „uderzeniem z góry”, na bezwzględnej dyscyplinie posłów wobec jednego gabinetu i pogardzie dla oddolnego mandatu obywatela, nie uzdrowi Rzeczypospolitej. Zmienia się tylko szyld dyrektora stajni, podczas gdy mechanizm zniewolenia reprezentantów Narodu pozostaje nietknięty.

Można – i trzeba – bronić dziś polskiej Konstytucji przed walcem obecnej koalicji oraz wspierać twarde weta Prezydenta Karola Nawrockiego. Nie da się jednak z czystym sumieniem zostać partyjnym zwolennikiem Prawa i Sprawiedliwości czy innej ze znaczących partii, kiedy pamięta się, że dla ich liderów obywatelska niezależność posła to co najwyżej „ośla ławka”, a jedyną dopuszczalną formą polityki jest marsz w szeregu za partyjnym sztandarem.

I jeszcze na koniec dodam, że żeby ten beton skruszyć, nie muszą to być nawet JOW-y. Ostatnio robiłem sobie symulacje, jak wyglądałby Sejm, gdyby zdjąć z systemu wyborczego progi oraz premiujący najsilniejszych mechanizm D’Hondta, pozostawiając czystą ordynację proporcjonalną bez przechodzenia „straconych głosów” na korzyść największych partii. Już samo to wywróciłoby stolik.