Stanowisko Obywateli RP
wobec wydarzeń wokół Trybunału konstytucyjnego i propozycji „resetu”.
Podzielamy krytykę i ostrzeżenia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka oraz ekspertów Fundacji im. Stefana Batorego dotyczące sposobu naprawy Trybunału Konstytucyjnego. Działania podejmowane w imię przywracania praworządności mogą tylko pogłębić kryzys, jeśli wpiszą się w scenariusz politycznej walki i pozostawią po sobie kolejne wątpliwości prawne oraz precedensy ułatwiające polityczne podporządkowanie Trybunału.
Rozumiemy zarazem argumentację wybitnych prawników, uzasadniających dopuszczalność odsunięcia Bogdana Święczkowskiego i podjęcia prac przez ośmioro sędziów, wybranych ostatnio w Sejmie obecnej kadencji. Wiemy, jak poważne racje przemawiają za przerwaniem wieloletniego stanu bezprawia i faktycznego nieistnienia TK jako sądu w świetle orzeczeń międzynarodowych trybunałów. Wiemy również, że respekt dla Konstytucji wymaga zakwestionowania sędziowskiego statusu osób wybranych na miejsca wcześniej prawidłowo obsadzone. Uszanowanie tych racji nie oznacza jednak, że każda metoda naprawy jest właściwa.
Argumenty prawniczego sporu są poważne. Nie widzimy podstaw, by którąkolwiek z interpretacji uznać za wolną od zasadniczych wad. Waga problemu i ostrość politycznego konfliktu wymagają rozwiązań zarówno legalnych, jak i akceptowanych przez wyborców wszystkich stron politycznej walki. Takiej drogi wyjścia z kryzysu dotąd nie uzgodniono.
Szczególnie niebezpieczny jest sposób ustalenia kworum Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Trybunału Konstytucyjnego – budzi nie tylko wątpliwości prawne, ale również tworzy niebezpieczny precedens. Kworum jest jedną z gwarancji, że Trybunału nie zdoła przejąć dowolnie mała liczebnie ekipa sędziów za pomocą istniejących obiektywnie lub wymuszonych wakatów lub wykluczeń opartych na dowolnie określonych przesłankach.
Znamy uzasadnienia dzisiejszych decyzji o kworum – nawet uznanie ich za poprawne i rozstrzygające nie usuwa dziś ryzyka, że jutro po ten sam mechanizm sięgną inni sędziowie. Demokraci obejmujący władzę mają obowiązek pozostawić państwo bardziej odpornym na autorytarne zakusy. Precedens w sprawie kworum jest jedną z wielu decyzji niestety tę odporność osłabiających.
Kryzys wywołano pogwałceniem Konstytucji, ale jego istotą jest polityczny problem społecznej legitymacji. Najsprawniejszy nawet wywód prawny nie odbuduje sam z siebie zaufania do konstytucyjnego arbitra. Jeżeli celem jest przywrócenie Trybunału, którego prawo do rozstrzygania uznają wszystkie strony, trzeba szukać porozumienia ustrojowego i społecznego mandatu o szerokości odpowiadającej większości konstytucyjnej. Uznanie arbitra oznacza respektowanie jego niezależności również wtedy, gdy orzeka wbrew naszym oczekiwaniom.
Ośmioro sędziów wybranych przez obecną większość parlamentarną – jedną ze stron politycznej wojny, a nie wszystkie z nich – nie może takiego porozumienia zapewnić. Niezależnie od osobistych kwalifikacji i intencji tych godnych szacunku ludzi, taki sposób zakończenia obecnego konfliktu pozostanie dla znacznej części obywateli zwycięstwem wrogiego politycznego obozu, niemożliwym do zaakceptowania. Tak nie powstaje wspólna instytucja. Ta dość oczywista prawda o bardzo zasadniczym znaczeniu pozostaje poza zakresem prawniczych sporów.
Większości konstytucyjnej nie ma i nie będzie w parlamencie działającym według reguł politycznej wojny. A jest konieczna nie tylko w przypadku zmiany konstytucji – wymaga jej każde trwałe rozwiązanie tak poważnego kryzysu ustrojowego. Strategia polegająca na oczekiwaniu ostatecznego zwycięstwa własnego obozu utrwala tylko konflikt, który miałaby rozwiązać.
Nie godzimy się, by o kształcie państwa, w którym żyjemy wspólnie i które wspólnie uznajemy za własne, decydował zwycięzca – również, gdyby miał nim być obóz, z którym sami sympatyzujemy. Przestrzegamy tych, którzy takiego rozstrzygnięcia oczekują: niezależnie od zła, które by ono przyniosło i za które wszyscy musielibyśmy zapłacić, w tej wojnie zmieniać się mogą wyłącznie chwilowe przewagi, ona nie może się skończyć czyimkolwiek trwałym zwycięstwem. Efektem mogą być wyłącznie zniszczenia.
Pomysły resetu uważamy więc za krok w dobrym kierunku pod warunkiem zgodności z konstytucją, będą jednak bezwartościowe, jeśli ich powodzenie ma zależeć wyłącznie od kompromisu partyjnych elit. Żadna z nich nie chce rezygnować z korzyści czerpanych z polaryzacji. Walczące ze sobą polityczne obozy żywią się konfliktem i strachem przed „tamtymi”, który mobilizuje nas w wyborach. Każde porozumienie byłoby zagrożeniem ich pozycji i ich istnienia. Elitom jako społeczeństwo nie ufamy, samo to określenie jest dla wielu inwektywą. Przecież nie bez racji. Nie da się oczekiwać, by to właśnie one zdołały unieść tak wielki mandat zaufania, jak ten niezbędny do odbudowy autorytetu państwa.
Reset musi zacząć się od społecznej debaty nad konkretnymi zasadami niezależności Trybunału. Jej uczestnikami muszą być obywatele, organizacje społeczne i środowiska prawnicze różnych przekonań. Wynikiem powinien być projekt ustrojowy poparty na tyle szeroko, by rządzeni potrafili wymóc jego przyjęcie i przestrzeganie na rządzących oraz wszystkich aspirujących do władzy.
Punktem wyjścia jest zasada, dla której społeczną zgodę da się znaleźć pomimo wojennych emocji: Trybunał ma być „niczyj”. Nie może należeć do żadnej partii, zwłaszcza do partii rządzącej. Ma chronić prawa obywateli i wyznaczać granice władzy. Jesteśmy przekonani, że zgoda co do tego po prostu istnieje. Ustrojowe konstrukcje prawne, które służą tej zasadzie nie są zaś szczególnie trudne do ustalenia i zrozumienia; trzeba je poddać otwartej debacie i ocenić pod kątem odporności na zakusy rządzących.
Wypracowany społecznie projekt trzeba przeprowadzić w trybie zgodnym z Konstytucją, z jej zmianą włącznie, jeżeli wymaga tego przyjęte rozwiązanie. Społeczny mandat ma wymusić na politykach respektowanie wspólnych reguł. To na tym powinien polegać reset konstytucyjny.
Taki mandat i taką presję można budować na wiele sposobów: przez obywatelski wniosek o referendum, inicjatywę ustawodawczą, głosowanie nieformalne, demonstracje, sondaże czy losowane zgromadzenia obywatelskie. Każda z tych dróg wygląda dziś na utopię. Nie jest jednak bardziej utopijna niż nadzieja, że ośmioro niedawno wybranych sędziów przywróci Trybunał, praworządność i sprawne demokratyczne państwo. Warunkiem powodzenia jest otwarta debata, prowadzona z gotowością do zmiany także własnych przekonań i propozycji.
Apelujemy, by podjąć tę debatę już dziś. Stawką jest zresztą cały ustrój Rzeczypospolitej, którego społeczna legitymacja została zrujnowana. Kryzys wokół Trybunału, choć ważny – jest tylko przykładem pokazującym stan państwa: instytucje przestają pełnić funkcję wspólnych gwarancji, kiedy obywatele widzą w nich przede wszystkim narzędzia kolejnych zwycięzców.
Po doświadczeniu rządów Prawa i Sprawiedliwości nie zaskakuje nas hipokryzja dzisiejszych partyjnych „obrońców Trybunału”. Nie zaskakują też sceny przemocy z udziałem osoby sprawującej urząd prezydenta. Oburzenie na te działania nie zwalnia jednak obecnej większości z odpowiedzialności za własne decyzje. Różna skala win nie uzasadnia stosowania podwójnych standardów, które również obserwujemy bez zaskoczenia.
Widzieliśmy już dość skutków politycznej wojny: ofiary polityki na granicy z Białorusią, wykorzystywanie losu ukraińskich uchodźców, zawiedzione nadzieje kobiet i innych grup społecznych. Widzieliśmy, jak prawa człowieka ustępują miejsca kalkulacji wyborczej również pod rządami tych, którzy obiecywali ich obronę. W imię doraźnych politycznych celów wyrządzono już w Polsce dość krzywd.
Nie zaskakuje nas także tłumienie dyskusji pod hasłem jedności w walce. Od dawna z goryczą i bólem obserwujemy, jak w kolejnych kampaniach tłum zjednoczony obietnicą zwycięstwa depcze krytyków z własnego obozu. Często najlepszych z nas – tych, którzy widzą najostrzej i najdalej. Wyrażamy uznanie i wdzięczność ludziom Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka i Fundacji im. Stefana Batorego. Solidaryzujemy się z nimi wobec ostracyzmu i hejtu, które spotykają ich za niezależność ocen. Demokracja potrzebuje ich głosu.
Straty, jakie ponosi dziś autorytet Trybunału, są poważne. Jeszcze groźniejsza jest jednak rosnąca po obu stronach konfliktu gotowość do akceptowania każdego rozwiązania, jeśli tylko służy ono własnemu obozowi. Jej skutki pozostaną z nami długo po zakończeniu obecnego sporu. To trzeba zatrzymać.

Zostaw komentarz