Postkomunizm – system, który porzucił komunistyczną ideologię, zachowując komunistyczną patologię

Mimo formalnego odejścia od ideologii komunistycznej, wiele państw po transformacji ustrojowej zmaga się z dziedzictwem struktur i mechanizmów charakterystycznych dla minionego systemu. Patologie te nie wynikają już z oficjalnej doktryny, lecz z trwałości układów, mentalności i instytucji, które przetrwały zmianę ustroju.

REKLAMA

Trwałość elit i nieformalnych wpływów

Jednym z najczęściej wskazywanych problemów postkomunizmu jest płynne przejście części dawnej nomenklatury i aparatu bezpieczeństwa do nowych ról w polityce, biznesie i mediach. Zapewniło to utrzymanie wpływów i realnej władzy pomimo formalnego końca komunizmu.

Prywatyzacja i uwłaszczenie nomenklatury

Transformacja gospodarcza lat 90. stworzyła liczne możliwości przejmowania majątku państwowego przez osoby wywodzące się z PRL-owskich struktur władzy – często po zaniżonych cenach, przy wykorzystaniu sieci kontaktów i nieformalnych powiązań.

W efekcie spora część nowej elity biznesowej zbudowała kapitał i pozycję na zasobach oraz relacjach z czasów poprzedniego systemu.

Wpływy w instytucjach państwowych i służbach
Brak głębokiej wymiany kadr w sądownictwie, prokuraturze czy służbach specjalnych sprawił, że znaczna część osób związanych z dawnym systemem pozostała w strukturach państwa. Utrudniało to skuteczne rozliczenie przeszłości oraz spowalniało reformy instytucjonalne.

Powiązania polityczno-gospodarcze i mechanizmy oligarchiczne

Postkomunizm stworzył dogodne warunki do rozwoju specyficznych relacji między polityką a biznesem. Układy te często określa się jako oligarchizację lub partyjną dominację nad gospodarką.

Korupcja systemowa

Choć korupcja jest zjawiskiem globalnym, w Polsce jej charakter często bywał kontynuacją nieformalnych sieci z czasów PRL. Obejmowało to m.in.:

– niejasne finansowanie partii,

– wykorzystywanie państwowych zamówień do budowania wpływów, tzw. „drzwi obrotowe” – przechodzenie polityków i urzędników do dobrze opłacanych posad w spółkach państwowych i prywatnych.

Upolitycznienie spółek Skarbu Państwa

W wielu przypadkach kryterium partyjnej lojalności przeważa nad kompetencjami przy obsadzaniu stanowisk w kluczowych spółkach państwowych. Spółki te stają się narzędziem zdobywania finansowych i kadrowych zasobów przez partie polityczne, zamiast pełnić przede wszystkim funkcję gospodarczą.

Społeczne i kulturowe dziedzictwo postkomunizmu

Dziedzictwo minionego systemu jest widoczne nie tylko w strukturach państwowych, ale także w mentalności społecznej.

Niewydolność wymiaru sprawiedliwości

Powolność procedur, skomplikowane prawo i brak kompleksowej reformy sądownictwa utwierdzają przekonanie o niezdolności państwa do skutecznego reagowania na patologie – również te o korzeniach postkomunistycznych.

Kultura polityczna pełna cynizmu i nieufności

Doświadczenia PRL-u, takie jak brak transparentności czy powszechne łamanie prawa przez władzę, pozostawiły ślad w mentalności społecznej. Wysoki poziom nieufności wobec instytucji państwowych oraz przekonanie, że „system działa dla wybranych”, nadal wpływają na ocenę współczesnej polityki.

O autorze: Klaudiusz Wesołek

Polski prawnik, dziennikarz i felietonista, były opozycjonista. Urodził się 11 kwietnia 1968 roku w Gdańsku. Absolwent Uniwersytetu Gdańskiego, Wydz. Prawa i Administracji (1993), następnie studiów podyplomowych: ochrona środowiska na Universitas Istropolitana w Bratysławie (1994), prawo międzynarodowe w zakresie ochrony środowiska na University of Washington w Seattle (1997). Od 1985 członek Federacji Młodzieży Walczącej w III LO w Gdyni, współorganizator tzw. przerw milczenia, kolporter podziemnych wydawnictw, m.in. pisma „Monit” (z Maciejem Nowickim). Od 1986 uczestnik Ruchu WiP, redaktor pisma „A Cappella” (od nr. 2, 1986); 16 XI 1986 uczestnik pielgrzymki do grobu Ottona Schimka w Machowej; 16 XII 1986 współorganizator manifestacji w obronie Świadków Jehowy i więźniów sumienia przed Halą Olivia w Gdańsku. Wiosną 1988 współorganizator happeningu „Topienie Marzanny” (symbolizującej gen. Wojciecha Jaruzelskiego); zatrzymany, przetrzymywany w AŚ w Gdańsku; w V i VIII 1988 z innymi członkami WiP i Federacji Młodzieży Walczącej organizował Grupy Pomocy Strajkowej dla robotników Stoczni Gdańskiej im. Lenina, drukował ulotki, plakaty, zaopatrywał stoczniowców w żywność. W 1988 współzałożyciel Klubu Więźnia Granic (z Krzysztofem Galińskim, Wojciechem Błażkiem, Adamem Jagusiakiem, Małgorzatą Tarasiewicz), 11 XI 1988 z W. Błażkiem zorganizował demonstrację w urzędzie paszportowym pn. „Paszport dla każdego”; zatrzymany na 48 godz., skazany przez kolegium ds. wykroczeń na 30 dni prac społecznych, po zignorowaniu tej kary skazany na 15 dni więzienia. Uczestnik wielu happeningów, m.in. koncertu kapeli Zbuntowana Publiczność na festiwalu zorganizowanym przez Krzysztofa Skibę w Łodzi, dwóch hyde parków: w Białogórze (1988) i Lubieszowie (1989). W VI 1988 współautor (z Januszem i Cezarym Waluszkami, Wojciechem Mazurem, Krzysztofem Galińskim) manifestu Międzymiastówki Anarchistycznej „Ruch Anarchistyczny – tak!”, przez krótki okres działacz MA. 1989-1990 w NZS na UG, członek Komisji Międzyuczelnianej, redaktor (z Bogdanem Kunachem, Maciejem Barańczykiem, Piotrem Owczarkiem, Jackiem Molestą, Klaudią Moszczyńską) pisma „Albo”. W 1991 współzałożyciel (z Mariuszem Romanem, Andrzejem Czaplickim) Wolnego Syndykatu Studentów, redaktor pisma „Via Spei”. 1994-1996 pracownik firmy ZWIK w Gdańsku, do 1995 dodatkowo specjalista ds. importu w firmie MOD-TAP w Starogardzie Gdańskim, 1998-2000 pracownik Gospodarstwa Pomocniczego Kancelarii Premiera RP (naczelnik Wydz. Prawno-Organizacyjnego, następnie specjalista w Wydz. Poligraficznym), w 2000 specjalista w Departamencie Systemu Informacji MSZ, 2000-2001 pracował nad promowaniem w Internecie rządowych ośrodków wypoczynkowych, od 2001 utrzymuje się z prac dorywczych. Nagrodzony odznaką Zasłużony Działacz Kultury (2001), medalem Za Udział w Strajku 1988 (2008), odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności i Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski za działalność opozycyjną. 20 I 1987 – 5 X 1989 rozpracowywany przez Wydz. III WUSW w Gdańsku w ramach SOR krypt. Alternatywa (mimo zamknięcia SOR inwigilowany do 9 IV 1990).