Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

REKLAMA

Klasztor Jana Chrzciciela (klasztor Iwanowski) jest moskiewskim klasztorem stawropegicznym Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Założony w XV wieku uważany jest za jeden z najstarszych klasztorów w stolicy. Klasztor Iwanowski został założony jako męski klasztor w XV wieku i znajdował się w Zamoskworeczje, w rejonie dzisiejszej ulicy Piatnitskaja. W latach 30-tych XVI wieku przeniesiono go do Kuliszek, na południe od cerkwi Włodzimierza, gdzie znajdował się opuszczony majątek wielkoksiążęcy. W testamencie Wasilija I z 1423 roku miejsce to nazwano „nowy dziedziniec poza miastem przy św. Włodzimierzu”. Po przeniesieniu klasztor stał się klasztorem żeńskim z zachowaniem dawnej reguły i otrzymał nazwę klasztoru Jana Chrzciciela.

Pierwsza katedra była bez-słupową świątynią z jedną kopułą i trzema absydami wysuniętymi na wschód. Został zbudowany przez jednego z włoskich rzemieślników, którzy pracowali w Moskwie w latach 1510-1530. W drugiej połowie XVI wieku został wyremontowany, przypuszczalnie na koszt cara Iwana IV. W XVII wieku klasztor był często odwiedzany i obdarowywany przez Michaiła Fiodorowicza i Aleksieja Michajłowicza. W klasztorze więziono także członków rodziny królewskiej. Przez lata przetrzymywano tam żony cara Wasilija Szujskiego i carewicza Iwana. Pod rządami Michaiła Fiodorowicza i jego żony Jewdokji Łukjanowny w dniu święta ścięcia św. Jana Chrzciciela dokonano uroczystych królewskich wyjść do klasztoru Iwanowskiego. Dla wielu rodzin książęcych klasztor służył jako siedziba klanu. Wśród nich są książęta Chiłkow, Wołkoński, Kropotkin, Golicynowie, Tatewowie, Mieżecki i inni.

Na początku lat 40-tych XVII wieku rozbudowano katedrę klasztorną.  Od zachodu dobudowano do niej refektarz z kaplicą Mikołaja Cudotwórcy. Przypuszczalnie w tym samym czasie wzniesiono kamienną dzwonnicę, na której zawieszono nowy dzwon. Pod koniec XVII wieku  teren klasztoru otoczono kamiennym ogrodzeniem, które zastąpiło drewniany płot. Nad Świętymi Bramami, kosztem prywatnego inwestora Wasilija Sajwicza Narbekowa, wzniesiono kościół Bramy Pochodzenia Uczciwego Drzewa  Życiodajnego Krzyża Pańskiego. Na początku XVIII wieku na obwodzie murów klasztornych zbudowano dwadzieścia dziewięć kamiennych cel.

Po przeniesieniu stolicy do Petersburga klasztor odsunął się od dworu królewskiego i zmienił się krąg deponentów. W pierwszych dekadach XVIII wieku środki na utrzymanie klasztoru ograniczały się do innych środków otrzymywanych z Kolegium Ekonomicznego. Do 1734 roku zabudowa klasztoru popadła w ruinę.  Runął kamienny płot, przeciekały dachy świątyń, co doprowadziło do niszczenia sklepień i ikon. Klasztor uległ także zniszczeniu w dwóch dużych pożarach – w 1737 i 1748 roku. Później kościół nad Bramą Świętą pokryto blachą z kamienną głowicą zwieńczoną pozłacanym krzyżem.

Groźba zamknięcia klasztoru pojawiła się w lipcu 1760 roku, kiedy cesarzowa Elżbieta Pietrowna wydała dekret o utworzeniu w Moskwie Domu Dobroczynności „dla ludzi czcigodnych, żon wdowieństwa i córek w sieroctwie i ubóstwie, bez patronatu i żywności. ” Aby go ustanowić, kazano im „natychmiast opróżnić klasztor Iwanowski lub inny podobny do niego, z zadowoloną liczbą komór i z kamiennym ogrodzeniem”. Planu jednak nie zrealizowano ze względu na konieczność zrekompensowania siostrom kosztów drewnianych dobudówek i cel .

W 1812 roku, przed zajęciem Moskwy, zakrystia została przeniesiona do klasztoru Wniebowstąpienia Pańskiego. Klasztor Iwanowo został zdobyty, obrabowany i spalony. Po wyzwoleniu miasta wiele z płonących kościołów z niewielką liczbą parafian zostało rozebranych lub przydzielonych do innych klasztorów. Zlikwidowano spalony klasztor Iwanowski a kościół stał się parafią.

Na terenie klasztoru pierwotnie planowano pomieścić duchownych kościołów, a także starszych duchownych katedralnych i wdowy z sierotami. Jednak ze wszystkich ocalałych budynków tylko kamienne komórki okazały się nadające do zamieszkania. W czerwcu 1814 roku zostały odrestaurowane i dekretem Świętego Synodu przeniesione do Biura Drukarni. Komnaty dawnego opata zostały przystosowane do zakwaterowania pracowników. W 1859 roku Metropolita Filaret otrzymał pozwolenie na odbudowę klasztoru po petycji, pieniądze przydzieliła Elizaweta Aleksejewna Makarowa-Zubachewa, córka kupca Aleksieja Mazurina. Nowa katedra klasztorna i kościół szpitalny św. Elżbiety Cudotwórczyni powstały w 1860 roku. Klasztor odbudowano według projektu akademika Michaiła Bykowskiego w stylu neorenesansowym, zburzono część starych budynków, m.in. Katedrę z I płw. XVI wieku ku czci Ścięcia Jana Chrzciciela, dzwon baszta i refektarz z kaplicami św. Mikołaja Cudotwórcy i Kazańską Ikoną Matki Boskiej, Święta Brama z kościołem bramnym, a także przylegające do nich z obu stron cele opata. Do stycznia 1863 roku rozebrano podpory pod bęben katedry. Rok później ukończono trzykondygnacyjny budynek pralni, rozebrano skrzydło duchowieństwa i wschodnie ogrodzenie klasztoru. Odbudowę klasztoru zakończono do 1865 roku. Do tego czasu  zostały zbudowane: szpital, refektarz, dawne budynki drukarskie i gospodarcze, obie dzwonnice ze Świętą Bramą, dom duchownych, empora między katedrą a zabudowaniami klasztornymi oraz ogrodzenie. Sklepienia katedry pomalowano w 1871 roku, a rok później praktycznie ukończono wystrój wnętrza kościoła szpitalnego.  

Wszyscy oficerowie, którzy zostali ranni podczas wojny rosyjsko-tureckiej i wrócili do Moskwy, zostali zakwaterowani w szpitalu klasztornym, otwartym w 1877 roku.  Klasztor konsekrowano w październiku 1879 roku, ale wcześniej odnowiono budynki mieszkalne, co było wymagane zaraz po zakończeniu wojny. Grobowiec z relikwiami bł. Marty został przeniesiony z kaplicy do nowego kościoła. Na filarach katedry w marmurowych gablotach z ikonami umieszczono wizerunki świętych. W 1880 roku, po uporządkowaniu życia monastycznego, w klasztorze zaczął działać szpital, przeznaczony dla zakonników i nowicjuszy.

W latach 90-tych XIX wieku, niedaleko stacji Mark linii kolejowej Sawjolowskaja, klasztorowi Iwanowo przydzielono ziemię na farmę, która została nazwana Czernetsowo. Wzniesiono na nim drewniany kościół ku czci św. Sergiusza z Radoneża oraz zorganizowano szkołę dla dzieci wiejskich.

Do 1917 roku w klasztorze w Iwanowie mieszkały czterdzieści cztery zakonnice i trzydzieści trzy nowicjuszki. Po wydaniu dekretu o oddzieleniu kościoła od państwa klasztor Iwanowski jako jeden z pierwszych został zamknięty, jego konta bankowe zostały zlikwidowane, a wynajmowane lokale przynoszące dochody zostały skonfiskowane.

W październiku 1918 roku władze zawarły porozumienie ze wspólnotą parafialną o dopuszczeniu do bezpłatnego użytkowania dwóch kościołów i kaplicy klasztoru Iwanowskiego wraz z przedmiotami liturgicznymi. W wyniku negocjacji zwrócono jej majątek kościelny, a siostry mogły zamieszkać w celach zwanych akademikami. Katedra Ścięcia Św. Jana Chrzciciela i kościół elżbietański nadal funkcjonowały jako parafia, w której mieszkało około stu zakonnic.

Mimo zgody na nieingerowanie w pracę gminy, w lipcu 1919 roku odmówiono parafianom wstępu do kościołów. Większość terytorium klasztoru została przekazana wydziałowi pracy przymusowej NKWD i przekształcona w obóz i więzienie – „Moskiewski Ośrodek Karny Iwanowskiego na Solance”, w którym w latach dwudziestych przebywało jednocześnie do 400 więźniów. Dla wspólnoty klasztornej pozostał tylko budynek szpitala i dwie dzwonnice. Wejście do klasztoru odbywało się przez kaplicę św. Jana Chrzciciela, a więźniowie wchodzili przez Bramę Świętą. W obozie przebywali jeńcy wojenni i więźniowie do końca wojny domowej. Większość aresztowanych cudzoziemców stanowili Polacy, Litwini, Brytyjczycy, Serbowie, Grecy i Węgrzy. W kwietniu 1922 roku kosztowności kościelne zostały zrabowane z klasztoru pod pretekstem walki z głodem na Wołdze i innych regionach. Rozkazem z 13 października 1926 roku Iwanowski Dom Karny został zreorganizowany w Eksperymentalny Wydział Więziennictwa Państwowego Instytutu Badania Przestępców i Przestępczości. Jej pracownicy przeprowadzali specjalne wywiady z osadzonymi w różnych więzieniach. W tym samym roku katedrę św. Jana Chrzciciela zaadaptowano na Biuro Archiwów Wojewódzkich, a kościół elżbietański przekazano do dyspozycji władz obozowych. W 1930 roku obóz Iwanowo stał się częścią pierwszego wydziału siódmej fabrycznej kolonii pracy w Moskwie.

W 1929 roku gospodarstwa Czernetsowo zostały znacjonalizowane, a gmina została opodatkowana, za zapłatę nieruchomość musiała zostać sprzedana. Przez następne dwa lata duchowni żyli z dorywczych prac i jałmużny. W dniu 30 grudnia 1931 roku  aresztowano wielu duchownych w całej Moskwie, w tym piętnaście sióstr Iwanowo. Zostali uwięzieni w więzieniu Butyrka i oskarżeni  o „agitację antysowiecką”. Zakonnice, które pozostały w gospodarstwie, zostały aresztowane na skutek donosu z 20 maja tego samego roku. Dekretem Trojki zostali zesłani do Kazachstanu na okres od trzech do pięciu lat.

W październiku 1941 roku, podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, na terenie klasztoru Iwanowskiego umieszczono Pułk Strzelców Zmotoryzowanych Myśliwskiego Zarządu NKWD. W latach powojennych budynki nadal służyły jako miejsca przetrzymywania aresztowanych.

Pod koniec lat 80-tych większość terenu klasztoru  należała do struktur Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Zamurowano święte bramy i zbudowano przejście do katedry. W katedrze klasztornej mieściła się strzelnica i repozytorium Centralnego Archiwum Państwowego Obwodu Moskiewskiego.

W 1992 roku część zabudowań klasztornych przekazano Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej i przydzielono cerkwi św. Włodzimierza na Starym Sadechu. W 1999 roku obok katedry Przemienienia Pańskiego wzniesiono drewnianą kaplicę św. Mikołaja Cudotwórcy. Rok później zainstalowano w nim rzeźbiony wizerunek św. Mikołaja.

Podczas odbudowy terenu udało się całkowicie odrestaurować dawny budynek szpitalny z kościołem domowym św. Elżbiety. Konsekracja i pierwsza służba Boża w Kościele elżbietańskim miała miejsce w 1995 roku. Nabożeństwa w katedrze św. Jana Chrzciciela rozpoczęły się w lipcu 2001 roku, kiedy archiwa obwodu moskiewskiego opuściły budynek.

W 2001 roku klasztor rozpoczął budowę przytułku na swoim dziedzińcu w dawnym majątku szlacheckim Ostrow. W styczniu 2002 roku klasztor powrócił do swoich głównych sanktuariów – ikony Jana Chrzciciela z obręczą i Elżbiety Cudotwórcy. W tym samym roku konsekrowano kazańską kaplicę boczną katedry. Część dawnych zabudowań klasztornych nadal należy do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Znajduje się tam jeden z budynków Uniwersytetu Moskiewskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rosji.

Bardzo interesująca jest Katedra Ścięcia Jana Chrzciciela na środku dziedzińca klasztornego – zbudowana przez architekta Michaiła Bykowskiego na miejscu starożytnej świątyni w 1879 roku. Jest to świątynia czterosłupowa z dwiema dzwonnicami połączonymi ze świątynią łukowymi galeriami. Kaplice są konsekrowane ku czci Matki Bożej Kazańskiej i Mikołaja Cudotwórcy.

Natomiast Kaplica Jana Chrzciciela w klasztorze Iwanowskim, która po raz pierwszy wspomniana została podczas pożaru w 1737 roku. Po rewolucji została zamknięta i działa ponownie od 1991 roku.

Źródła:

  1.  Иоанно-Предтеченский ставропигиальный женский монастырь, http://www.patriarchia.ru/db/text/262264.html  – Interrnet, dostęp 10-08-2021
  2. История монастыря в советский период, http://ioannpredtecha.ru/2014/11/06/istoriya-monastyrya-v-sovetskij-period/  – Interrnet, dostęp 10-08-2021
  3. КАРТИНА РЕПРЕССИЙ В ПОСЛЕРЕВОЛЮЦИОННОЙ МОСКВЕ: ИВАНОВСКИЙ МОНАСТЫРЬ. Головкова Л. А, http://www.moskow.zachalo.ru/readarticle.php?article_id=2  – Interrnet, dostęp 10-08-2021
  4. ИОАННО-ПРЕДТЕЧЕНСКИЙ ЖЕНСКИЙ МОНАСТЫРЬ В МОСКВЕ, https://pravoslavie.ru/1750.html  – Interrnet, dostęp 10-08-2021
  5. Wikipedia