Zabytki sztuki sakralnej Rosji.

REKLAMA

Kościół św. Ludwika francuskiego (ks. Eglise Saint Louis des Français à Moscou) – rzymskokatolicka świątynia w Moskwie, położona jest na ulicy Malaja Lubjanka (Mała Łubianka), Dom nr 12a. Jest to jeden z trzech działających kościołów katolickich w Moskwie. Wraz z katedrą Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i Kościółem św. Olgi. Świątynia serwuje mszę św. w rosyjskim, francuskim, litewskim, angielskim, włoskim i wietnamskim. Kościół ma szkołę niedzielną i ruch harcerski. 

Aby przedstawić tło historyczne do momentu powstania kościoła św. Ludwika należy się cofnąć do historii powstania pierwszego kościoła katolickiego w Moskwie. Za założyciela pierwszej parafii katolickiej w Moskwie uważany jest Patrick Gordon – jeden z najbardziej aktywnych, wpływowych i fanatycznych członków wspólnoty katolickiej, który przekazał na jej potrzeby znaczne środki osobiste. W 1684 roku przyjechał na kilka tygodni z Kijowa do Moskwy i spotkał się w Słobodzie ze wszystkimi wybitnymi katolikami, w tym Franciszkiem Gvasconius, jezuitą żyjącym w randze florenckiego kupca, generałem majorem hrabią Davidem Williamem Grahamem a także z arcybiskupem Naxiawan, Sebastianem Knabe, który z dwoma księżmi był w Moskwie w drodze do Persji. W dniu 31 stycznia tego samego roku Gordon poskarżył się księciu W.W. Golicynowi, który miał wielkie wpływy na dworze, że katolicy nie mają wolności kultu publicznego, równej innym „Gojom”. Za radą księcia katolicy zwrócili się do władcy z petycją:

„Carowie i wielcy książęta Jan Aleksiejwicz, Piotr Aleksiejewicz są proszeni przez cudzoziemców wiary katolickiej, generała porucznika Gordona, generała dywizji hrabiego Dawidko Wilhelma von Graama, barona Morfiskiego i pułkownika Paszkę Mineziusa Levistona, poddanego Antoszkę Schmalenberga i innych w  różnych stopniach, dobrzy ludzie i handlowcy obcokrajowcy: Franska Gvascony, Eremka von-Troin ze swoimi towarzyszami. Zgodnie z Twoim dekretem, my, Twoi poddani, służymy i pracujemy dla Ciebie w różnych miastach z wiarą i sprawiedliwością przez wiele lat, a my kupcy mieszkający w niemieckiej osadzie płacimy wszelkie obowiązki, ale nie mamy domu modlitwy i pasterza dla naszych dusz. Cudzoziemcy wyznania luterańskiego i kalwińskiego mają zarówno pasterzy, jak i domy modlitwy; a my nie mamy oczyszczenia w wierze, a od tej wielkiej szkody wyrządza się naszym duszom krzywdę. Miłosierni panowie… proszę, rozkaż nam wzywać i utrzymywać pasterzy dla naszego duchowego zbawienia i być domem modlitwy, tak jak czynią to Luterowie i Kalwini, i dawać im listy polecające…”

Petycja jednak nie została przyjęta. Starania wiedeńskiego dworu o pomoc w uzyskaniu pozwolenia na budowę świątyni były również bezowocne, gdy poselstwo cesarza Leopolda I przybyło do Moskwy 14 maja 1684 roku wraz z ambasadorami austriackimi Janem Krzysztofem Żyrowskim i Sebastianem Blumbergiem , było około 80 osób. Wśród nich były też osoby ukrywające swoją godność duchowną a mianowicie  przybył jezuita Johann Schmidt – pierwszy stały proboszcz moskiewskich katolików. Oficjalnego zezwolenia nie było, ale pod patronatem W.W. Golicyna i za ustnym zezwoleniem władz Schmidt odprawiał mszę w domu holenderskiego kupca van Troiyena i Patricka Gordona, starał się zjednoczyć i zorganizować wokół siebie katolicką wspólnotę oraz założył także szkołę. W dzielnicy Nemetskaja Sloboda zakupiono osobny dom, który został zarejestrowany na imię „zagranicznego kupca” Franciszka z Gvasconia. Zakupiony za środki pożyczone od Gvasconi`ego, które później mu zwrócono ze skarbca cesarza rzymskiego, znajdował się obok domu doktora Z. van der Gulsta na rogu ulicy Niemieckiej i ulicy Kirocznej (obecnie odpowiednio ulica Baumanskaja i Starokiroczny Zaułek.. Pod tajnym patronatem cesarza dom ten stał się centrum propagowania wiary katolickiej w Moskwie. Do 1688 roku dobudowano małą drewnianą kaplicę. W dniu 22 sierpnia tego samego roku Johann Schmidt wyjechał z Moskwy na własną prośbę i przez kilka lat w społeczności moskiewskiej nie brakowało księży. W 1691 roku w tym kościele dominikanin Ludwig Koblich ochrzcił syna Gordona z drugiego małżeństwa o imieniu Piotr, a także syna jego córki Marii. Pod koniec XVII wieku gmina składała się z ok. 60-90 osób, głównie kupców europejskich i personelu wojskowego w służbie rosyjskiej, była wielonarodowa i składała się ze Szkotów, Włochów, Niemców, Polaków, Holendrów, Flamandów i Ormian, niewielka grupa Francuzów, ponadto byli Kałmukowie i Mongołowie. Wzrost liczby katolików był związany z budową floty rosyjskiej i przyciąganiem zagranicznych marynarzy. W roku 1699 zmarł Patrick Gordon, po jego śmierci i w związku z wybuchem Wielkiej Wojny Północnej w 1700 roku liczba wiernych znacznie spadła . W dniu 16 kwietnia 1702 roku Piotr I podpisał manifest „O wzywaniu cudzoziemców do Rosji, obiecując im wolność wyznania”. Dalszy wzrost i rozwój moskiewskiej wspólnoty katolickiej wiązał się już nie tyle z sukcesami zagranicznych dyplomatów, ile z wewnętrznymi potrzebami państwa rosyjskiego, które potrzebowało fachowców i specjalistów z Europy. W 1705 roku spłonął mały drewniany kościółek. Mimo sprzeciwu duchowieństwa prawosławnego, protestantów z Niemieckiej Słobody i pracowników Ambasadorskiego Prikazu, w Niemieckiej Słobodzie wybudowano pierwszy murowany kościół katolicki. Dokładna data jego konsekracji nie jest znana, ale już 20 października 1706 roku książę Mienszykow, przebywając jako ambasador w Rzymie, rozmawiał z papieżem Klemensem XI o istnieniu murowanego kościoła katolickiego w Moskwie. 

Parafianami kościoła pod wezwaniem św. Piotra I Pawła byli również Francuzi, którzy pod koniec XVIII wieku byli niezadowoleni z tego, że kazania czytano głównie po polsku i niemiecku. W 1791 roku z inicjatywy francuskojęzycznych katolików wybudowano osobny mały drewniany kościół francuski. Społeczność katolicka Moskwy do tego czasu znacznie się rozrosła i nie była już ograniczana przez terytorium osadnictwa niemieckiego. Należy wspomnieć, że już 1627 roku ambasador francuskiego króla Ludwika XIII,  Louis de Guy próbował osiągnąć zgodę władz do budowy kościoła dla francuskich sprzedawców w niemieckiej dzielnicy Sloboda. Lecz zgody niestety nie uzyskał.  

W dniu 31 grudnia 1786 roku podpisano „Traktat między Rosją a Francją, o przyjaźni, handlu …..”.  który stanowił, że „wolność wiary jest dozwolona przez francuskich obywateli w Rosji”. W tym względzie w sierpniu 1789 roku grupa Inicjatywa, która obejmowała  francuskie rodziny i kapłanów, wysłała zaproszenie na Walne Zgromadzenie wszystkim zamieszkałym w Moskwie francuzom. Po spotkaniu w tym samym roku został złożony wniosek o budowie oddzielnego Kościoła katolickiego dla społeczności francuskiej. Na jego podstawie francuski wicekonsul w Moskwie Condert de Bosse zwrócił się w 1789 do carycy Katarzyny II i arcybiskupa mohylewskiego Stanisława Bohusza Siestrzeńcewicza z prośbą o zgodę na budowę kościoła katolickiego w Moskwie, na co oboje wyrazili zgodę. Wniosek ten wspierał konsul francuski w Moskwie Pierre Martin, ale realizacja budowy była opóźniona przez  kilku następnych lat. Pierwszym kapłanem został Pemark de Matignikur z powiatu Chalnon-sur-Marne we Francji. W dniu 10 marca 1790 roku Kaplica była konsekrowana w domu Vice Konsula francuskiego de Bosse.

Po otrzymaniu pozwolenia na budowę od cesarzowej  Ekateriny II oraz władz Moskwy. Plan budowy został zrealizowany przez zakup działki między ulicą Małaja Lubjanka i Miljutinskij Zaułek, gdzie zbudowano mały drewniany kościół francuski. Kościółek ten został poświęcony w dniu 30 marca 1791 roku i nadano mu imię świętego Ludwika – francuskiego króla Ludwika IX. Ten mały kościół dał początek przyszłej wyspie francuskiej społeczności w Moskwie. Co ciekawe francuscy kapłani zaczęli cieszyć się popularnością wśród rosyjskiej arystokracji jako wychowawcy dzieci rosyjskiej szlachty. W 1792 roku Arcybiskup Stanisław Siestrzeńcewicz wskazał następujący podział do dwóch katolickich parafii, otóż w nowym (czyli w kościele św. Ludwika) uczestniczą wszyscy z  Królestwa Francuskiego oraz imigranci z innych krajów mówiący po francusku, natomiast pozostali katolicy pozostają w starej parafii Św. Piotra i Pawła. Na początku 1793 roku nadeszła wieść do ​​Rosji o zgładzeniu Króla Francji Ludwika XVI i w związku z tym została ogłoszona żałoba. Dekretem carycy Katarzyny II zmieniono status Kościoła Francuskiego, który odtąd zabroniono nazywać francuskim i podporządkowano tak kościół jak i księży do Kościoła Św. Piotra i Pawła, a kazania miały być odczytywane w obu kościołach również w języku niemieckim. W tym samym roku pierwszy proboszcz kościoła św. Ludwika, ojciec Pemark de Matignikur został wydalony z Rosji. W dniu 15 lutego 1812 roku ponownie przywrócono zalecenia arcybiskupa Stanisława Siestrzeńcewicza a francuska parafia św. Ludwika zaczęła należeć do Imperium Francuskiego przy czym władzy kościelnej z Kościoła św. Piotra i Pawła zabroniono ingerować w sprawy kościoła francuskiego. Podczas pożaru Moskwy w  1812 roku kościół ten nie ucierpiał. Dzięki wkładom parafian i pożyczki 50 tysięcy rubli udzielonej przez rząd rosyjski rozpoczęto w 1827 roku budowę kamiennego kościoła. Budowa została został rozpoczęta w/g projektu architekta Domenico Livadi i została zakończona w 1830 roku. Poświęcenie nowego kościoła miało miejsce w dniu 17 czerwca 1849 roku co zostało upamiętnione napisem na marmurze w języku łacińskim na ołtarzu kościoła. Konsekrowania dokonał koadiutor arcybiskupa mohylewskiego Ignacego Hołowińskiego. Początkowo parafia francuska w Moskwie cieszyła się przywilejami, które wyłączały ją z ograniczeń nałożonych na kościół katolicki w Rosji. Utraciła je w 1854 roku, gdy Francja przystąpiła do wojny krymskiej po stronie sojuszu antyrosyjskiego. Parafia prowadziła również szkoły oraz instytucje charytatywne. W świątyni św. Ludwika istniało szereg instytucji edukacyjnych. Dzięki pomocy patronów w 1821 roku zostało otwarte schronisko dla biednych, dla których w 1885 roku zbudowano oddzielny budynek na Małej Łubjance, po lewej stronie świątyni. W 1861 roku otwarto szkołę dla chłopców im. św. Filipa Nery, a w 1888 roku szkołę dla dziewcząt za darowiznę księżniczki Lubomirskiej w wysokości 30 tysięcy rubli. 

W 1917 roku parafia liczyła 2700 wiernych. Wielu z parafian, którzy w dużej mierze byli obcokrajowcami, wyjechało po nastaniu komunistycznych represji. W 1921roku Sowieci zmusili do opuszczenia kraju proboszcza ks. Jeana-Marię Vidala. Przy kościele zostało dwóch kapłanów z Polski. Świątynia była kilkukrotnie plądrowana przez bolszewików. Taki stan trwał do 1924 roku, gdy w wyniku interwencji ambasady Francji kościół św. Ludwika stał się kościołem korpusu dyplomatycznego. Przybył wtedy francuski ksiądz Pier Eugène Joseph Neveu. W dniu 21 kwietnia 1926 roku został on potajemnie wyświęcony na biskupa i objął urząd administratora apostolskiego Moskwy. Od 1934 roku, na prośbę prezydenta Franklina Delano Roosevelta, przy parafii służył również kapłan amerykański. W 1936 roku bp Neveu wyjechał na leczenie do Francji. Mimo zapewnień, że będzie mógł wrócić, nie otrzymał już jednak wizy do Związku Sowieckiego. Od 1938 roku była to jedna z dwóch (obok parafii NMP z Lourdes w Leningradzie) czynnych parafii w Rosyjskiej FSRR. Po II wojnie światowej represje dotknęły parafian-Rosjan a także zostali wydaleni zagraniczni duchowni. Ze względu na wizyty w kościele dyplomatów parafia jednak pozostała czynna. Od 1950 roku proboszczami byli księża z zachodnich republik ZSRR.

W dniu 28 maja 1991roku w kościele św. Ludwika w Moskwie odbyła się inauguracja administratora apostolskiego w Moskwie bpa Tadeusza Kondrusiewicza. Po upadku komunizmu parafia zaczęła się odradzać. Od 1991 roku parafia ponownie jest francuską parafią etniczną.

Tak więc od początku lat 90-tych rozpoczął się nowy okres w życiu świątyni. W dniu 13 kwietnia 1991 roku Papież Jan Paweł II ogłosił stworzenie administracji apostolskiej dla katolików obrzędu łacińskiego europejskiej części Rosji. Uroczyste wejście administratora apostolskiego Arcybiskupa Tadeusza Kondrusiewicza miało miejsce w świątyni św. Ludwika w dniu 28 maja tego samego roku. W latach 90-tych przeprowadzono rekonstrukcję wewnętrznej przestrzeni świątyni. W miesiącach od czerwca do października 2017 roku w  świątyni przeprowadzono prace wymiany dachów i przywrócenia fasad. Natomiast od maja do października 2018 roku przeprowadzono prace przywracające wygląd wnętrza Kościoła. Nad głównym ołtarzem jest malowniczy fresk Przemienienia Pańskiego. Można w kościele zobaczyć statuę św. Ludwika, św. Bernarda Clevossky,  św. Franciszka Salsky, jest też statua św. Antoniego z Padwy. Również w lewym ołtarzu podniebienia są zainstalowane małe posągi świętych patronek Francji: św. Joanny d’Ark i św. Teresy z Lisieux. Kiedyś w prawym ołtarzu był posąg Najświętszej Maryi Panny Różańcowej, który obecnie jest zastąpiony Statuą Najświętszej Maryi Panny z Lourdes. Jednak napis w języku francuskim powyżej statuy brzmi: „Królowo Różańca Świętego, módl się za nas”. Po okresie radzieckim zachowało się tylko jedno zabytkowe okno witrażowe z wizerunkiem św. Józefa, położone jest po prawej stronie świątyni. Z tyłu świątyni na frontonie budynku jest piękny fresk przedstawiający św. Ludwika. Jest on widoczny z ulicy Miljutinskij Zaułek.

Źródła: 

  1. А. Н. Андреев, Московская римско-католическая община в конце XVII в. формирование, состави конфессиональная жизнь, https://vestnik.susu.ru/humanities/article/viewFile/6791/5709  – Internet, dostęp 19-08-2021,
  2. В.С.Ржеуцкий, ФРАНЦУЗСКОЕ ЗЕМЛЯЧЕСТВО, И КАТОЛИЧЕСКАЯ ЦЕРКОВЬ В МОСКВЕ В КОНЦЕ XVIII В., https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00154159v2/file/Eglise_vr_site.pdf   – Internet, dostęp 19-08-2021,
  3. Aссумпционист о. Леопольд Браун в сталинской Москве, http://www.katolik.ru/mir/1016-archive/80731-st12805.html  – Internet, dostęp 19-08-2021,
  4. Mendrisio, Archivio del Moderno, Fondo Gilardi, Domenico Gilardi (1785-1845), Chiese, http://lineamenta.biblhertz.it/Lineamenta/1090480515.51/1090480660.14/Kx-mCzra4/Cp-mD5xIV/Cp-mD5xJ7/GC1-15/view  – Internet, dostęp 19-08-2021,
  5. A.Kotowiecki, Katolicka Katedra Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w Moskwie, Zabytki sztuki sakralnej Rosji. http://pressmania.pl/katolicka-katedra-niepokalanego-poczecia-najswietszej-marii-panny-w-moskwie/?fbclid=IwAR1LaiF_cw9D591UnACGpEpKkzw50mWCb9oLuwyDV0gNsmwLH374R0Xixso  – Internet, dostęp 19-08-2021,
  6. A.Kotowiecki, Kościół Katolicki Św. Piotra i Pawła w Moskwie – Cz. 1 , Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji, http://pressmania.pl/kosciol-katolicki-sw-piotra-i-pawla-w-moskwie-cz-1/?fbclid=IwAR0kryCEGD1eXhMncPpXJPi4IQ8cQ-gbvZO1UfhsL0KvZtpB8TLTE4r95F0   – Internet, dostęp 19-08-2021,
  7. Wikipedia