Parafianie Kościoła Katolickiego Św. Piotra i Pawła w Moskwie.

REKLAMA

Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła jest jednym z trzech historycznych kościołów rzymskokatolickich w Moskwie. Początkowo podstawę najstarszej parafii katolickiej stanowili wysocy oficerowie armii carskiej i kupcy, potem także wpływowi lekarze i zamożni rzemieślnicy. Skład gminy ulegał ciągłym zmianom ze względu na częste migracje. Parafia św. Apostołów Piotra i Pawła przez długi czas była jedyną rosyjskojęzyczną parafią katolicką w Moskwie, a wśród parafian cerkwi nie brakowało również znanych osób, w tym przedstawicieli starych rodów szlacheckich. Należy wspomnieć niektórych z nich:

Jak już pisałem w poprzedniej części w 1839 roku dzięki darowiznom moskiewskich katolików i organizacji charytatywnych oraz według projektu słynnego architekta Alessandro Gilardiego rozpoczęto w Moskwie budowę nowego kościoła katolickiego przy ulicy Milutinskij, który po zakończeniu budowy w 1845 roku został konsekrowany przez miejscowego dziekana i opata Grzegorzewskiego na cześć niebiańskich patronów parafii: Apostołów Piotra i Pawła, a w 1849 roku konsekrowany przez biskupa Ignacego Gołowińskiego. Data ta widnieje na tablicy pamiątkowej na budynku jako rok zakończenia budowy . Stary budynek kościoła w Niemieckiej Słobodzie przez długi czas pozostawał opuszczony, a następnie został zlikwidowany.

Do budowy tego nowego kościoła przyczynił się lekarz Friedrich Joseph Haass (1780-1853), (Фёдор Петрович Гааз – Fiodor Pietrowicz Gaaz) wybitny filantrop znany w Rosji jako Fiodor Pietrowicz, który za życia nazywany był „świętym lekarzem”. Dr Haass urodził się w miejscowości Bad Münstereifel koło Kolonii, wykształcenie medyczne zdobywał na najlepszych ówczesnych uniwersytetach – w Jenie, Getyndze, Wiedniu. W 1802 roku młody lekarz przybył do Moskwy na zaproszenie księcia i księżnej Repnin, którzy zostali jego pacjentami w Wiedniu. Przez pół wieku mieszkał w Moskwie, opuszczając to miasto tylko trzy razy – dwukrotnie udał się na Kaukaz badać lecznicze właściwości wód mineralnych, a w 1814 roku dotarł do Paryża jako lekarz pułkowy w armii rosyjskiej. Po krótkiej wizycie w rodzinnym Bad Münstereifel dr Haass odrzucił wspaniałe perspektywy, jakie czekały go w ojczyźnie, i wrócił do spustoszonej przez pożar Moskwy, gdzie potrzeba lekarza była znacznie większa. Wkrótce zdobył rozległą prywatną praktykę, leczył najszlachetniejszych i najbogatszych mieszkańców stolicy, dorobił się znacznej fortuny na swoich umiejętnościach medycznych, kupił dom na Kuznieckim Moście, majątek z tkalnią poza miastem. Haas poświęcał jednak kilka godzin dziennie na bezpłatne konsultacje dla ubogich pacjentów. W 1828 roku moskiewski gubernator generalny książę Golicyn, oświecony szlachcic, który nie był obojętny na lud, założył komitet opiekuńczy nad więzieniami w Moskwie. W skład komitetu wchodzili urzędnicy, kupcy, prawosławni duchowni. Golicyn zaproponował, aby Friedrich Joseph Haass został w komitecie przedstawicielem medycyny. Zaproszenie Golicyna i odpowiedź dr Haassa była wspaniała.  Haass przestrzegał wszystkich przykazań i nauk Jezusa z młodości, a teraz zrobił ostatni krok idąc za Jezusem, służąc Mu w cierpieniach więźniów, stopniowo sprzedawał cały swój majątek i rozdzielał wśród biednych.

Nie tylko troska materialna o potrzeby wygnańców i więźniów, ale przede wszystkim ludzki udział, sympatia w najbardziej podstawowym znaczeniu tego słowa, sympatia, uczyniła Haasa przyjacielem swoich podopiecznych. Odbudowywał więzienia, rozdawał pieniądze i owoce swojej pracy tym, którzy tego potrzebowali. Wywarł wpływ na władze policji, aby wprowadzono nowy typ kajdan,  lżejszych i obszytych od wewnątrz skórą, aby metal nie przymarzał do rąk więźniów. Nadto, aby nie rozdzielać rodzin, wykupił dzieci pańszczyźniane od właścicieli ziemskich, których rodzice zostali zesłani na Syberię. Nie wahał się dosłownie uklęknąć na kolanach o litość dla chorych więźniów przed generałem-gubernatorem i carem. Starał się o skazanych, starał się maksymalnie ulżyć ich cierpieniu i ułatwić im życie. Więźniowie mówili na jego temat: „Jeżeli to Haass, to nie ma nigdy odmowy”. W ostatnich latach Haass mieszkał w dwóch pokojach w Szpitalu Policyjnym, którego był naczelnym lekarzem. Jeździł  starą, rozpadającą się dorożką, do której kupował konie sprzedawane na rzeź. Kiedy Friedrich Joseph Haass zmarł w sierpniu 1853 roku musiał zostać pochowany za publiczne pieniądze, gdyż miał w kieszeniach tylko garść drobnych monet. Za trumną podążyło dwadzieścia tysięcy ludzi. Moskwa żegnała swojego lekarza. Biograf Haassa, wybitny rosyjski prawnik A.F. Koni, cytuje ustne świadectwo senatora Artsimowicza: V. A. Artsimowicz był gubernatorem Tobolska w drugiej połowie lat 50-tych. Zwiedzając prowincję, zatrzymał się kiedyś w jednej z wiosek w chacie byłego osadnika na wygnaniu, który już dawno przeszedł do kategorii osiadłych i żył dostatnio z dużą rodziną. Kiedy Artsimowicz, odchodząc, wsiadł już do powozu, właściciel, który wyszedł go pożegnać, stateczny starzec z siwą, gęstą brodą, ubrany w niebieski kaftan z cienkiego sukna, nagle padł na kolana. Myśląc, że chce prosić o jakiekolwiek świadczenia lub pełne ułaskawienie, gubernator zażądał, aby wstał i wyjaśnił, o co mu chodzi. „Nie mam prośby, wasza ekscelencja, nie, i jestem zadowolony ze wszystkiego”, odpowiedział starzec, nie wstając, „ale tylko … zawołał z podnieceniem, czy możesz mi powiedzieć: czy Fiodor Pietrowicz jeszcze żyje w Moskwie?! ”

Friedrich Joseph (Fiodor Pietrowicz) Haass był głową parafii św. Piotra i Pawła, wnosząc pieniądze na jego budowę, ale również  przekazał też książki duchowe i moralne ze swojej biblioteki. W 1909 roku na dziedzińcu Szpitala Policyjnego (obecnie Zakład Higieny i Ochrony Zdrowia Dzieci i Młodzieży) odsłonięto pomnik „Świętego Doktora”. Zachowany jest do dzisiaj.  Można go oglądać z ulicy, (a czasem udaje się dostać do środka na dziedziniec). ​​Jego adres to Mały Kazenny Zaułek, d. 5. W uroczystościach odsłonięcia wzięli udział przedstawiciele duchowieństwa prawosławnego i proboszcz polskiej parafii, zmarły później na sowieckim zesłaniu dziekan Antoni Wasilewski. 

W 1998 roku na prośbę arcybiskupa Tadeusza Kondrusiewicza, administratora apostolskiego dla katolików obrządku łacińskiego w europejskiej Rosji, kard. Joachim Meisner, arcybiskup Kolonii, rozpoczął proces beatyfikacyjny dr Haassa w swojej rodzinnej diecezji. W 2011 roku proces beatyfikacyjny został przeniesiony do Archidiecezji Matki Bożej w Moskwie. Dzień wspomnienia dr Haassa w kościele katolickim przypada na 16 sierpnia. Dr Haass został pochowany na Cmentarzu Wwiedieńskim w Moskwie zwany także Cmentarzem Niemieckim lub Cmentarzem Innowierców (ros. Введенское кладбище).  Jest to zabytkowa nekropolia leżąca w moskiewskiej dzielnicy Lefortowo. Spoczywają tu Niemcy, Francuzi, Włosi oraz Polacy, których los zetknął ze stolicą Rosji.

Jednym z ołtarzy nowego kościoła, był ołtarz św. Emilia, który został zbudowany na koszt słynnego moskiewskiego architekta Michaiła Dormidontowicza Bykowskiego na pamiątkę jego żony. Bykowski był synem rosyjskiej matki i zrusyfikowanego Polaka. Był też uczniem wielkiego Domenico (Dementy Iwanowicza) Gilardiego, kuzynem twórcy kościoła, urzędnikiem do zadań specjalnych pracował w biurze gubernatora moskiewskiego (tj. faktycznie, głównego architekta Moskwy), dyrektora Szkoły Moskiewskiego Pałacu Architektury, twórcy wielu cerkwi i budowli świeckich w Moskwie. Jego żona Emilia Lwowna była parafianką koscioła Św. Piotra i Pawła. Córka rodowitego rzymianina Luigiego Minelli, popularnego moskiewskiego nauczyciela muzyki i siostrą Constantina Minelli, utalentowanego architekta, towarzysza Bykowskiego praktykującego u Gilardiego, zmarła w 1841 roku niedługo po narodzinach syna Konstantyna.

Innym wybitnym parafianinem parafii św. Piotra i Pawła, a także znanym filantropem, który odcisnął piętno na historii Moskwy, był generał Alfons Leonowicz Szaniawski (1837-1905). Potomek szlacheckiej rodziny Szaniawskich, Alfons, urodził się w rodzinnym majątku w Prowincji Siedleckiej Królestwa Polskiego, ale od 7 roku życia uczył się w korpusie kadetów w Tule i Petersburgu. Służył w wojsku na Dalekim Wschodzie pod dowództwem hrabiego M.N. Murawjewa-Amurskiego. Po odejściu z wojska dorobił się fortuny w kopalniach złota Amur, a w 1882 roku przeniósł się do Moskwy, gdzie zasłynął jako filantrop. Na własny koszt powołał do życia gimnazjum w Błagowieszczeńsku nad Amurem, szkołę rolniczą w Czicie, przyczynił się wraz z żoną Lidią Aleksiejewną do odrodzenia kursów medycznych dla kobiet, które istniały w wojskowej akademii medycznej w St. Petersburgu, zamkniętej w 1881 roku. W 1897 roku dzięki hojnym darowiznom małżonków Szaniawskich kursy zostały wznowione pod nazwą Instytutu Medycznego Kobiet (obecnie Państwowy Uniwersytet Medyczny w Petersburgu im. akademika I.P. Pawłowa). Ale głównym wkładem Szaniawskiego w edukację rosyjską było utworzenie Uniwersytetu Ludowego w Moskwie z pieniędzy pozostawionych przez niego z testamentu. Edukacja na Uniwersytecie Ludowym była dostępna dla wszystkich bez wyjątku, którzy chcieli studiować, bez względu na posiadanie lub brak świadectwa gimnazjalnego, wyznanie, narodowość, płeć, pochodzenie społeczne. I choć Uniwersytet Ludowy nie miał prawa wydawać uznawanych przez państwo dyplomów, wykładali tam najlepsi ówcześni naukowcy, a wielu ludzi gnanych żądzą wiedzy przyjeżdżało tutaj studiować.

Kiedy w 1908 roku, trzy lata po śmierci Szaniawskiego, po raz pierwszy otworzył swoje podwoje Uniwersytet Ludowy, wszyscy, którzy nie mogli studiować na innych uczelniach, zgodnie z obowiązującym wówczas w Rosji prawem, mogli tutaj studiować. W pierwszym semestrze na wykłady uczęszczało 400 studentów, ale w 1912 roku było ich już 3600. Wśród wykładowców uniwersyteckich byli tacy wybitni ludzie jak filozof i prawnik E.N. Trubetskoj, prawnik A.F.P. Blonskij, chemik A.N. Reformatskij, biolog N.K. Koltsow i inni . Na uniwersytecie studiowali m.in. Siergiej Jesienin, Nikołaj Tymofiejew-Rezowski, w przyszłości wybitny genetyk i specjalista od wpływu promieniowania na organizm, a także Aleksander Czyżewski, już w tamtych latach początkujący naukowiec, student Ciołkowski, później – badacz aktywności słonecznej, autor metody wykorzystania zjonizowanego powietrza w medycynie. Innym, stosunkowo niewielkim, ale znaczącym wkładem Alfonsa Szaniawskiego w życie edukacyjne i kulturalne Moskwy była budowa biblioteki rosyjsko-polskiej przy parafii Św. Piotra i Pawła.

Aktywnym członkiem parafii św. Piotra i Pawła był także poetą Jurgis Kazimirowicz Baltrusaitis (1873-1944), który stał na czele wspólnoty litewskiej przy parafii. Jurgis Baltrusaitis urodził się w miejscowości Paantwardis w biednej chłopskiej rodzinie, najpierw sam nauczył się czytać i pisać, a potem pod okiem miejscowego księdza. Ukończył gimnazjum w Kownie, następnie w 1893 roku wstąpił na Uniwersytet Moskiewski i po przeprowadzce do Moskwy został parafianinem parafii św. Piotra i Pawła. Pisał poezję po rosyjsku i litewsku, zbliżył się do poetów-symbolistów, przyjaźnił się z Balmontem, Bryusowem, Iwanowem, Skriabinem, Stanisławskim, Komissarzewskaja. Teraz Baltrusaitis jest niezasłużenie zapomniany, ale kiedyś Nabokow mówił o pięciu wielkich „B” rosyjskiej poezji na początku wieku, odnosząc się do Balmonta, Bryusowa, Bloka, Bely i Baltrusaitisa. Baltrusaitis wniósł katolickie nawiązania do poezji rosyjskiej (wiersze Ave Crux i Ave Stella Maris). Ponadto znając doskonale wiele języków, Baltrusaitis przetłumaczył na rosyjski takich pisarzy jak George Byron, Henrik Ibsen, Knut Hamsun, Oscar Wilde, Maurice Maeterlinck, Rabindranath Tagore i inni.

Od 1920 roku Jurgis Baltrusaitis kierował poselstwem dyplomatycznym Republiki Litewskiej w Moskwie a od 1922 roku był ambasadorem nadzwyczajnym i pełnomocnym. Choć poeta był obciążony swoim urzędem publicznym, dało mu to możliwość ułatwienia wyjazdu wielu przedstawicielom rosyjskiej inteligencji do Europy i tym samym uratowania ich od bolszewickiego terroru. W 1939 roku Baltrusaitis opuścił Moskwę, zostając doradcą ambasady litewskiej w Paryżu, gdzie został go wybuch II wojny światowej i utrata przez Litwę niepodległości. Baltrusaitis zmarł w okupowanym przez Niemców Paryżu 3 stycznia 1944 roku. Został pochowany na cmentarzu w Montrouge. Imię Jurgisa Baltrusaitisa nadano Moskiewskiej Szkole Litewskiej nr 1247.

Należy tutaj wspomnieć również ostatniego proboszcza parafii katolickiej św. Piotra i Pawła w Moskwie Ks. Michaił Tsakul, który został aresztowany w 1937 roku i wkrótce zamordowany. Świątynia w tym samym roku została zamknięta. 

Należy też wspomnieć niektórych wybitnych parafian, takich jak:

– Patrick Gordon – dowódca wojskowy, Szkot, jeden ze współpracowników cesarza Piotra I; pochowany w kościele Piotra i Pawła w osadzie niemieckiej, to głównie dzięki jego inicjatywie powstał kościół katolicki w Moskwie, jest jego założycielem. (o czym pisałem w części I)

– David William Graham (David Wilhelm von Graham, angielski David Wilhelm de Graham, ok. 1639-1693), baron Morphiwe, hrabia, generał dywizji, Szkot;

–  Paul Menzies (Paul Menezius, zm. 9 grudnia 1694 roku, generał dywizji, Szkot;

– Władysław Felicjanowicz Chodasiewicz (1886-1939) – rosyjski poeta polskiego pochodzenia; ochrzczony w kościele 28 maja (9 czerwca) 1886 roku.

Jak już pisałem w dniu 13 sierpnia 2021 odwiedziłem z moją żoną zabudowania kościoła św. Piotra i Pawła. Dlatego też w części I załączyłem dokumentację fotograficzną.  

Jeszcze raz chciałbym na zakończenie podkreślić, że „Dzień Wspomnienia dr Haassa”, za życia nazywanego „świętym lekarzem”, przypada w kościele katolickim w dniu 16 sierpnia.

To bardzo smutne, że w świątyni św. Piotra i Pawła w Moskwie są sklepy i biura. Świątynia tak jak wiele świątyń i cerkwi w całej Rosji była poddana całkowitej przeróbce na cele świeckie. Jest ona właśnie teraz widocznym przykładem co dla komunizmu znaczą ludzkie pragnienia wolności religijnej i zaspakajania potrzeb duchowych. 

Zródła:

  1. История прихода святых апостолов Петра и Павла, Historia parafii świętych apostołów Piotra i Pawła, https://peterpaul.msk.ru/history/    – Internet dostęp 10-08-2021
  2. А. Н. Андреев , Московская римско-католическая община в конце XVII в.: формирование, состав и конфессиональная жизнь, https://vestnik.susu.ru/humanities/article/viewFile/6791/5709  – Internet dostęp 10-08-2021
  3. Александр Николаевич Андреев, МОСКОВСКАЯ РИМСКО-КАТОЛИЧЕСКАЯ ОБЩИНА В КОНЦЕ XVII В.: ФОРМИРОВАНИЕ, СОСТАВ И КОНФЕССИОНАЛЬНАЯ ЖИЗНЬ, – https://vestnik.susu.ru/humanities/article/view/6791  – Internet dostęp 10-08-2021
  4. РИМСКО – КАТОЛИЧЕСКИЙ ПРИХОД СВВ. АПП. ПЕТРА И ПАВЛА В МОСКВЕ, https://peterpaul.msk.ru/  – Internet dostęp 10-08-2021
  5. Ks. Igor Kowalewski: katolicy są dyskryminowani przez władze Rosji, https://deon.pl/kosciol/ks-igor-kowalewski-katolicy-sa-dyskryminowani-przez-wladze-rosji,448838   – Internet dostęp 10-08-2021
  6. Kościół katolicki w Rosji, https://www.ekai.pl/kosciol-katolicki-w-rosji/  –   Internet dostęp 10-08-2021
  7. Wikipedia