Żydowski Nowy Rok, Rosz ha-Szana 5782

O zachodzie słońca 6 września 2021 roku, według kalendarza gregoriańskiego rozpoczyna się żydowski Nowy Rok, Rosz ha-Szana 5782.

REKLAMA

Dwudniowe święto, nazywane „Świętem Trąbek“, potrwa do zachodu słońca 8 września.

„Rosz ha-Szana, to jest „początek roku”, rosz znaczy głowa, wierzchołek, początek, szana zaś znaczy rok. Jest to pierwsze ze świąt jesiennych, przypada pierwszego dnia siódmego miesiąca zwanego Tiszri i trwa dwa dni. Żydzi uważają święto to za pamiątkę stworzenia świata, mówiąc: „Dzień ten jest rozpoczęciem dzieła Twojego, wspomnieniem dnia pierwszego”, jaest także uważany za dzień sądu, czyli jom hadin i za początek roku cywilnego, a wszystko to na podstawie Talmudu, gdyż ani jako Nowy Rok, ani jako Dzień Sądu nie występuje on w Piśmie Świętym, które zowie go „świętem przypominania trąbą” i „dniem trąbienia”.

Powstanie hebrajskiego Nowego Roku wiąże się z początkiem roku gospodarczego w społeczeństwach rolniczych starożytnego Bliskiego Wschodu. Nowy Rok był początkiem cyklu siewu, wzrostu i zbiorów; żniwa były naznaczone własnym zestawem głównych festiwali rolniczych. Semici na ogół wyznaczają początek nowego roku jesienią, podczas gdy inne starożytne cywilizacje wybierały w tym celu wiosnę, jak Persowie czy Grecy; w obu przypadkach głównym powodem było rolnictwo, czas siewu nasion i zebrania żniw. Rosz ha-Szana to dwudniowe święto, które rozpoczyna się pierwszego dnia Tishrei, czyli siódmego miesiąca roku. W przeciwieństwie do księżycowego nowego roku pierwszego dnia pierwszego miesiąca Nisan, wiosennego miesiąca Paschy, który oznacza wyjście Izraela z Egiptu, Rosz ha-Szana wyznacza początek roku cywilnego, zgodnie z naukami judaizmu i jest tradycyjną rocznicą stworzenia Adama i Ewy, pierwszego mężczyzny i kobiety według Biblii Hebrajskiej, oraz inauguracją roli ludzkości w Bożym świecie. Zwyczaje Rosz ha-szana obejmują trąbienie szofarem (oczyszczonym rogiem baranim), zgodnie z zaleceniami Tory i zgodnie z zaleceniami Biblii hebrajskiej, aby „wznieść hałas” w Jom Teruah. Jego rabiniczne zwyczaje obejmują uczęszczanie na nabożeństwa w synagodze i odmawianie specjalnej liturgii o teszuwie, a także spożywanie świątecznych posiłków. Jedzenie symbolicznych potraw jest teraz tradycją, na przykład jabłek maczanych w miodzie w nadziei na przywołanie słodkiego nowego roku.

Miszna zawiera drugie znane odniesienie do Rosz ha-szana jako „dnia sądu” czyli Jom haDin. W traktacie Talmud o Rosz ha-szana stwierdza się, że w Rosz ha-Szana otwarte są trzy księgi rachunkowe, w których odnotowywany jest los niegodziwych, sprawiedliwych i tych z klasy pośredniej. Imiona sprawiedliwych są natychmiast wpisywane do księgi życia i zapieczętowane „aby żyć”. Klasa pośrednia ma 10 dni wytchnienia, aż do Jom Kippur, aby zastanowić się, odpokutować i stać się prawymi, natomiast niegodziwi są „na zawsze wymazani z księgi żyjących”. Niektóre opisy midraszowe przedstawiają Boga siedzącego na tronie, podczas gdy księgi zawierające czyny całej ludzkości są otwierane do przeglądu, a każda osoba przechodzi przed Nim w celu oceny swoich czynów. Znajduje to odzwierciedlenie w modlitwach skomponowanych przez klasycznych mędrców rabinicznych na Rosz ha-Szana, które znajdują się w tradycyjnych aszkenazyjskich machzorim, gdzie tematem modlitw jest „koronacja” Boga jako Króla wszechświata, w ramach przygotowań do przyjęcia sądów, które nastąpią po tym dniu.

Jednak najbardziej znanym rytuałem Rosz ha-Szana jest zadęcie w szofar, instrument muzyczny wykonany ze zwierzęcego rogu. Szofar jest dmuchany w różnych momentach podczas modlitw Rosz ha-szana, w sumie 100 dźwięków każdego dnia. Wyróżniane są cztery różne brzmienia szofaru. Pierwszym jest tekia, dźwięk trwający 3 sekundy. Szewarim to trzy jednosekundowe dźwięki o rosnącym tonie. Terua to staccato – seria krótkich dźwięków wybrzmiewających łącznie przez około 3 sekundy. Czwarty, ostatni element w zestawie to tekia gedola tzw. „duże tekia”, trwa około 10 sekund. Tradycja takiego zestawu dźwięków nie ma oparcia w Biblii. Dmuchanie w szofar jest prawem biblijnym, ale jest to również symboliczne „wezwanie do pobudki”, pobudzające Żydów do nawrócenia się i pokuty. Trąbienie szofaru woła – „Śpiący, obudźcie się ze snu! Zbadajcie swoje drogi, pokutujcie i pamiętajcie o swoim Stwórcy”.

W święto Rosz ha-Szana do regularnych nabożeństw dołączane są wiersze religijne. Specjalny modlitewnik, mahzor jest używany w Rosz ha-szana i Jom Kipur. Do regularnego nabożeństwa wprowadza się szereg dodatków, w szczególności wydłużone powtarzanie modlitwy Amidah za Szacharit i Mussaf. Szofar jest trąbiony podczas Mussaf w kilku odstępach czasu. W każdym punkcie recytowane są wersety biblijne. Według Miszny, dziesięć wersetów jest powiedzianych odnośnie królowania, pamięci i samego szofaru, każdemu towarzyszy zadęcie w szofar. Recytuje się różne średniowieczne modlitwy pokutne zwane piyyutim, dotyczące tematów pokuty. Rosz ha-Szana poprzedza miesiąc Elul, podczas którego Żydzi mają rozpocząć samoocenę i pokutę, proces, którego kulminacją jest dziesięć dni Jamim Noraim, Dni Grozy, rozpoczynających się Rosz Haszana i kończących się ze świętem Jom Kippur. W szofar tradycyjnie dmucha się każdego ranka przez cały miesiąc Elul, miesiąc poprzedzający Rosz ha-szana. Dźwięk szofaru ma obudzić słuchaczy ze „snu” i zaalarmować ich przed nadchodzącym sądem. Szofar nie jest używany w Szabat. Wartym podkreślenia jest również pewna różnica, otóż w okresie poprzedzającym Rosz ha-Szana odmawiane są modlitwy pokutne zwane selichot. Jednak tradycja sefardyjska ma rozpocząć się na początku Elul, podczas gdy praktyka aszkenazyjska ma rozpocząć się na kilka dni przed Rosz ha-szana. Dzień przed dniem Rosz ha-szana znany jest jako Erew Rosz ha-szana tj. „Wigilia Rosz ha-szana”. Jest to 29-ty dzień hebrajskiego miesiąca Elul, który kończy się o zachodzie słońca, kiedy rozpoczyna się Rosz ha-szana. Wieczorem 1-go tiszri, w domach rozpoczyna się uczta, podczas której podawane są potrawy związane symbolicznie ze świętem i mające wyrażać szczęście. Jest to też okrągła chałka maczana w miodzie symbolizująca cykl roku, daktyle, granaty oraz gefilte fisz. Ryba ma być z zachowaną głową, „aby Bóg sprawił, żebyśmy byli głową, a nie ogonem”. Z kolei cząstki jabłka i plastry marchwi, podobnie jak chałka umaczane w miodzie, mają symbolizować szczęśliwy oraz słodki nadchodzący rok Wiele społeczności organizuje „seder Rosz ha-Szana”, podczas którego odmawiane są błogosławieństwa nad różnymi symbolicznymi potrawami. Błogosławieństwa mają incipit „Yehi ratzon”, co oznacza „Niech tak będzie Twoja wola”. W wielu przypadkach nazwa potrawy w języku hebrajskim lub aramejskim reprezentuje grę słów. Talerz Yehi Ratzon może zawierać jabłka maczane w miodzie, pieczone lub gotowane jako kompot zwany mansanada a także daktyle, granaty, ciasta nadziewane dynią, placki z porem, buraki i całą rybę z nienaruszoną głową. Powszechne jest również spożywanie nadziewanych warzyw.

Rytuał taszlich jest wykonywany po południu pierwszego dnia Rosz ha-Szana przez Żydów aszkenazyjskich i większość sefardyjskich. Modlitwy odmawia się w pobliżu naturalnej wody, a grzechy są symbolicznie wrzucane do wody. Wierni opróżniają swoje kieszenie do rzeki, symbolicznie odrzucając grzechy. Obrzęd stanowi nawiązanie do słów z księgi Micheasza (7, 18-20): „złoży nieprawości nasze (hebr. taszlich) i wrzuci w morze”. Wielu ma również zwyczaj wrzucania do wody chleba lub kamyków, aby symbolizować „odrzucenie” grzechów. W niektórych społecznościach, jeśli pierwszy dzień Rosz ha-Szana przypada w Szabat, taszlich odkłada się na drugi dzień. Choć kiedyś uważano ją za uroczystą indywidualną tradycję, stała się ona coraz bardziej towarzyską ceremonią praktykowaną w grupach.. Hebrajskim powszechnym pozdrowieniem w Rosz ha-szana jest Szana Towa co w tłumaczeniu z hebrajskiego oznacza „ mieć dobry rok”. Często używa się Shanah Tovah Umetukah co oznacza „mieć dobry i słodki rok”. W języku jidysz pozdrowienie to „gut yor” – „dobry rok” lub „a gut gebentsht yor” „dobry, błogosławiony rok”.

Nowy Rok, Rosz ha-Szana jest świętem ruchomym i w przyszłym roku będzie w dniach 26–27 września.

Źródła: