Jerzy Niemirycz. Człowiek, którego historia przegapiła

Są politycy, których pamięta się przez stulecia. I jest Jerzy Niemirycz – człowiek, który zamiast wybierać między Polską a Moskwą, próbował zbudować trzecią drogę dla Rusi.

REKLAMA

Nie chciał powrotu dawnego porządku. Nie chciał oddania Ukrainy Moskwie. Chciał dla Rusi politycznej podmiotowości wewnątrz Rzeczypospolitej.

Dlatego jest dziś tak niewygodny.

NIE CZŁOWIEK OD UGODY, A ARCHITEKT PAŃSTWA

W 1658 roku zawarto unię hadziacką. Rzeczpospolita miała stać się państwem trzech członów: Korony, Litwy i Rusi. Z własnymi instytucjami, sądami, wojskiem i administracją.

To nie była kosmetyka. To była przebudowa państwa.

A Niemirycz nie był obserwatorem. Został kanclerzem Wielkiego Księstwa Ruskiego – człowiekiem, który miał to wprowadzić w życie.

Próbował powiedzieć coś, czego nikt nie chciał słuchać: nie Polska przeciwko Rusi, nie Ruś przeciwko Polsce, nie Ukraina pod Moskwą, ale wspólne państwo trzech narodów, gdzie żaden nie musi pożerać pozostałych.

W XVII wieku to była rewolucja.

KONOTOP I ZMARNOWANA SZANSA

W 1659 roku wojska Wyhowskiego, wsparte przez Polaków, Litwinów i Tatarów, rozbiły armię moskiewską pod Konotopem. Projekt hadziacki mógł przetrwać.

Kozacy tego zwycięstwa nie wykorzystali.

Zamiast obrony wywalczonej podmiotowości – bunt przeciwko Wyhowskiemu. Wyhowski obalony. A Niemirycz usieczony przez czerń kozacką. Przez tych, dla których wywalczył miejsce w Rzeczypospolitej.

W tym samym roku Kozaczyzna znów dała się zwieść piekielnemu nazwisku. Jerzy Chmielnicki zawarł z Moskwą drugą ugodę perejasławską i oddał Ukrainę pod but cara.

Hadziacz został przekreślony.

DRUGIE ZABÓJSTWO – PAMIĘCIOWE

Dla polskiej historiografii Niemirycz był zbyt ruski. Dla ukraińskiej – zbyt polski. Nie pasował do prostego podziału: Polska albo Ukraina. A właśnie na tym polegała jego wielkość.

Nie wiemy, czy Rzeczpospolita Trzech Narodów by przetrwała. Wiemy, że przez chwilę była możliwa. I że Niemirycz próbował ją zbudować.

Przegrał nie dlatego, że jego projekt był nierealny. Przegrał, bo był zbyt nowoczesny dla ludzi, którzy mieli go zrealizować.

Dlatego warto go wyciągnąć z przypisu. Nie jako polskiego ani ukraińskiego bohatera. Ale jako jeden z najśmielszych umysłów politycznych Europy Wschodniej – człowieka, który próbował wymyślić państwo, zanim jego epoka nauczyła się o nim myśleć.

O autorze: Klaudiusz Wesołek

Polski prawnik, dziennikarz, felietonista i były działacz opozycji antykomunistycznej. Urodzony w 1968 roku w Gdańsku, dojrzewał w cieniu schyłkowego PRL-u, w czasach, gdy bunt wymagał odwagi większej niż dziś można sobie wyobrazić. Już jako licealista związał się z Federacją Młodzieży Walczącej i Ruchem „Wolność i Pokój”, współorganizując happeningi, manifestacje i akcje solidarnościowe, kolportując podziemne wydawnictwa oraz wspierając strajkujących robotników Stoczni Gdańskiej podczas wydarzeń roku 1988. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie zatrzymywany, represjonowany i inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa. Absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego oraz studiów z zakresu ochrony środowiska i prawa międzynarodowego w Bratysławie i Seattle. Pracował m.in. dla administracji państwowej i instytucji publicznych, jednak przez całe życie pozostawał przede wszystkim człowiekiem niezależnym — wiernym ideałom wolności, obywatelskiego nieposłuszeństwa i prawa do własnego głosu. Jako autor łączy historyczną refleksję z ironią, humorem i pamięcią o świecie pogranicza kultur. Jest autorem powieści „Przygody Heli. Saga Wojenna i Powojenna” oraz „Wańka z Doliny Pulwy”, a także opowiadań z cyklu „Wszak i Kloc”, w których groteska miesza się z polityczną satyrą i słowiańskim klimatem. Publikuje również felietony kresowe oraz artykuły poświęcone historii i współczesnym interpretacjom idei Międzymorza — widzianego nie tylko jako projekt polityczny, ale także jako wspólnota pamięci, kultur i doświadczeń Europy Środkowo-Wschodniej. Odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności oraz Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.