Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

REKLAMA

Katedra Wstawiennictwa Najświętszej Maryi Panny, inaczej też zwana Katedrą Wstawiennictwa czy Katedrą Wstawiennictwa na Fosie a także potocznie Katedrą Wasilija Błażeńskiego, to cerkiew na Placu Czerwonym w Moskwie. Jest znanym na świecie zabytkiem architektury rosyjskiej. Budowę katedry prowadzono w latach 1555-1561. W katedrze tej znajduje się  jedenaście kościołów-kaplic, z których część jest konsekrowana ku czci świętych, których dni pamięci przypadły w decydujących historycznych bitwach o Kazań. Otóż w płw. XVI wieku na granicy królestwa moskiewskiego i chanatu kazańskiego trwała niekończąca się wojna. Moskwa nie mogła dłużej ignorować ciągłych napaści, rabunków i brania do niewoli ludności, którzy byli sprzedawani dalej do Imperium Osmańskiego. Dlatego też Chanat Kazański został podbity i zlikwidowany przez Iwana IV Groźnego, a Kazań przyłączony do Rosji.

Układ Katedry został zbudowany tak, iż w części centralnej jest kościół na cześć wstawiennictwa Dziewicy, wokół którego zgrupowane są oddzielne kościoły-kaplice na cześć: Trójcy Świętej, Wjazdu Pana do Jerozolimy, Mikołaja Wielkiego, Trzech Patriarchów Aleksandra, Jana i Pawła Nowego, Grzegorza z Armenii, Cypriana i Justyny, Aleksandra Świrskiego i Warlaama Chutyńskiego, a także kaplica ku czci św. Bazylego Błogosławionego, od którego imienia świątynia otrzymała drugą nazwę oraz Jana Błogosławionego ponownie otwarta po długiej przerwie w listopadzie 2018 roku. Nazwa katedry wspomina o fosie tj. rowie biegnącym wzdłuż muru Kremla i pełniącym funkcję fortyfikacji obronnej, jest to rów Alewizow. Jego głębokość wynosiła około 13 metrów, a szerokość około 36 metrów. Katedra znajduje się na rosyjskiej liście światowego dziedzictwa UNESCO i jest oddziałem Państwowego Muzeum Historycznego. Budowę cerkwi w pobliżu muru Kremla na cześć wygranych zwycięstw rozpoczął Wasilij III.  Nakazał on budowę świątyni w imię Pochodzenia Uczciwego Krzyża Pańskiego na cześć zdobycia Smoleńska i poświęcił jego trony tj. ołtarze. 

W wyniku kazańskich kampanii cara Iwana Groźnego chanat kazański został włączony do państwa moskiewskiego. Zdobycie Kazania miało miejsce w dniu 2 października 1552 roku, W dniu pamięci Cypriana i Justyny, dzień po Ochronie Najświętszej Bogurodzicy. Według Niny Molewy podczas tych kampanii na wrzosowiskach Placu Trójcy tak wcześniej nazywał dzisiejszy Plac Czerwony, wzniesiono „obozowe” drewniane cerkwie na pamiątkę zwycięstw nad Tatarami. Po przyłączeniu Kazania do państwa moskiewskiego Iwan Groźny nakazał zjednoczyć te kościoły w jeden murowany kościół pod wezwaniem Opieki Bogurodzicy. W dniu 1 października 1554 roku z rozkazu Iwana Groźnego na cześć kazańskiego zwycięstwa konsekrowano drewnianą cerkiew wstawienniczą z siedmioma kaplicami. Stała niecały rok i została rozebrana, a na jej miejscu postawiono kamienną katedrę. Budowę świątyni rozpoczęto w 1555 roku. Jej główna część została wzniesiona jesienią 1559 roku. W tym samym czasie konsekrowano wszystkie kościoły, z wyjątkiem centralnego. Półtora roku później, 29 czerwca 1561 roku, konsekrowano całą katedrę i dzień ten stał się datą zakończenia budowy świątyni.

Barma i Postnik to dwaj różni architekci, którzy brali udział w budowie. Ich nazwiska stały się znane dopiero w 1895 roku, kiedy w zbiorze rękopisów z XVII wieku, znalezionym w archiwum Muzeum Rumiancewa, odkryto wpis, w którym kronikarz powiedział, że „Bóg dał” Iwanowi Groźnemu „dwóch rosyjskich mistrzów budowniczych – Postnik i Barma „. 

Według jeszcze innej wersji katedra została zbudowana przez nieznanego mistrza zachodnioeuropejskiego, przypuszczalnie Włocha, stąd unikalny styl, łączący tradycje zarówno architektury rosyjskiej, jak i europejskiej architektury renesansu, ale ta wersja nie znalazła jeszcze jednoznacznego potwierdzenia dokumentalnego. Według niektórych źródeł sama idea wielonawowej katedry należała do metropolity Makariusza, który wpadł na pomysł odtworzenia w centrum Moskwy obrazu świętego miasta Jerozolimy – miasta w mieście, co odpowiadało także koncepcja Trzeciego Rzymu. Katedra wstawiennicza symbolizuje niebieskie Jeruzalem: architekci postawili na tym samym fundamencie kilka kościołów, bo tak wyobrażali sobie „miasto obietnicy”. Jednak znaczenie kolorystyki kopuł pozostaje do dziś nierozwiązana. Jeszcze w XIX wieku pisarz Nikołaj Chajew zasugerował, że kolor kopuł świątyni można wytłumaczyć snem błogosławionego Andrzeja Szaleńca (Konstantynopola) świętego ascety, z którym zgodnie z tradycją kościelną  jest związane święto Opieki Matki Bożej. Marzył o Jerozolimie Niebieskiej i „było wiele ogrodów, w nich drzewa wysokie, kołyszące się wierzchołkami… Jedne drzewa kwitły, inne były ozdobione złotymi liśćmi, inne miały owoce o różnej niewypowiedzianej urodzie” .

W połowie XVI wieku katedra miała surowy, ale piękny wygląd, została wymalowana w technice fresku i imitująca cegłę. Inaczej wyglądała dzwonnica. Bez późniejszej rozbudowy katedra początkowo wyglądała jak budynek o ścisłej kompozycji tj. kościół kryty namiotem był otoczony ośmioma oddzielnymi kościołami, z których część została konsekrowana ku czci świętych, których dni pamięci przypadły na decydujące bitwy o Kazań kompleks ten był w większości pomnikowy. Katedra nie była ogrzewana. W 1588 roku dobudowano do tego dziesiąty kościół św. Bazylego Błogosławionego, który został ogrzany. Nabożeństwa w nim odprawiano codziennie, w przeciwieństwie do innych kościołów katedralnych. Nazwę tego kościoła przypisano katedrze. Pod koniec XVI wieku pojawiły się figuralne kapituły katedry zamiast oryginalnej osłony, która spłonęła podczas kolejnego pożaru. To wydarzenie nie ma ustalonej daty kroniki, wiadomo tylko, że za panowania cara Fiodora Iwanowicza „wierzchołki Trójcy i Wstawiennictwa nad Fosą były wykonane różnymi próbkami i obite niemieckim żelazem”. Wnętrza katedry, połączone labiryntem przejść, są niewielkie i mają niewielką pojemność. W dni wielkich świąt kościelnych na Placu Czerwonym gromadzili się moskiewscy mieszkańcy i duchowni. Duchowni świątyni znajdowali się na Placu Straceń, na którym zainstalowano mównicę, a sama katedra służyła jako rodzaj wielkiego ołtarza konwencjonalnej świątyni na wolnym powietrzu. Filolog radziecki i rosyjski, akademik Dmitrij Lichaczew wyraził opinię, że katedra okazała się rodzajem symbolu rosyjskiego charakteru – „domina świątyni wydaje się być ogromna, szeroka, rozległa, a jeśli wejdziesz do środka, nie ma miejsca na modlitwy, małe i ciasne cele  kościołów”. W drugiej połowie XVII wieku nastąpiły znaczące zmiany w wyglądzie katedry. W latach siedemdziesiątych XVII wieku zespół uzupełniła dzwonnica z dachem namiotowym, jej głowy pokryto żelazem, a ganek kaflami, pojawił się na katedrze też jasny pstrokaty ornament. W tym samym czasie zamknięto zniszczone drewniane kościoły na Placu Czerwonym, a za zgodą patriarchy Joachima do dotychczasowych dziesięciu tronów dostawiono osiem kolejnych kaplic. W 1672 roku nad grobem innego czcigodnego moskiewskiego błogosławionego Jana, pochowanego w tym miejscu w 1589 roku, dobudowano do katedry niewielki ołtarz boczny. Nie ma jednoznacznych informacji o tym, ile tronów tj. ołtarzy przeniesiono wówczas do katedry. Inwentarz rozkładu sporządzony w 1688 roku wskazuje tylko dwadzieścia. Przed odbudową dzwonnicy Iwana Wielkiego na Kremlu w 1660 roku katedra była najwyższą budowlą w Moskwie. W 1680 roku katedra została znacznie odrestaurowana. W trakcie prac drewniane galerie zastąpiono murowanymi, zamiast dzwonnicy urządzono dzwonnicę z czterospadowym dachem i wykonano nowe pokrycie. W tym samym czasie do podziemi świątyni przeniesiono ołtarze trzynastu lub czternastu kościołów, które stały wzdłuż fosy na Placu Czerwonym, które wcześniej były rozmieszczane na miejscach publicznych egzekucji i miały w nazwie przedrostek „na krwi”. Galerie zewnętrzne i wewnętrzne, podesty i parapety przedsionków pomalowano wzorami ziół. Remonty te zostały zakończone do 1683 roku, a informacje o nich zawarte są w inskrypcjach na ceramicznych płytkach zdobiących fasadę katedry. W 1737 roku w Moskwie wybuchł pożar a świątynia została prawie doszczętnie spalona. W dokumentach katedry na ten rok po raz pierwszy wymieniono nazwisko architekta Iwana Michurina, pod którego kierownictwem prowadzono prace mające na celu odrestaurowanie architektury i wnętrz katedry. Mistrz sporządził opis i plan katedry podczas restauracji. W latach 1784-1786 z rozkazu Katarzyny II katedra została znacznie naprawiona i przebudowana. Na restaurację cerkwi Katarzyna przeznaczyła 10 tys. rubli i przekazała je arcybiskupowi moskiewskiemu Platonowi. Prace nadzorował architekt Iwan Jakowlew. Od Bramy Spaskiej budynek zasłaniały dwupiętrowe księgarnie.  W 1812 roku Francuzi, którzy zajęli Moskwę, trzymali konie w podziemiach katedry wstawienniczej. Istnieje legenda, że ​​zachwycony pięknem świątyni Napoleon Bonaparte zamierzał przewieźć ją do Francji. Kiedy jednak zdał sobie sprawę, że to niemożliwe, postanowił wysadzić katedrę. Według legendy deszcz zgasił lonty francuskich do materiałów wybuchowych po modlitwie Moskali. Nie ma jednak udokumentowanych dowodów tej historii. Inna legenda mówi, że Napoleon, przybywszy na Kreml 3 września 1812 roku około godziny trzeciej po południu, powiedział: „Spal ten meczet”. Do wybuchu nie doszło, ale wszystkie naczynia, zakrystia i ikonostas zostały splądrowane i zbezczeszczone. Z relikwii bł. Jana skradziono nawet żelazną czapkę. Dach katedry został poważnie uszkodzony przez kamienie z wysadzonych w powietrze budynków Kremla.

Po Wojnie Ojczyźnianej w 1812 roku Plac Czerwony zaczął się poprawiać, ale w tym czasie katedra nadal nie miała nowoczesnego wyglądu. W 1817 roku architekt Osip Bove, odbudowując Plac Czerwony położył mur oporowy świątyni z „dzikiego” kamienia i wzniósł żeliwne ogrodzenie: najpierw wzdłuż ulicy Moskworieckiej, a w 1834 roku również po południowej stronie świątyni. W XIX wieku, po pracach melioracyjnych i skierowaniu rzeki Neglinki do podziemnej rury, wykonano ogrodzenie kościoła wstawienniczego z ażurowej kratą żeliwną. Francuski arystokrata, monarchista, podróżnik i pisarz markiz Custine Astolphe opisuje katedrę w swojej książce „Rosja w 1839 roku: „Widziałem ją tylko z daleka i jestem całkowicie zafascynowany. Wyobraź sobie kolekcję małych, różnej wysokości, wieżyczek tworzących krzak, bukiet kwiatów; wyobraźmy sobie raczej sękaty owoc, cały usiany naroślami, melon kantalupa o wyboistych bokach, albo, jeszcze lepiej, wielobarwny kryształ, lśniący jasno gładkimi krawędziami w promieniach słońca, jak kieliszek z czeskiego lub weneckiego szkła, jak malowany fajans z Delft, jak lakierowana chińska szkatułka łuski złotych rybek, skóra węża rozpostarta na bezkształtnym stosie kamieni, głowy smoków, skóra kameleona, skarby ołtarzy, szaty kapłanów; a wszystko to wieńczy opalizujący jak jedwab szpic; w wąskich szczelinach między eleganckimi, eleganckimi wieżyczkami lśni szary, różowy, lazurowy dach, równie gładki i lśniący w słońcu; te kolorowe dywany olśniewają oczy i pobudzają wyobraźnię”

Jednak nie wszyscy zagraniczni podróżnicy wypowiadali się pochlebnie o niezwykłej katedrze wstawienniczej, niektórzy nazywali ją barbarzyńską. W 1880 roku świątynia nabyła majątek Lepeszkin-Demidow przy ulicy Pjatnitskaja. Do 1918 roku mieszkał w nim proboszcz, ksiądz Jan Wostorgow, znany kaznodzieja, osoba kościelna i publiczna, blisko związany z Grigorijem Rasputinem. Po rewolucji i obaleniu rodziny carskiej czytał niedzielne kazania z miejsca egzekucji potępiające bolszewików. Arcykapłan Jan został aresztowany 31 maja 1918 i osadzony w więzieniu Butyrka w Moskwie. W dniu 5 września 1918 r. został rozstrzelany i pochowany na polu chodyńskim. W 2000 roku archiprezbiter został kanonizowany w Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. W latach 1918-1919 rektorem kościoła był ksiądz-męczennik Roman Medwed. W latach 90-tych XIX wieku świątynia została ponownie gruntownie przebudowana: wzmocniono posadzki, a zakrystię katedralną ozdobiono kolorowymi witrażami, zaprojektowanymi na zlecenie Moskiewskiego Towarzystwa Archeologicznego przez architekta Andrieja Pawlinowa. Od początku XX wieku do 1912 roku renowację świątyni prowadzono pod kierunkiem architekta Siergieja Sołowiowa. W 1918 roku katedra wstawiennicza stała się jednym z pierwszych obiektów kultury objętych ochroną państwa jako zabytek o znaczeniu krajowym i światowym. W tym samym czasie zakończono nabożeństwa w kościołach górnych. Od tego momentu rozpoczęła się jego muzeifikacja. Pierwszym opiekunem muzeum został archiprezbiter Ioann Kuzniecow. W latach porewolucyjnych katedra była w niebezpieczeństwie. W wielu miejscach dach przeciekał, szkło pękało, a zimą wewnątrz kościołów zalegał śnieg. W latach 20-tych XX wieku w katedrze prowadzono prace remontowo-restauratorskie, kierowane przez architektów Nikołaja Kurdyukowa i Aleksandra Aleksandrowicza Żelabużskiego. W 1923 roku postanowiono utworzyć w katedrze muzeum historyczno-architektoniczne. Jej pierwszym kierownikiem został EI Silin, pracownik naukowy Państwowego Muzeum Historycznego. Muzeum zostało otwarte dla zwiedzających 21 maja 1923 roku, równolegle prowadzono zbiórkę funduszy. W latach 1923-1949 przeprowadzono w muzeum zakrojone na szeroką skalę badania. Legendy przypisywały świątyni sieć podziemnych przejść. W 1924 roku konserwator i architekt Dmitrij Suchow i speleolog-historyk Ignacy Stelletski odkryli zamurowane pomieszczenie pod kaplicą Jana Miłosiernego, w posadzce którego widać było głęboki dół. Otwory strzelnicze w pomieszczeniu zostały pokryte cegłami. „W dolnej kondygnacji kościoła zamiast zwykłych okien znajdują się strzelnice, zarówno od strony rzeki, jak i od strony Placu Czerwonego. W labiryncie piwnic katedry strzelnice są takie same, jak w przypadku armat w wieżach Kitaj-gorodu (dzielnica Chińska) i w każdym z klasztorów ”- napisał Ignacy Stelletski. To odkrycie doprowadziło go do przekonania, że ​​w XVI wieku dolna część katedry św. Bazylego była przeznaczona do walki. Teoria o przejściach prowadzących ze świątyni na teren Kremla została potwierdzona w chwili obecnej, kiedy borsuk, przypuszczalnie z ogrodu Tajnickiego, przedostał się do przypadkowo odkrytej dziury w pobliżu fundamentów. Ponadto przeprowadzone prace umożliwiły przywrócenie galerii pierwotnego wyglądu. W 1928 roku Muzeum Katedry Wstawienniczej stało się oddziałem Państwowego Muzeum Historycznego. Mimo regularnych prac konserwatorskich świątynia była zawsze otwarta dla zwiedzających. Zamknięto ją tylko raz, podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. W 1929 roku ostatecznie zakazano nabożeństw w katedrze, dzwony usunięto i przetopiono. W latach 30-tych, po incydencie Józefa Stalina z Łazarem Kaganowiczem, kiedy przedstawił Stalinowi projekt przebudowy Placu Czerwonego i zdjął z makiety figurkę katedry, Stalin rozkazał: „Łazarzu, połóż ją powrotem i nie ruszaj!” 

Bliżej katedry w 1931 roku przeniesiono pomnik z brązu Kuzmy Minina i Dmitrija Pożarskiego, który stał na Placu Czerwonym od 1818 roku. Pomnik poświęcony Kuźmie Mininowi i Dymitrowi Michajłowiczowi Pożarskiemu, jednym z przywódców zbrojnych oddziałów ochotników w czasie polskiej interwencji podczas wielkiej smuty i wyparciu sił polsko-litewskich z Moskwy w 1612 roku. Napis na pomniku głosi: „Obywatelowi Mininowi i księciu Pożarskiemu, wdzięczna Rosja, latem 1818″. Pomnik został ufundowany przez mieszkańców Niżnego Nowogrodu i miał powstać na 200-lecie zwycięstwa nad Polakami. Przeszkodziła temu wojna z Napoleonem i ostatecznie ukończono go w 1818 roku.

W 1936 roku władze uznały, że świątynia utrudnia ruch uliczny i zaprosiły konserwatora Piotra Baranowskiego do wykonania pomiarów do jej rozbiórki. Odmówił i zagroził, że popełni samobójstwo, jeśli świątynia zostanie zburzona. Pisał o tym W. Pieskow w gazecie „Komsomolskaja Prawda” w dniu 4 lipca 1965 roku. Również córka architekta Olga Baranowska powiedziała, że ​​napisał telegram do Stalina z prośbą „aby zapobiec zniszczeniu katedry św. Bazylego Błogosławionego, gdyż przyniosłoby to polityczną szkodę władzy sowieckiej”. Nie ma jednak oficjalnych dowodów na to, że Piotr Baranowski aktywnie opowiadał się za ochroną katedry przed zniszczeniem. Po zakończeniu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej katedrę zaczęto restaurować, a w dniu 7 września 1947 roku w dniu obchodów 800-lecia Moskwy, ponownie otwarto ją jako muzeum. W latach 1954-1955 po raz pierwszy przeprowadzono renowację całej powierzchni ścian i badanie ich warstw malarskich. W tym samym czasie przywrócono wygląd katedrze i niektóre detale z okresu średniowiecznego. W latach 1967-1969 po raz pierwszy w dziejach katedry kapituły oblane żelazem i wymagające co dziesięć lat renowacji zostały pokryte miedzią. W 1990 roku muzeum ponownie rozpoczęło kolekcjonowanie dzwonów. Istniejąca kolekcja jest jedną z najbogatszych istniejących w Rosji. W katedrze znajdują się dzwony o masie od 8 kg do 2,6 tony W muzeum znajduje się 19 dzwonów, powstałych w latach 1547-1996, odlewanych w Rosji i za granicą. Od 1991 roku Katedra jest we wspólnym użytkowaniu Państwowego Muzeum Historycznego i Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Nabożeństwa odprawiane są regularnie w niedziele oraz w drugi dzień Jasnego Tygodnia (Wielkanoc) przez księży patriarchalnego dziedzińca kościołów w Żariadach i Kitaj-Gorodzie.

Dekretem Prezydenta RFSRR z dnia 18 listopada 1991 roku Rosyjski Kościół Prawosławny mógł odprawiać regularne nabożeństwa w katedrach kremlowskich i cerkwi Wasyla Błogosławionego. Zgodnie z tym dekretem w listopadzie 1992 roku Ministerstwo Kultury Federacji Rosyjskiej i Patriarchat Moskiewski podpisały Porozumienie „O użytkowaniu cerkwi Kremla Moskiewskiego i cerkwi wstawiennictwa na fosie (tj. katedry św. Bazylego ) na Placu Czerwonym w Moskwie”. Pierwsze nabożeństwo odbyło się w uroczystość Opieki Najświętszej Bogurodzicy w dniu 1  października 1991 roku. W 2001 roku rozpoczęły się prace konserwatorskie, które trwały dziesięć lat, zakończyły się 450-tą rocznicą i kosztowały 390 milionów rubli. W efekcie odrestaurowano wnętrza dziesięciu kościołów, przywrócono ikonę wstawiennictwa Najświętszej Bogurodzicy, a piwnicom przywrócono pierwotny wygląd. W 2008 roku katedra została zaliczona do siedmiu „cudów świata” w Rosji. Od 2017 roku Katedra wstawiennicza jest oddziałem Państwowego Muzeum Historycznego. Wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO w Rosji. W dniu 15 sierpnia 1997 roku po renowacji otwarto kościół św. Bazylego Błogosławionego, w którym zaczęto odprawiać regularne nabożeństwa. W każdą niedzielę w kościele św. Bazylego Błogosławionego o godzinie 10 rano odprawiana jest Liturgia z akatystą do św. Bazylego Błogosławionego. W lutym 2021 roku w ramach projektu maksymalnej dostępności powierzchni wystawienniczej dla osób niewidomych i niedowidzących, który Państwowe Muzeum Historyczne realizuje od 2018 roku, na terenie świątyni otwarto dwa modele dotykowe Katedry Wstawienniczej . Przed wejściem do świątyni montuje się metalowy model, a wewnątrz świątyni składany plastikowy model, który umożliwia zapoznanie się z budową pierwszego poziomu katedry.

Zdjęcie tytułowe wykonane przez ze mnie z okno ostatniego piętra Państwowego Muzeum Historycznego znajdującego się po przeciwnej stronie Placu Czerwonego. Wszystkie zdjęcia wykonane w sierpniu 2021 roku za wyjątkiem zdjęcia pomnika Kużmy Minina i Dmitrija Pożarskiego, które zostało wykonane w listopadzie 2019 roku.

Źródła:

  1. A.Kotowiecki – Symbolika w rosyjskiej świątyni prawosławnej, http://pressmania.pl/symbolika-w-rosyjskiej-swiatyni-prawoslawnej/?fbclid=IwAR26VmHWnLhdAJ_XDOFdy7DcXm1yw7g849NVyh44yCJC-E7yqUV8TcjPHqo  – dostęp 27-08-2021,
  2.  Московский Кремль. Красная площадь. Путеводитель под ред. И. Ю. Юдакова. — Национальное географическое общество, 2013,  https://books.google.ru/books?id=KLz5BgAAQBAJ&pg=PA199&lpg#v=onepage&q&f=false   – dostęp 27-08-2021,
  3. Московский Кремль. Красная площадь. Путеводитель под ред. И. Ю. Юдакова. — Национальное географическое общество, 2013,   https://books.google.ru/books?id=KLz5BgAAQBAJ&pg=PA195&lpg#v=onepage&q&f=false   – dostęp 27-08-2021, 
  4. Собор Василия Блаженного – зашифрованный образ погибшей мечети, https://ria.ru/20060629/50662033.html  – dostęp 27-08-2021,
  5. Собор Покрова Пресвятой Богородицы на Рву (храм Василия Блаженного), http://www.patriarchia.ru/db/text/1559602  – dostęp 27-08-2021,
  6. Покровский собор (Храм Василия Блаженного) https://ria.ru/20160712/1463883735.html   – dostęp 27-08-2021,
  7. Wikipedia