Bezpośrednim wynikiem odzyskania niepodległości naszej Ojczyzny w 1918 roku było tworzenie Armii Polskiej i wtedy również powstaje spółdzielczość wojskowa. Opisanie chociażby skrótowo działalności spółdzielni wojskowych a nawet pobieżnego przeglądu osiągnięć takich jednostkowych spółdzielni w okresie międzywojennym jest zadaniem niezmiernie trudnym wskutek braku materiałów sprawozdawczych. Dotyczy to praktycznie większości takich spółdzielni, gdyż  z uwagi na działania wojenne dokumentacja taka została w większości praktycznie kompletnie zniszczona. W tym też dotyczy to Spółdzielni 12 Pułku Piechoty Ziemi Wadowickiej w moim mieście rodzinnym. Dlatego też można sięgać głównie do materiałów wspomnieniowych a także zbiorczych ogólnych.

REKLAMA

Pierwsze próby działania spółdzielczości były już w czasie I wojny światowej w legionach, a także wojskowych formacjach wschodnich.  Rzeczywisty rozwój jednak nastąpił od roku 1918, kiedy to powstało w Warszawie oficerskie stowarzyszenie pod nazwą „Warszawskie Stowarzyszenie Wojskowo-Ekonomiczne”, w 1920 roku przemianowane na „Wojskowe Stowarzyszenie Spółdzielniane w Warszawie”. Natomiast od 1921 roku spółdzielnie istniały już w prawie wszelkich okręgach wojskowych. Od 1919 roku powstawały równolegle także spółdzielnie żołnierskie.

 

W dniu 15 listopada 1920 roku generał Leon Berbecki zatwierdził wzorcowy statut kooperatywy żołnierskiej. Natomiast pod koniec 1920 roku gen. Śmigły-Rydz wydał rozkaz podległym oddziałom utworzenie spółdzielni żołnierskich. Był to rozkaz Nr 16 wydany 3 grudnia 1920 roku, co przyczyniło się do znacznego wzrostu tego typu działalności w wojsku polskim. W 1922 roku Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało rozkaz standaryzujący działalność spółdzielni dla całego Wojska Polskiego.

 

Na rok 1923 istniało w Polsce 289 spółdzielni wojskowych, z czego ponad 90% to były spółdzielnie żołnierskie, posiadających łącznie 101 297 członków. Spółdzielnie te miały kapitał udziałowy w wysokości 4125 milionów marek polskich, kapitał inny w wysokości 12 833 milionów i przeciętną sprzedaż miesięczna w wysokości 1 825 milionów. Nadzorem nad spółdzielniami zajmowała się Wojskowa Komisja Spółdzielcza.

Spółdzielnie emitowały też własne środki płatnicze, były to monety. 

Spółdzielczość ta, oparta przede wszystkim na stałej kadrze oficerskiej i podoficerskiej nie mogła rozwinąć zbyt rozległej działalności gospodarczej, gdyż  nie na działalności gospodarczej polegało jej główne znaczenie, lecz na działalności wychowawczej, jaką prowadziła wśród szeregów wojska. Działalność ta, propagująca w wojsku demokratyczną organizację spółdzielczą, była jednym z podstawowych czynników obywatelskiego wychowania żołnierza.

Wszystkie spółdzielnie wojskowe zrzeszone były w Związku Rewizyjnym Spółdzielni Wojskowych, który był ich centralą organizacyjną. 

W 1928 roku w Wojsku Polskim istniało około 300 tego rodzaju instytucji, zrzeszonych w Związku Rewizyjnym Spółdzielni Wojskowych. W tym oczywiście była zrzeszona Spółdzielnia 12 pp Ziemi Wadowickiej.

O ile początkowo spółdzielnie wojskowe w Wojsku Polskim miały różny charakter – np. istniały spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe, budowlano-mieszkalne, wytwórcze czy też  jadłodajnie to po kilku latach przetrwały poza kilkoma wyjątkami tylko spółdzielnie o charakterze spożywczym. Przez długi czas istniała też jedna wojskowa spółdzielnia o charakterze wydawniczym, która przez wiele lat wydawała różne biuletyny i czasopisma.  Istniał też dwutygodnik o charakterze instrukcyjnym „Społem – Wojskowy Przegląd Spółdzielczy”.

Spółdzielnie zwykle cieszyły się dobrą renomą, z powodu niskich cen i społecznych działań, gdyż część zysków była przeznaczana na różne cele oświatowo-kulturowe, itp. 

Według danych na 31 grudnia 1938 roku było już 204 spółdzielnie spożywców z liczbą 26.000 członków. Spółdzielnie te osiągnęły 23 miliony zł. obrotu i czystą nadwyżkę 800.000 zł. Ze stratami pracowało tylko 6 spółdzielni łącznie na sumę 10.000 zł.. Fundusze spółdzielni wynosiły 3 miliony zł., w czym fundusz zasobowy 1,9 mil. zł. W akcji jednania członków stosowano zasadę: “wszyscy oficerowie służby czynnej i podoficerowie zawodowi — członkami spółdzielni”. Spółdzielnie wojskowe prowadziły 370 sklepów, 7 piekarni, 4 masarnie i zatrudniały 650 cywilnych pracowników. Przy podziale nadwyżki operacyjnej zastosowano następującą zasadę: 25% na zwiększenie funduszu zasobowego; 28% na propagandę spółdzielczości wśród wojska, resztę na zwroty od zakupów członkowskich i dodatkowe wynagrodzenia dla pracowników.

Związek Rewizyjny Spółdzielni Wojskowych współpracował bardzo ściśle ze “Społem” Związkiem Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej zarówno w dziedzinie gospodarczej, czyli współpraca handlowa z hurtownią, jak i w dziedzinie społeczno-wychowawczej.

Po II wojnie światowej spółdzielczość wojskowa istniała też w drugiej połowie lat 40-tych, zorganizowana w Centrali Zaopatrzenia Spółdzielni Wojskowych i działająca w ramach Państwowej Centrali Handlowej a od 1949 roku w  Wojskowej Centrali Handlowej.

Źródła:

    1. Kotowiecki, Andrzej (1984), Wadowickie numizmaty, Nadskawie, Almanach Kulturalny, Wyd. Wadowicka Oficyna Wydawnicza Towarzystwa Miłośników Ziemi Wadowickiej, s.35-36. ISBN 83-7004-017-9
    1. Adamek, Kazimierz (1998). Intendentura Wojska Polskiego: 1918-1956 , Dom Wydawniczy Bellona. s. 149. ISBN 978-83-11-08873-3.
  • Wikipedia.