12 marca 1938 r. Anschluss Austrii – niemieccy i austriaccy pogranicznicy wyłamują szlabany na granicy obu krajów. Domena publiczna.

Maciej Orzeszko

83 lata temu, w dniach 12-13 marca 1938 r., miał miejsce Anschluss – przyłączenie terytorium Republiki Austrii do niemieckiej III Rzeszy, kierowanej przez Adolfa Hitlera. Wydarzenie to zapoczątkowało ciąg „pokojowych aneksji” Niemiec, które poprzedziły wybuch II Wojny Światowej.

Anschluss Austrii jest w literaturze traktowany nieco po macoszemu. Nie poświęca się mu zbyt wiele miejsca, a historycy rzadko piszą o przyczynach i podłożu tego wydarzenia, poza tym, że miało miejsce, a oddziały niemieckiego Wehrmachtu wkraczające do Wiednia, były entuzjastycznie witane. Tymczasem splot wydarzeń, który doprowadził do tego, że niewielka republika, będąca spadkobiercą jednego z najpotężniejszych imperiów Europy, bez jednego wystrzału i wręcz z entuzjazmem zrezygnowała ze swojej niepodległości, był niezwykle ciekawy.

W naszej historiografii istnieje pewien dość dziwny trend polegający na tym, że b. niewiele miejsca poświęca się historii naszych sąsiadów. Nawet mający jakieś pojęcie o historii obywatel naszego kraju kojarzy Austrię przede wszystkim z bitwą pod Wiedniem w 1683 r., rozbiorami Polski w latach 1772-95, ewentualnie rabacją Galicji i Powstaniem Krakowskim 1846 r., barwnym kolorytem C.K. Monarchii Austro-Węgierskiej, i wreszcie z Anschlussem w 1938 r. Trzeba przyznać, jest to obraz strasznie wycinkowy.

I. Czym jest Austria?

Kwestia odrębności Austrii i Niemiec, a także świadomości narodowej Austriaków to b. skomplikowana sprawa, b. różnie kształtująca się na przestrzeni dziejów.

Można powiedzieć, że z historycznego punktu widzenia Austrią nazywano rodowe ziemie Babenbergów, a od XV w. – Habsburgów.

Dynastia ta w 1438 r. przejęła koronę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, czyli mówiąc potocznie – Rzeszy Niemieckiej, będącej od czasów Średniowiecza konglomeratem kilkudziesięciu królestw i księstw, uznających zwierzchnią władzę cesarza. Na tym etapie oddzielenie Austrii od Rzeszy Niemieckiej jest trudne, choć kolejne nabytki terytorialne Habsburgów z XVI w. – Czechy, Węgry i Słowacja – weszły w skład Austrii, ale dwa ostatnie kraje już nie zostały przyłączone do Rzeszy.

Rozrost imperium Habsburgów w latach 1282-1918. Na licencji Wikimedia Commons.

Cesarstwo mocno podupadło w wyniku Wojny Trzydziestoletniej (1618-48), gdy Habsburgowie w ramach Ligi Katolickiej, walczyli z niemieckimi państwami protestanckimi, wspieranymi przez Anglię i Szwecję. W kolejnych latach Habsburgowie raczej starali się wzmocnić swoje ziemie rodowe, niż Rzeszę. Stąd w wojnach z Turcją w XVII w. do Austrii ponownie przyłączono Węgry, a także Siedmiogród, Dalmację i Chorwację. Tym samym Austria z jednego z krajów niemieckich stała się w zasadzie wielką monarchią wielonarodowościową. Na początku XVIII w. wymarła też hiszpańska gałąź Habsburgów, w wyniku Wojny o Sukcesję Hiszpańską kraj ten znalazł się pod panowaniem francuskich Burbonów.

W XVIII w. na arenie dziejów pojawił się silny konkurent Habsburgów w Rzeszy – królestwo Prus, które pod rządami króla Fryderyka II zaczęło podważać pozycję hegemona. Oba państwa starły się podczas Wojen Śląskich (1740-45), co skończyło się oderwaniem od Austrii Śląska, nabytki te zostały potwierdzone podczas Wojny Siedmioletniej (1756-63).

Martin van Meytens – Maria Teresa Habsburg, królowa Niemiec, Węgier, Czech, Galicji i Lodomerii, arcyksiężna Austrii, niekoronowana cesarzowa Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, współautorka I rozbioru Rzeczpospolitej. Na licencji Wikimedia Commons.

Stwierdzenie, że Austria uczestniczyła w rozbiorach Polski pod koniec XVIII w. jest pewnym uproszczeniem. W istocie w czasie I i III rozbioru władcy Austrii – Maria Teresa i Leopold II – nosili tytuł cesarza rzymskiego, króla Niemiec, Węgier, Czech, Dalmacji, Chorwacji i Sławonii, arcyksięcia Austrii, księcia Burgundii, Lotaryngii itd.

Pretekstem do pozyskania ziem Rzeczpospolitej (Małopolski i Rusi Czerwonej) było posiadanie tytułu do nich przez królów Węgier (przejętych przez Habsburgów), cesarze nosili przede wszystkim tytuł władców Rzeszy Niemieckiej, a same ziemie weszły w skład Austrii. Podobnie rzecz się miała z pozyskaną na Turkach w 1775 r. Bukowiną.

II. Cesarstwo Austriackie – 1804-67

Kres panowaniu Habsburgów nad Niemcami położył inny przeciwnik – Francja, najpierw rewolucyjna, a potem napoleońska. W wyniku zwycięstwa Francji (i klęski Austrii) pod Austerlitz w 1805 r., Napoleon I Bonaparte rozwiązał Święte Cesarstwo, sam ogłaszając się Cesarzem Francuzów (z władzą rozciągającą się na Rzeszę Niemiecką). W tej sytuacji cesarz Franciszek II został już w 1804 r. zmuszony do abdykacji, po czym ogłosił się Cesarzem Austrii jako Franciszek I. Dopiero od tego momentu można zatem uznać Austrię jako odrębne państwo.

ilustracja

Franciszek II (1768-1835), ostatni cesarz Rzeszy Niemieckiej z rodu Habsburgów. Zmuszony do abdykacji, w 1804 r. przyjął tytuł cesarza Austrii jako Franciszek I. Od tego momentu należy uważać Austrię za samodzielny byt państwowy. Na licencji Wikimedia Commons.

XIX w. to tak naprawdę dla Austrii i Habsburgów okres walki o utrzymanie stanu posiadania. Nie było to proste. Na Kongresie Wiedeńskim 1815 r. Prusy i Rosja zdołały zablokować sprawę przywrócenia Świętego Cesarstwa, zamiast niego utworzono luźny Związek Niemiecki, w skład którego weszły m.in. niemieckojęzyczne ziemie Austrii. Tu właśnie miał tkwić zalążek przyszłego Anschlussu. Związek Niemiecki stał się polem walki interesów Prus i Austrii.

W XIX w. w Europie budzi się świadomość narodowa we współczesnym tego słowa znaczeniu. Pojawia się nacjonalizm (szczególnie widoczny we Francji, Prusach i w Rosji) i koncepcja państwa narodowego. W tym procesie Austria jako państwo zamieszkałe przez kilkanaście narodów pozostaje nieco na uboczu. Z jednej strony, narody monarchii habsburskiej zaczęły uzyskiwać świadomość narodową, pojawiają się wśród nich dążenia separatystyczne. Z drugiej – powstaje wówczas definicja Austriaka jako obywatela lojalnego wobec monarchii habsburskiej i Cesarstwa, niezależnie od narodowości. W tym obrazie należy jednak pamiętać, że w monarchii zdecydowanie dominowali Niemcy, a wobec narodów Austrii stosowano politykę germanizacji, choć nie tak ostrą, jak to miało miejsce w Prusach.

5 lipca 1848 r. Otwarcie pierwszego węgierskiego parlamentu podczas Wiosny Ludów na Węgrzech. Na licencji Wikimedia Commons.

W 1848 r. w Austrii doszło do wybuchów społecznych w ramach Wiosny Ludów. 15 marca wybuchło powstanie na Węgrzech, które trwało do jesieni 1849 r. Węgrzy żądali autonomii, równości i swobód obywatelskich. Kryzys spowodował abdykację cesarza Ferdynanda I Dobrotliwego i wstąpienie na tron jego młodego bratanka Franciszka Józefa I, najbardziej rozpoznawalnego cesarza Austrii w historii. Powstanie zostało krwawo stłumione przy udziale wojsk rosyjskich i serbskich. W dalszej kolejności Austria poniosła klęskę w wojnie z Francją i Sabaudią we Włoszech (1859 r.), tracąc część ziem włoskich (Lombardia) i wpływy w tym kraju, co umożliwiło następnie zjednoczenie Włoch.

Wiosna Ludów wyzwoliła także dążenia zjednoczeniowe w Niemczech. Od początku XIX w. istniały dwie koncepcje takiego zjednoczenia: Wielkich Niemiec przy udziale Austrii oraz Małych Niemiec przy udziale Prus. Krwawe stłumienie powstań Wiosny Ludów w Austrii, a następnie klęska Austrii we Włoszech spowodowały, że Habsburgowie stracili w Niemczech cały autorytet. Odtąd Niemcy będą dążyli do zjednoczenia pod berłem pruskich Hohenzollernów. Co ciekawe, tendencje te nie ominęły także niemieckojęzycznych Austriaków, co związane było z upadkiem prestiżu monarchii.

Franciszek Józef I Habsburg (1830-1916), od 1848 r. cesarz Austrii, król Węgier, Chorwacji i Czech. Krwawo stłumił powstanie na Węgrzech, ale po klęsce w wojnie z Prusami w 1866 r. wprowadził reformy ustrojowe, np. doprowadził do powstania Austro-Węgier. Na licencji Wikimedia Commons. 

W 1864 r. Austria wraz z Prusami, w ramach Związku Niemieckiego, pobiła Danię w wojnie o Szlezwik. Jednak już w 1866 r. Prusy zaatakowały wspólnie z Włochami Austrię, co skończyło się dla Cesarstwa dotkliwą klęską militarną (bitwa pod Sadową) i polityczną (utrata Wenecji na rzecz Włoch). Cztery lata później, po pobiciu przez Prusy Francji Napoleona III, król Prus Wilhelm I koronował się w Wersalu na cesarza Niemiec.

Tym samym w II połowie XIX w. Austria po raz pierwszy znalazła się w kryzysie swojej państwowości. Niemcy i Włochy dla niej przepadły. W dobie nacjonalizmu kraj znalazł się praktycznie bez narodu, z chwiejną i niepopularną instytucją monarchii. Co gorsza, wśród austriackich Niemców – bo tak definiowali wówczas swoją narodowość niemieckojęzyczni mieszkańcy Cesarstwa – modna stała się koncepcja Pangermanizmu. Głosiła ona wyższość rasy germańskiej i konieczność zjednoczenia wszystkich ziem niemieckojęzycznych pod panowaniem cesarza Niemiec.

III. Monarchia dualistyczna – Austro-Węgry, 1867-1918

Wyjściem okazała się reforma systemu politycznego. W lutym 1867 r., po trwających od kilku miesięcy negocjacji sejmów krajowych, parlamentu i przedstawicieli cesarza Franciszka Józefa I, zawarto kompromis. Cesarz uległ żądaniom Węgrów, przekształcając kraj w monarchię dualistyczną – Austro-Węgry.

Mapa Austro-Węgier

Mapa Austro-Węgier w latach 1867-1914. Na licencji Wikimedia Commons.

Część węgierska (Zalitawia) została wyodrębniona jako autonomiczne królestwo (Franciszek Józef I został oficjalnie koronowany na króla Węgier w czerwcu 1867 r.), z własnym parlamentem i szerokimi uprawnieniami dotyczącymi języka, oświaty i szeregu instytucji. Z kolei część cesarska – Przedlitawia – została zreformowana w duchu monarchii parlamentarnej.

W części niemieckiej Cesarstwa – obejmującej ziemie niemieckojęzyczne, Czechy, Galicję, Słowenię i Ziemie Włoskie (Triest, Bolonia) zaczęto stosować b. liberalną politykę narodowościową, dając zamieszkującym tam narodom znaczną swobodę w zakresie języka, edukacji i możliwości zrzeszania się. Utrwaliło to m.in. w polskiej świadomości obraz Austrii jako „łagodnego zaborcy” w porównaniu z Prusami i Rosją (dodajmy, obraz w znacznej mierze mylący).

8 czerwca 1867 r. Koronacja cesarza Franciszka Józefa I i jego żony Elżbiety Amalii na króla i królową Węgier w kościele św. Macieja w Budzie. Na licencji Wikimedia Commons.

Z kolei na swoim terenie Węgrzy uzyskali wolną rękę w kwestiach narodowościowych i traktowaniu mniejszości narodowych – ówczesne „Wielkie Węgry” obejmowały tereny dzisiejszych Węgier, Słowacji, Rusi Zakarpackiej, Chorwacji i części Rumunii. W efekcie władze węgierskie zaczęły stosować wobec innych narodowości b. agresywną politykę madziaryzacji, wprost wzorowaną na działaniach Prusaków w Wielkopolsce i na Śląsku. Królestwo Węgier dzięki temu stało się na kolejne lata podporą monarchii.

Transformacja państwa umożliwiła dualistycznej monarchii przetrwać kolejne 51 lat we względnym spokoju, a nawet zaangażować się w podział stref wpływów na Bałkanach, w wyniku czego w 1908 r. do kraju przyłączono Bośnię. Kraj nie uniknął jednak konfliktów narodowościowych. Np. w 1911 r. na ok. 50 mln ludności, Niemcy stanowili 24%, Węgrzy – 20 %, Czesi – 13%, Polacy – 10%, Rusini i Ukraińcy – 8%, Rumuni – 6%, Chorwaci – 5%, Słowacy – 4%, Serbowie – 4%, Słoweńcy – 3%, Włosi – 3%.

Mapa rozmieszczenia języków w Monarchii Austro-Węgierskiej ok. 1910 r. Na licencji Wikimedia Commons.

Przed wybuchem I Wojny Światowej sytuacja Cesarsko-Królewskiej Monarchii Habsburgów wydawała się stabilna. Większa część Ruchu Pangermańskiego porzuciła plany przyłączenia ziem austriackich do Niemiec, pozostając raczej na gruncie obrony uprzywilejowanej pozycji Niemców w ramach Cesarstwa i ich dominacji nad innymi narodami. Kościół Katolicki i Armia tradycyjnie wspierały Cesarza, który miał też zagwarantowaną lojalność Węgrów. Czesi i Polacy, dzięki uzyskanym przywilejom również nie stanowili zagrożenia. Najbardziej zainteresowani zmianami byli Serbowie i Rumuni, dążący do połączenia z niepodległą Serbią i Rumunią, które powstały w 1878 r., oraz Włosi.

IV. Nad monarchią gromadzą się chmury – I Wojna Światowa i upadek Cesarstwa

W 1879 r. Franciszek Józef I zawarł z cesarzem Niemiec Wilhelmem II sojusz austro-węgiersko-niemiecki (wymierzony w Rosję), co dało początek utworzenia Trójprzymierza (z Włochami, 1882 r.). Stanowiło to znaczące zabezpieczenie monarchii Austro-Węgierskiej na arenie międzynarodowej, prowadziło jednak do uzależnienia Cesarstwa od Niemiec.

Achille Beltrame, „Zamach w Sarajewie”, 28 czerwca 1914 r. Serbski zamachowiec Gavrilo Princip strzela do austriackiego następcy tronu Franciszka Ferdynanda Habsburga i jego żony Zofii Chotek. Domena publiczna.

28 czerwca 1914 r. w Sarajewie zabity zostaje następca tronu arcyksiążę Franciszek Ferdynand, bratanek Franciszka Józefa I. 28 lipca Austria wypowiedziała Serbii wojnę, co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu I wojny światowej. Przebieg działań okazał się skrajnie niekorzystny dla Austro-Węgier. CK Armia, źle zorganizowana i zaopatrzona, a do tego kiepsko dowodzona, odnosiła zwycięstwa tylko w starciu z wojskiem słabych państw, jak Serbia czy Rumunia, a i to nie zawsze. W starciu z armiami Rosji i Włoch odniosła szereg klęsk m.in. w Galicji (utracono Lwów i Przemyśl). Po sukcesach niemieckich w Kongresówce i bitwie pod Gorlicami, Austrii udało się odebrać Galicję Wschodnią (w maju 1915 r.), a następnie po bitwie pod Caporetto powstrzymać natarcie Włoch. W końcu, przy pomocy Niemiec, CK Armii udało się zająć praktycznie całą Rumunię, spore połacie Rosji i większą część Serbii, jednak ani pokonanie tej ostatniej, ani doprowadzenie do pokoju z Włochami nie powiodło się.

Sukcesy te były jednak b. kosztowne, a Austro-Węgry były zmuszone do walki na trzech frontach i na każdym były uzależnione od pomocy Niemiec. Wspólna służba wojsk niemieckich i austro-węgierskich pokazała, że pomiędzy sojusznikiem a CK Armią istnieje prawdziwa przepaść pomiędzy jakością oddziałów. Wojska b. się wykrwawiały, morale Armii spadało, a przedłużająca się wojna wywoływała w społeczeństwie coraz większe niezadowolenie.

ilustracja

Karol I Habsburg (1887-1922), ostatni cesarz Austrii i król Węgier w latach 1916-18. Na licencji Wikimedia Commons.

Wysiłek wojenny spowodował znaczne osłabienie autorytetu monarchii, do czego przyczyniła się m.in. w 1916 r. śmierć sędziwego cesarza Franciszka Józefa I, który cieszył się dużym szacunkiem w narodach Cesarstwa. Jego następca i bratanek, Karol I, nie był już tak popularny. Konsekwencją był wzrost ruchów niepodległościowych. Także rozmaite ruchy lewicowe – od socjalistów po komunistów i anarchistów – rozpoczęły coraz aktywniejszą agitację antywojenną. Od października do grudnia 1918 r. praktycznie na całym terytorium państwa zapanował chaos. W poszczególnych częściach składowych zaczęły powstawać rozmaite rządy tymczasowe i rady robotnicze. Austro-Węgry, mimo relatywnie dobrej pozycji na froncie, rozpadły się od środka.

3 listopada 1918 r. Sztab Imperialny podpisał z państwami Ententy zawieszenie broni. 16 października Karol I wydał edykt o utworzeniu luźnej federacji poszczególnych części składowych CK monarchii, jednak było już za późno na gruntowne reformy. Wkrótce powstały struktury państwowe Czechosłowacji, Polski, Galicji Wschodniej, Republiki Węgier, wschodnie tereny Cesarstwa przyłączyły się do Rumunii, a na południu rozpoczęto tworzenie Królestwa Słowian Południowych, przyszłej Jugosławii.