Gdy w 2016 roku na ekranach pojawił się serial „Lucifer”, wielu odbiorców spodziewało się lekkiej historii o diable, który porzuca piekło i prowadzi nocny klub w Los Angeles. Tymczasem pod warstwą kryminału, humoru i romansu twórcy ukryli opowieść pełną pytań teologicznych i filozoficznych. Serial okazał się czymś więcej niż rozrywką – stał się współczesną refleksją nad naturą dobra i zła, wolnością, odpowiedzialnością oraz relacją człowieka z Bogiem.

REKLAMA

Pierwszym zaskoczeniem dla widza zainteresowanego teologią jest sam Lucyfer. Wbrew powszechnemu przekonaniu Biblia nie przedstawia szczegółowej historii anioła o tym imieniu. Słowo „Lucyfer” pochodzi z łaciny i oznacza „niosącego światło” lub „jutrzenkę”. W tradycji chrześcijańskiej zostało ono z czasem powiązane z postacią Szatana, choć pierwotne teksty biblijne odnosiły się raczej do ziemskich władców niż do upadłego anioła. Dopiero wielowiekowa interpretacja teologiczna połączyła różne biblijne obrazy diabła w jedną postać znaną dziś jako Lucyfer.

W tradycji chrześcijańskiej Lucyfer był aniołem, który zbuntował się przeciwko Bogu z powodu pychy. Według św. Augustyna źródłem jego upadku było pragnienie postawienia siebie na miejscu Stwórcy. Św. Tomasz z Akwinu rozwijał tę myśl, wskazując, że aniołowie dokonali świadomego i nieodwracalnego wyboru. Tymczasem serial proponuje zupełnie inną interpretację. Lucyfer Morningstar nie przypomina demonicznego władcy piekieł znanego z średniowiecznych kazań. Jest raczej zbuntowanym synem, który od wieków próbuje poradzić sobie z poczuciem odrzucenia przez ojca.

W ten sposób twórcy przenoszą starożytny konflikt metafizyczny na grunt współczesnej psychologii. Zamiast opowieści o walce dobra ze złem otrzymujemy historię trudnych relacji rodzinnych. Bóg nie jest odległym i wszechmocnym sędzią, lecz ojcem, którego decyzje budzą sprzeciw dzieci. Lucyfer nie jest wcieleniem zła, ale bohaterem próbującym zrozumieć własną przeszłość i odnaleźć swoje miejsce we wszechświecie.

Jednym z najważniejszych tematów serialu jest wolna wola. To zagadnienie od stuleci znajduje się w centrum sporów teologicznych. Jeśli Bóg wie wszystko, czy nasze decyzje są naprawdę wolne? Jeśli przyszłość jest znana Stwórcy, czy człowiek może ponosić odpowiedzialność za swoje czyny? Lucyfer wielokrotnie wraca do tego problemu, zastanawiając się, czy jego los został przesądzony już w chwili buntu. W pewnym sensie serial powtarza pytania stawiane przez Augustyna, Tomasza z Akwinu czy późniejszych reformatorów chrześcijaństwa.

Szczególnie interesująca jest wizja piekła. W kulturze popularnej piekło najczęściej przedstawiane jest jako miejsce ognia, tortur i wiecznego cierpienia. Tymczasem twórcy serialu proponują rozwiązanie znacznie bardziej subtelne. Potępieni trafiają do pętli piekielnych, w których nieustannie przeżywają wydarzenia związane z własnym poczuciem winy. Nikt ich nie torturuje. Są więźniami własnych wyrzutów sumienia. Taka interpretacja jest zaskakująco bliska współczesnym rozważaniom psychologicznym, a zarazem przypomina teologiczne koncepcje mówiące, że największą karą nie jest fizyczne cierpienie, lecz oddalenie od dobra i prawdy.

Równie interesująco przedstawiono aniołów. W Biblii są oni przede wszystkim posłańcami Boga i wykonawcami Jego woli. W serialu stają się postaciami pełnymi emocji, słabości i ambicji. Michał okazuje zazdrość, Amenadiel doświadcza wątpliwości, a inni anielscy bohaterowie przeżywają konflikty bardzo przypominające ludzkie dramaty. To kolejny przykład świadomego „uczłowieczenia” świata nadprzyrodzonego.

Na szczególną uwagę zasługuje także postać Lilith. Wielu widzów może sądzić, że jest ona postacią biblijną, jednak jej najbardziej znana historia pochodzi z późniejszych tradycji żydowskich. Według średniowiecznych legend Lilith była pierwszą żoną Adama, która odmówiła podporządkowania się mężczyźnie i opuściła Eden. Współczesna kultura uczyniła z niej symbol niezależności i buntu przeciwko narzuconym rolom społecznym. Serial wykorzystuje właśnie tę interpretację, a nie przekaz biblijny.

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych wątków pozostaje możliwość odkupienia Lucyfera. Tradycyjne chrześcijaństwo przyjmuje, że bunt aniołów był ostateczny i nieodwracalny. Jednak już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa pojawiały się poglądy bardziej optymistyczne. Orygenes rozważał możliwość ostatecznego pojednania wszystkich stworzeń z Bogiem. Choć koncepcja ta została odrzucona przez główny nurt teologii, serial wyraźnie nawiązuje do podobnej idei. Lucyfer stopniowo dojrzewa, bierze odpowiedzialność za swoje czyny i przechodzi drogę przypominającą proces moralnego odkupienia.

W rezultacie „Lucifer” okazuje się serialem, który znacznie bardziej interesuje się naturą człowieka niż naturą diabła. Zło nie jest tutaj niezależną siłą walczącą z dobrem. Jest skutkiem błędnych decyzji, pychy, egoizmu i nieprzepracowanych traum. To podejście przypomina klasyczną myśl św. Augustyna, według której zło nie istnieje samoistnie, lecz jest brakiem dobra.

Popularność serialu wynika prawdopodobnie właśnie z takiego podejścia. Współczesny odbiorca coraz rzadziej poszukuje prostych odpowiedzi i jednoznacznych podziałów na bohaterów i złoczyńców. Znacznie bardziej interesują go postacie niejednoznaczne, uwikłane w konflikty moralne i psychologiczne. Lucyfer Morningstar doskonale wpisuje się w ten schemat. Paradoksalnie serial o Diable stał się opowieścią o odpowiedzialności, przebaczeniu i poszukiwaniu własnej tożsamości.

Nie jest to wykład teologii ani ekranizacja Biblii. Jest to raczej współczesna reinterpretacja dawnych pytań religijnych. Dlatego „Lucifer” można uznać za ciekawy przykład tego, jak popkultura XXI wieku prowadzi dialog z wielowiekową tradycją chrześcijańską. Nawet jeśli odpowiedzi proponowane przez twórców różnią się od nauczania Kościołów, same pytania pozostają zaskakująco aktualne. Być może właśnie dlatego historia Diabła mieszkającego w Los Angeles zainteresowała miliony widzów na całym świecie.

Autor: dr Adam Stolarz
Ekspert ds wyceny przedsiębiorstw. Doktor nauk o bezpieczeństwie. Poszukiwacz genu innowacyjności w polskiej gospodarce obecnie i w przeszłości.