W poprzednim odcinku zostawiliśmy dawnych bogów przy nowych terminalach. Hermes biegał, Merkury pilnował obrotu, Weles z Odynem przyglądali się z boku, a współczesny interes marzył o tym, żeby człowiek nigdy nie powiedział: wystarczy. Mogłoby się więc wydawać, że do pełni szczęścia potrzebuje jeszcze galerii: wielkiego atrium, szklanego dachu, ruchomych schodów, muzyki i tłumu przesuwającego się między witrynami. Tylko że bóstwo, które żyje z nienasycenia, nie lubi być przywiązane do jednego budynku. Budynek jednak ma drzwi, godziny otwarcia, rachunek za ogrzewanie i kłopotliwą niedzielę niehandlową. Telefon nie ma żadnej z tych wad.

W internecie już krążą obrazy opuszczonych amerykańskich centrów handlowych. Puste pasaże, wygaszone szyldy, fontanna bez wody, kilka plastikowych krzeseł i schody ruchome, które stoją tak nieruchomo, jakby same przestały wierzyć w awans na wyższe piętro. Widok działa na wyobraźnię. W świątyni bez wiernych każda witryna wygląda jak zamknięta kaplica, a porzucony punkt gastronomiczny przypomina o uczcie, na którą nikt już nie przyjdzie. Łatwo wtedy ogłosić koniec epoki i z satysfakcją powiedzieć, że katedry konsumpcji obróciły się w ruinę.

REKLAMA

Byłoby to jednak ogłoszenie przedwczesne, zwłaszcza z polskiego stolika. Amerykański mall wyrósł w innym mieście, w kulturze bardziej zależnej od samochodu, na innych przedmieściach i w innym obyczaju. W Polsce jedne galerie słabną, inne nadal przyciągają tłumy, a jeszcze inne do sklepów dokładają kino — nota bene, w bielskiej Sferze nieraz korzystałem z tej dogodności — siłownię, gabinety, restauracje, rozrywkę i usługi, których nie da się przesłać paczkomatem. Budynek nie znika; raczej szuka nowego zajęcia. Skoro sam handel można wynieść do sieci, pod dachem trzeba urządzić doświadczenie, spotkanie albo przynajmniej powód, dla którego człowiek zechce wstać z kanapy.

Nie piszę więc nekrologu galerii. Sfera stoi, ludzie spacerują, kawa pachnie, dzieci jadą ruchomymi schodami z miną odkrywców przestworzy, a lody nadal topnieją w tempie niezależnym od zmian gospodarczej koniunktury. Zmieniło się coś innego. Galeria przestała być jedynym miejscem, w którym handel potrafi stworzyć niemal cały świat wokół jednego przedmiotu. Nie trzeba już wejść pod kopułę, dać się poprowadzić światłu, muzyce i układowi przejść. Cały ten mechanizm został zmniejszony do rozmiaru dłoni i zasiadł w urządzeniu, które nosimy przy sobie.

Bóstwo zatem nie umarło. Zmieniło adres, choć właściwie całkiem zrezygnowało z adresu. W galerii czekało, aż do niego przyjdziemy. W telefonie idzie z nami. Jest przy łóżku, zanim wstaniemy, w kieszeni podczas pracy, na stole przy obiedzie i znów obok poduszki, kiedy dzień się kończy. Towarzyszy nam w autobusie, poczekalni, kolejce do lekarza i podczas rozmowy, w której druga osoba na chwilę zrobiła się mniej interesująca od ekranu. Dawniej pielgrzymka wymagała wyjścia z domu. Dziś wystarczy ruch kciuka, czasem wykonany bez pełnej świadomości właściciela kciuka. Ot, odruch z przyzwyczajenia.

Fizyczna galeria miała próg. Nawet jeśli drzwi otwierały się automatycznie, człowiek wiedział, że wszedł do środka. Zostawiał zmienną pogodę, głośną ulicę i część codzienności za plecami. Telefon usuwa ten moment przejścia. Sklep nie zaczyna się już po przekroczeniu drzwi i nie kończy po wyjściu na parking. Wsuwa się w każdą szczelinę dnia. Pięć minut przed snem, dwie minuty między zadaniami, przerwa na kawę i chwila nudy stają się porą zakupową. Świątynia jest zawsze otwarta, bo jej drzwi nosimy po własnej stronie kieszeni.

Jak już wspominaliśmy, galeria miała przynajmniej godziny otwarcia, a spór o niedziele handlowe przypominał, że ktoś musi przekręcić klucz, uruchomić kasę i stanąć za ladą. Handel cyfrowy wygląda tak, jakby zdołał ominąć ten konflikt. W niedzielę o północy można oglądać, wybierać, porównywać i płacić, nie spotykając żadnego pracownika. Zakup wydaje się wydarzeniem między człowiekiem a maszyną. To złudzenie bardzo wygodne. Ludzie nie zniknęli, tylko zostali odsunięci w czasie i przestrzeni: ktoś utrzymuje system, ktoś kompletuje zamówienie, ktoś pakuje, sortuje, przewozi i na końcu puka do drzwi.

Dawna świątynia wzywała dzwonem. Dźwięk niósł się nad całą okolicą i oznajmiał wspólną godzinę ludziom, którzy mogli go usłyszeć albo zlekceważyć. Telefon także dzwoni, brzęczy, świeci i pokazuje czerwone kółeczko, ale nie wzywa wszystkich jednocześnie. Każdy otrzymuje własny sygnał, w chwili uznanej przez system za właściwą. Jednemu przypomina o porzuconym koszyku, drugiemu ogłasza obniżkę ceny, trzeciemu — dziwnym trafem — podsuwa rzecz podobną do tej, którą oglądał wczoraj na smartfonie. Dzwony zostały spersonalizowane. Parafia liczy jednego wiernego, za to nabożeństwo może zaczynać się co kilka minut, specjalnie dla niego.

Powiadomienie nie zmusza do zakupu. Można je wyłączyć, przesunąć albo zignorować, podobnie jak można przejść obok witryny. Jego siła polega na przerwaniu biegu myśli. Człowiek zajmował się czymś innym, lecz nagle dowiaduje się, że właśnie teraz kończy się okazja, dostępne zostały ostatnie sztuki albo ktoś przygotował ofertę specjalnie dla niego. Najczęściej ani ostatnie sztuki, ani specjalna oferta nie wymagają nadprzyrodzonej interwencji. Wystarczy dobrze dobrany komunikat. Lęk, że coś przepadnie, jest jednym z najstarszych sposobów wprawiania człowieka w ruch.

W galerii wszyscy szli mniej więcej tymi samymi pasażami. Jedni zatrzymywali się przy butach, inni przy książkach, lecz architektura była wspólna. W telefonie każdy otrzymuje własny korytarz wystawowy. Algorytm układa go z historii wyszukiwania, oglądanych stron, wcześniejszych zakupów, polubień, zatrzymań i podobieństwa do zachowań innych ludzi. Nie jest kapłanem w sensie dosłownym, bo nie wierzy, nie naucza i nie zna zbawienia. Pełni jednak funkcję przewodnika po pragnieniach. Podpowiada, co ma się pojawić przed oczami i w jakiej kolejności.

Dawny sprzedawca też obserwował klienta. Widział ubranie, sposób mówienia, niepewność i chwilę, w której wzrok wracał do jednego przedmiotu. Dobry kupiec potrafił z tego wiele wyczytać. Algorytm robi podobną rzecz bez twarzy i na nieporównanie większą skalę. Nie musi rozumieć, dlaczego człowiek czegoś chce. Wystarczy, że dostrzeże regularność: ludzie, którzy zatrzymali się tutaj, później nacisnęli tam. Z wielu drobnych śladów powstaje przewidywanie, a przewidywanie zostaje ubrane w formę osobistego objawienia: znaleźliśmy coś właśnie dla ciebie.

Oczywiście nie znaleźli. Maszyna obliczyła prawdopodobieństwo. Różnica brzmi sucho, dlatego reklama woli o niej nie wspominać. Człowiek lubi czuć się rozpoznany, nawet przez automat, a słowa „dla ciebie” należą do najtańszych sposobów wytwarzania bliskości. Niekiedy podpowiedź jest rzeczywiście użyteczna. System przypomni o rzeczy, której szukaliśmy, pokaże właściwy rozmiar albo oszczędzi godzin chodzenia. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy pomoc w odnalezieniu potrzeby przechodzi niezauważenie w pomoc przy jej wyprodukowaniu.

Żeby algorytm mógł prowadzić, człowiek musi pozostawiać ślady. Robi to bez osobnej ceremonii. Wpisuje pytanie, otwiera zdjęcie, wraca do produktu, przesuwa palec wolniej, dodaje rzecz do koszyka, po czym rezygnuje. Każdy taki drobiazg jest małym wyznaniem. W dawnym konfesjonale należało przynajmniej ułożyć grzechy w słowa. Tutaj wystarczy zatrzymanie kciuka o sekundę dłużej. System nie pyta, czy fascynacja była poważna, ironiczna, przypadkowa albo wywołana prezentem szukanym dla ciotki. Zapisuje zachowanie i cierpliwie buduje z niego nasz handlowy portret.

Jest to spowiedź bez konfesjonału i bez rozgrzeszenia. Nie chodzi w niej o przebaczenie, lecz o trafniejsze przewidywanie następnego pragnienia. Porzucony koszyk nie zostaje zapomniany jak myśl, której człowiek rozsądnie nie zamienił w czyn. Potrafi wrócić pocztą, powiadomieniem i reklamą na zupełnie innej stronie. System bywa w tej sprawie bardziej pamiętliwy niż rodzina przy świątecznym stole. Możemy sprzeciwiać się nazwaniu tego spowiedzią, i słusznie, jeśli metafora zaczyna udawać opis techniczny. Pozostaje jednak fakt: oddajemy wiadomości o sobie, a w zamian otrzymujemy coraz sprawniejsze pokusy.

Pod szklanym dachem procesja odbywała się na nogach. Trzeba było wejść po schodach, przejść pasaż, minąć kilka witryn i w końcu poczuć ciężar płaszcza albo zmęczenie dzieci. Ciało stawiało granicę. W telefonie procesję przesuwa się kciukiem. Towary, twarze, wnętrza i obietnice płyną w nieskończonym szeregu, a za ostatnim obrazem natychmiast pojawia się następny. Człowiek nie mówi sobie: teraz idę na zakupy. Mówi: tylko patrzę. Po pół godzinie nadal tylko patrzy, choć zdążył obejść cyfrową galerię większą niż wszystkie pasaże, po których chodził w życiu.

Przewijanie ma tę osobliwą właściwość, że nie daje naturalnego końca. Gazeta miała ostatnią stronę, sklep drzwi wyjściowe, a ulica skrzyżowanie, na którym należało zdecydować, czy iść dalej. Strumień obrazów nie musi się kończyć, ponieważ za każdym ruchem można dołożyć nową porcję. Odpoczynek zaczyna więc przypominać pracę wykonywaną dla cudzej uwagi. My dostarczamy czas, spojrzenie i kolejne sygnały, system sprawdza, co zatrzyma nas jeszcze przez chwilę. Nie ma w tym czarów. Jest dobrze zaprojektowana cierpliwość maszyny wobec ludzkiej niecierpliwości.

Kiedy już coś nas zatrzyma, droga od zachcianki do zakupu stała się niezwykle krótka. Nie trzeba iść do kasy, stać w kolejce, wyjmować portfela ani patrzeć, jak z dłoni znikają banknoty. Adres jest zapisany, karta zapamiętana, zgody odhaczone przy poprzedniej wizycie. Zostaje przycisk. Jedno kliknięcie nie jest samo w sobie złem. Bywa wybawieniem dla chorego, opiekuna małego dziecka, mieszkańca wsi albo człowieka szukającego rzeczy niedostępnej w pobliżu. Wygoda jest prawdziwa. Prawdziwe jest również to, że usuwa ostatnie chwile namysłu.

Ołtarz mieści się więc w jednym przycisku, a ofiara ponownie traci ciężar. Cena pozostaje widoczna, tylko przestaje być doświadczeniem. Kliknięcie oddziela nas od chwili, w której trzeba było otworzyć portfel i zobaczyć, ile naprawdę ubywa. Jeśli dochodzi do tego rata albo odroczona płatność, znika nawet bezpośredni związek z dzisiejszym stanem konta. Rzecz rusza ku nam natychmiast, koszt może dogonić później. Technologia nie odbiera rozumu. Po prostu bardzo uprzejmie usuwa z jego drogi wszystko, co mogłoby dać mu dodatkowe pół minuty.

Potem zaczyna się oczekiwanie. W fizycznym sklepie przedmiot przechodził z półki do torby i od razu stawał się nasz. W handlu internetowym pomiędzy zakupem a posiadaniem otwiera się czas śledzenia przesyłki. Zamówienie przyjęte, przygotowywane, nadane, w sortowni, w doręczeniu. Każda zmiana statusu podtrzymuje małe napięcie. Dawna pielgrzymka prowadziła człowieka do relikwii. Dziś relikwia pielgrzymuje do człowieka, a on obserwuje jej drogę na mapie, siedząc w kapciach.

I tutaj wreszcie pojawia się kurier. Bez niego cała cyfrowa magia pozostałaby świecącym obrazkiem i numerem zamówienia. To on bierze na siebie ostatni odcinek drogi, znajduje adres, wnosi paczkę, walczy z domofonem, pogodą, korkiem, schodami bez windy i człowiekiem, który zaznaczył, że będzie w domu, po czym akurat wyszedł. W galerii jedynym poszczącym był pracownik, który rezygnował z własnej niedzieli, aby inni mogli ją celebrować. W świątyni noszonej w kieszeni pości kurier, magazynier i sortujący paczki. Ich czas, tempo i zmęczenie podtrzymują nasze wrażenie, że przedmiot po prostu materializuje się pod drzwiami.

Kurier nie jest ministrantem Merkurego, choć patron dróg i posłańców pasowałby do firmowego samochodu aż nazbyt dobrze. Jest pracownikiem wykonującym konkretną robotę w systemie, który nauczył klienta oczekiwać szybko, tanio i najlepiej natychmiast. Im bardziej dostawa przypomina cud, tym łatwiej nie zauważyć warunków jego produkcji. Kliknięcie trwa sekundę, ale paczka wymaga magazynu, regału, człowieka ze skanerem, sortowni, samochodu, paliwa i czyjegoś dnia podzielonego na kolejne adresy. „Darmowa dostawa” znaczy tylko tyle, że jej koszt schowano gdzie indziej. Droga nigdy nie jest darmowa dla tego, kto musi ją przejechać.

Nie zamierzam przy tym urządzać procesu klientowi, który zamawia książkę, buty albo lekarstwo. Sam korzystam z dostaw i potrafię docenić, że rzecz, której szukałbym pół dnia, przychodzi pod wskazany adres. Problem nie leży w pojedynczej paczce ani w moralnej wyższości chodzenia po sklepie. Zaczyna się tam, gdzie wygoda zamienia się w oczekiwanie nieograniczonej dostępności, a cudzy czas staje się niewidzialnym dodatkiem do usługi. Telefon pozwala zapomnieć, że po drugiej stronie ekranu nadal jest świat z odległością, ciężarem, pogodą i ludźmi mającymi własną niedzielę.

W paczce przychodzi również coś, czego nie dostarczał sam ekran: materialne potwierdzenie rytuału. Jest karton, taśma, szelest papieru i chwila otwierania. Przedmiot, oglądany wcześniej jako gładki obraz, nabiera ciężaru, zapachu i rozmiaru. Niekiedy cieszy, niekiedy rozczarowuje, czasem okazuje się mniejszy niż obietnica, a większy niż potrzeba. Wtedy rusza droga powrotna, równie realna jak pierwsza, choć aplikacja ujmuje ją w kilka spokojnych poleceń. Cyfrowa lekkość zawsze ma gdzieś magazyn, samochód i stos kartonów.

Kiedy pisałem te słowa, żona zamówiła przez internet kawę bezkofeinową. Kawa przyjechała i została rozpakowana na werandzie przed wejściem do domu. Na ekranie była niewielkim zdjęciem, nazwą produktu i ceną. Na werandzie stała się kartonem, taśmą, folią i wypełnieniem, które trzeba było posegregować, zgnieść, zapakować do worków, a później gdzieś oddać. Sama kawa zajęła w domu niewiele miejsca. Ślad po jej przybyciu okazał się znacznie okazalszy.

Nie jest to wyrzut skierowany przeciw jednej paczce ani przeciw mojej żonie, bo sam regularnie zamawiam różne rzeczy i korzystam z tej wygody. Właśnie dlatego widzę, ile worków plastiku i makulatury wynosimy później z domu. Telefon pozwala wytwarzać te odpady w sposób niemal sterylny. Podczas kliknięcia nie ma kartonu, taśmy ani folii. Jest gładki ekran, zielony listek i czasem zapewnienie, że dostawa odbywa się z troską o środowisko. Cały fizyczny brud pojawia się dopiero w przedpokoju albo na werandzie, lecz wtedy nazywamy go nie produkcją śmieci, tylko rozpakowywaniem przesyłki. Angielskie słowo „unboxing” uczyniło nawet z tej chwili małe widowisko: oto nie pozbywamy się właśnie kolejnej porcji opakowań, lecz celebrujemy przybycie przedmiotu.

Wraz z przeniesieniem handlu do telefonu słabnie natomiast to, co galeria mimo wszystkich zastrzeżeń naprawdę dawała: bezpośrednia obecność innych ludzi. Można było usiąść przy kawie, zobaczyć rodzinę z wózkiem, podsłuchać fragment rozmowy, spotkać znajomego albo przynajmniej przez chwilę należeć do tłumu. Zakupy w sieci zachowują pragnienie, wybór, zapłatę, oczekiwanie i krótkie uniesienie przy otwieraniu paczki. Usuwają jednak wspólny spacer. Każdy idzie własną nawą, zaprojektowaną tylko dla niego, siedząc samotnie przed własnym ołtarzykiem.

To nie znaczy, że internet wyłącznie izoluje. Ludzie pokazują sobie znaleziska, przesyłają linki, pytają o radę, czytają opinie i tworzą wspólnoty wokół rzeczy oraz zainteresowań. Tyle że ta wspólnota łatwo staje się kolejną częścią sprzedaży. Polecenie przyjaciela, zachwyt influencera, zdjęcie użytkownika i ocena nieznajomego układają się w społeczny dowód, że warto chcieć. Dawna galeria mówiła: zobacz, ilu ludzi tu przyszło. Platforma mówi: zobacz, ilu ludzi to kupiło. Tłum nadal istnieje, tylko został przeliczony na gwiazdki, serduszka i liczbę zamówień.

Coraz częściej nie wystarcza również przeżyć niedzielę. Trzeba pozostawić dowód, że została przeżyta właściwie. Pucharek lodów, filiżanka kawy i elegancka torba trafiają najpierw przed obiektyw telefonu, a dopiero potem naprawdę należą do chwili. Dawniej firmowa torba mówiła przechodniom: „byłem tam”. Zdjęcie mówi znacznie szerszej publiczności: „patrzcie, świętuję”. Samotność przed małym ołtarzykiem ekranu okazuje się więc osobliwa — człowiek siedzi sam, lecz nieustannie zabiega o spojrzenia nieobecnych.

Najgłębsza zmiana nie polega więc na tym, że sklep zmieścił się w telefonie. Sklep stopniowo przenosi się do sposobu, w jaki patrzymy na siebie. System uczy nas rozpoznawać każdy dyskomfort jako brak możliwy do uzupełnienia przedmiotem. Nuda prosi o nową rozrywkę, zmęczenie o urządzenie, niepewność o ubranie, samotność o przesyłkę, a starzenie o cały dział produktów obiecujących negocjacje z czasem. Nie każda taka odpowiedź jest fałszywa. Rzeczy potrafią pomagać, leczyć, ogrzewać, ułatwiać i cieszyć. Niepokojące jest dopiero to, że język zakupu staje się pierwszym językiem, w którym próbujemy opisać własny brak.

Świątynia przeniesiona do głowy nie potrzebuje już architekta projektującego wielkie atrium. Człowiek sam nosi w sobie pustą przestrzeń, którą można oświetlić odpowiednią obietnicą. Reklama nie czeka w wyznaczonym miejscu. Podąża za wyszukiwanym pytaniem, oglądaną treścią, porą dnia i wcześniejszym wyborem. Po pewnym czasie trudno rozstrzygnąć, gdzie kończy się własne pragnienie, a zaczyna podpowiedź. Nie dlatego, że jesteśmy bezwolnymi marionetkami. Dlatego, że człowiek od zawsze uczył się chcieć od innych ludzi, a teraz jego nauczyciel potrafi obserwować lekcję bez przerwy.

I tak wracam do stolika w bielskiej Sferze. Pucharek stoi przede mną, lody są już znacznie mniej okazałe niż na początku, a pod szklanym dachem przesuwają się ludzie. Ktoś niesie elegancką torbę, ktoś pcha wózek, ktoś poprawia włosy przed witryną, ktoś siedzi przy kawie i patrzy w telefon. Zadzieram głowę ku przestrzeni od poziomu zero aż po dach i znów przypomina mi się Hagia Sophia, choć rozsądek nadal protestuje przeciwko temu porównaniu. Tym razem widzę jednak, że prawdziwa zmiana nie dokonała się nad głowami spacerujących. Dokonała się w dłoni człowieka przy sąsiednim stoliku.

Może oczywiście Stary Grzyb za długo siedział nad lodami i z rodzinnego spaceru zrobił nabożeństwo, ze schodów ruchomych procesję, z terminala ołtarz, a z kuriera posłańca nowego boga. Jest to zarzut poważny, zwłaszcza że autor sam lubi galerie, dobre lody, ciepło zimą i możliwość kupienia kilku rzeczy bez wyprawy przez pół miasta. Metafora świątyni może uwodzić równie skutecznie jak witryna. Człowiek zaczyna dopasowywać każdy szczegół i wkrótce nawet toaleta otrzymuje znaczenie rytualne. W tym miejscu należy odebrać sobie ambonę i usiąść z powrotem przy stoliku.

Nie twierdzę, że galeria jest kościołem, klient wyznawcą, a każdy zakup modlitwą. Nie twierdzę również, że ludzie chodzą pod szklany dach wyłącznie dlatego, że porzucili inne świątynie. Porównanie było próbą zobaczenia potrzeb, które trwają pod zmienionymi formami: potrzeby święta, rytmu, wyjścia z domu, bycia między ludźmi, oglądania czegoś pięknego i nadziei, że można stać się trochę innym niż wczoraj. Handel tych potrzeb nie wymyślił. Okazał się po prostu bardzo sprawny w ich rozpoznawaniu, organizowaniu i wycenianiu.

Nie ma nic śmiesznego w człowieku, który chce, aby niedziela różniła się od poniedziałku. Nie ma nic nagannego w rodzinie ubierającej dzieci i jadącej tam, gdzie jest ciepło, bezpiecznie, jasno i są inni ludzie. Pustka po dawnym rytuale nie jest winą tych, którzy próbują ją czymś wypełnić. Pytanie należy skierować szerzej: dlaczego rynek, deptak, dom kultury, wspólnota sąsiedzka i zwykła sztuka urządzania wolnego dnia osłabły tak bardzo, że najłatwiejszy gotowy scenariusz oferuje handel? Człowiek wybiera z tego, co rzeczywiście ma pod ręką. Coraz częściej dosłownie pod ręką ma telefon.

Świątynia religijna i świątynia konsumpcji dotykają podobnego pragnienia przemiany, lecz odpowiadają na nie inaczej. Pierwsza, przynajmniej w swojej obietnicy, mówi: zmień siebie, przekrocz własny egoizm, zobacz drugiego człowieka i sens większy od przedmiotu. Nie zawsze tej obietnicy dotrzymuje, bo instytucje religijne tworzą ludzie, a ludzie potrafią zepsuć nawet rzecz świętą. Galeria i platforma mówią: zmień otoczenie, wygląd, wyposażenie albo znak, którym pokazujesz siebie. One także bywają użyteczne, lecz ich odpowiedź musi mieć postać rzeczy, usługi albo płatnego doświadczenia, bo tylko wtedy rachunek się zgadza.

Rzecz może ułatwić przemianę, ale nie potrafi jej za człowieka przeżyć. Buty pozwolą wyjść w góry, lecz nie wykonają pierwszego kroku. Książka może otworzyć myśl, ale sama nie przeczyta się w naszej głowie. Stół pomoże zgromadzić rodzinę, nie nauczy jej rozmawiać. Telefon połączy z drugim człowiekiem i jednocześnie może od niego odgrodzić. Problem zaczyna się nie wtedy, gdy kupujemy przedmioty, lecz wtedy, gdy wymagamy od nich odpowiedzi na pytania, których przedmiot z natury udzielić nie może. Wtedy po krótkiej radości pozostaje brak, a system z uprzejmością podsuwa następną paczkę.

Po sześciu odcinkach mogę więc odstawić łyżeczkę i powiedzieć tylko tyle. Człowiek nie przestał potrzebować świątyń, rytuałów, wspólnoty, święta i obietnicy przemiany. Zmieniły się budynki, znaki i drogi dojścia. Kiedy sami przestaliśmy urządzać święto albo zabrakło instytucji, które potrafiłyby nam w tym pomóc, gotowy obrzęd przygotował handel. Najpierw zaprosił nas pod wielki szklany dach, dał światło, muzykę, spacer i tłum. Potem zmieścił całą świątynię w kieszeni, otworzył ją przez całą dobę i wysłał kuriera z relikwią pod nasze drzwi.

Nie zrobił tego z miłości ani ze złośliwości. Handel robi to, co umie: rozpoznaje potrzebę, nadaje jej formę, ustala cenę i organizuje dostawę. Wina nie leży w tym, że kupujemy, sprzedajemy i korzystamy z wygody. Ostrzeżenie kryje się gdzie indziej. Jeśli każdą potrzebę wspólnoty, święta, piękna i przemiany oddamy temu, kto potrafi ją najlepiej sprzedać, po pewnym czasie nawet własne pragnienia będziemy otrzymywać w gotowym opakowaniu. A święto? Święto również się odbędzie. Będzie jasne, ciepłe, spersonalizowane i dostępne jednym kliknięciem. Tyle że na końcu, jak przy każdym dobrze urządzonym obrzędzie konsumpcji, ktoś wystawi rachunek. I bardzo możliwe, że zapłacimy nie tylko pieniędzmi.

KONIEC

 

Zbigniew Grzyb

Z serii: PITOLENIE STAREGO GRZYBA 🍄

 

Spis treści eseju „Galeria… nieobrazów”

  1. Odcinek I. Lody pod kopułą, czyli skąd się wzięła ta „galeria” — (publ. 27.09.2026 r.)

  2. Odcinek II. Katedra pod szklanym dachem — (publ. 04.10.2026 r.)

  3. Odcinek III. Niedziela musi się wydarzyć — (publ. 11.10.2026 r.)

  4. Odcinek IV. Rynek pod prywatnym dachem — (publ. 18.10.2026 r.)

  5. Odcinek V. Starzy bogowie, nowe terminale — (publ. 25.10.2026 r.)

  6. Odcinek VI. Świątynia, którą nosimy w kieszeni — (publ. 01.11.2026 r.)