Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

Katedra Wniebowzięcia NMP nazywana również Katedrą  Zaśnięcia NMP jest to cerkiew prawosławna na Kremlu moskiewskim, znajdująca się na Placu Katedralnym, jest częścią Państwowego Muzeum Historyczno Kulturalnego Rezerwatu „Kreml moskiewski”. Katedra jest najstarszą w pełni zachowaną budowlą w Moskwie, a także najwcześniejszą z tzw. „włoskich” budowli na Kremlu. Zbudowana w latach 1475-1479 pod kierownictwem włoskiego architekta Arystotelesa Fioravanti. Była to główna katedra w Rosji do 1917 roku. Jest to mauzoleum grobów wszystkich moskiewskich patriarchów pierwszego okresu patriarchalnego, z wyjątkiem Nikona i Ignacego.

Pierwsza katedra Wniebowzięcia NMP w Moskwie została założona 4 sierpnia 1326 roku pod panowaniem Iwana Kality natomiast  konsekrowana 14 sierpnia 1327 roku. Została założona przez metropolitę kijowskiego i całej Rusi, Piotra, który przeniósł swój tron metropolitarny ​​z Włodzimierza do Moskwy. Początkowo była to świątynia z jednym kopułą, trójapsydowa z białego kamienia, zwieńczona kokosznikami, do których później dobudowano boczne kaplice. Stylowo przypominała budowlę Włodzimierza Suzdala z początku XIII wieku, w szczególności katedrę św. Jerzego w Jurjewie Polskim. Świątynię zbudowano w charakterystycznej dla tamtych czasów technice tj. połączono mur z grubo oszlifowanych kwadratów z białego kamienia z gładko oszlifowanymi elementami wystroju architektonicznego. W katedrze przechowywana była przywieziona z Bizancjum ikona „Matka Boża Hodegetria”. Jest to Matka Boża z Dzieciątkiem. Najbardziej znanym tego typu przedstawieniem Maryi w Polsce jest obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, znajdujący się w sanktuarium na Jasnej Górze. Podczas wielkiego pożaru w 1470 roku, który szalał na Kremlu, zawalił się północny boczny ołtarz świątyni i popękały sklepienia. Po klęsce tego żywiołu wzmocniono je masywnymi balami. Inicjatorem remontu katedry był Metropolita Wszechrusi Filip. Powodem zmian była także zmiana statusu Moskwy, która stała się politycznym i duchowym centrum państwa rosyjskiego. Aby zebrać fundusze, wszystkie klasztory były opodatkowane, a świeccy i duchowni byli zachęcani do darowizn. Projekt powierzono mistrzom Kriwtsowowi i Myszkinowi, prace nadzorowali Wladimir Grigorjewicz i Iwan Wladimirowicz Khowrins, a także Wasilij Ermolin. Za Iwana III w 1472 roku odbyła się uroczysta ceremonia wmurowania fundamentów świątyni. Jako model budowlany wybrano katedrę Wniebowzięcia NMP we Włodzimierzu. Wewnątrz budynku urządzono tymczasową cerkiew, w którym Iwan III poślubił Zofię Paleolog. Rozpoczętej budowy nie dokończono: świątynia wzniesiona do podziemi zawaliła się po trzęsieniu ziemi, które miało miejsce w Moskwie 20 maja 1474 roku. Naukowcy przypisują niepowodzenie niedostatecznej wytrzymałości zaprawy i cienkich ścian bocznych. Aby dokończyć budowę, włoski architekt Arystoteles Fioravanti został zaproszony do Moskwy. Według jego projektu katedrę wzniesiono z ociosanych bloków białego kamienia i cegły, którymi ułożono filary, sklepienia i bębny głów. Aby wzmocnić mury, ułożono w nich żelazne wzmocnienia. Elewacje rozczłonkowano ryzami pionowymi. Świątynia została konsekrowana 12 sierpnia 1479 roku przez metropolitę Geroncjusza. W 1481 roku katedra została wymalowana przez malarza ikon Dionizego i jego uczniów. Siergiej Zagrajewski zwraca uwagę na specyfikę inżynieryjnego pomysłu architekta tj. cegły zostały wmurowane w mur w taki sposób, że ogólnie budynek zachował swój wygląd z białego kamienia.

Podczas odbudowy po pożarze w 1547 roku  zwieńczenie świątyni pokryto złoconymi blachami miedzianymi, a relikwie metropolity Piotra zostały przeniesione ze srebrnego relikwiarza do złotego. W 1561 roku z Nowogrodu Wielkiego sprowadzono i umieszczono w katedrze Wniebowzięcia cztery starożytne obrazy: „Zbawiciel na tronie”, „Apostołowie Piotr i Paweł”, „Zwiastowanie z Ustiuga” i „Matka Boża z Odigitrii”. W 1624 roku rozebrano i przebudowano grożące upadkiem sklepienia, dodatkowo wzmacniając je żelazem kohezyjnym i wprowadzając łuki podporowe. W 1625 roku Szata Pańska została przeniesiona do katedry, którą perski szach Abbas I wysłał w darze carowi Michaiłowi Fiodorowiczowi. Na cześć tego wydarzenia ustanowiono Święto Szaty Pańskiej. Cenna arka z szatą została umieszczona w namiocie z brązu do przechowywania świętych relikwii. W latach 1642-1644 przemalowano katedrę według zachowanych części malarskich z 1515 roku. Do dziś zachowały się fragmenty oryginalnego malarstwa ściennego, które jest najstarszym przykładem malarstwa freskowego na terenie Kremla. Wśród mistrzów byli Iwan i Borys Paisein, Sidor Osipow Pospejew, Mark Matwejew, Bazhen Sawin, Stepan Efemow, malarze ikon i chorążowie z Włodzimierza, Nowogrodu, Kostromy i innych miast. Namalowali 249 kompozycji i 2066 pojedynczych postaci. W latach 60-tych XVII wieku odnowiono malowidło ścian zewnętrznych oraz nad ołtarzami a także nad drzwiami północnymi i zachodnimi. W drugiej połowie XVII wieku boczny ołtarz Pohwalskiego, w którym nabożeństwa odprawiano tylko w święto patronalne, został przeniesiony do południowo-wschodniej kapituły. W 1682 roku w katedrze wybuchł pożar, po którym została przebudowana. W 1683 roku ponownie wzmocniono sklepienia i bębny, usunięto archiwolty z białego kamienia i zastąpiono je murowanymi. W celu ochrony przed deszczem zainstalowano żelazne daszki dachowe. Pożar Trójcy Świętej z 1737 roku uszkodził malowidła katedry i integralność murów. Prace remontowe przeprowadzono za panowania Elżbiety Pietrownej pod kierunkiem architekta Iwana Miczurina. Odnowę malowideł rozpoczęto w 1767 roku. W 1775 roku z rozkazu księcia Grigorija Potiomkina przeniesiono do katedry ikony ze Zbrojowni, które umieszczono w ikonostasach przy ścianie północnej i południowej. W latach 90-tych XVIII wieku pokryto je ramkami ze złota i srebra. W 1797 roku  przekazano katedrze na przechowanie „Akt sukcesji tronowej” wydany przez Pawła I, co unieważniło dekret Piotra I z 1722 roku. Podczas okupacji Moskwy przez Francuzów w 1812 roku z katedry wywieziono Włodzimierską Ikonę Matki Bożej, Szatę Pańską, krzyże Korsuńskie i inne kosztowności. Wśród grobów świętych przetrwał tylko metropolity Jonasza. Na terenie świątyni urządzono boksy dla koni. Szaty z ikon przetopiono na 5,3 tony srebra i 290 kg złota. Część metalu została zwrócona podczas odwrotu wojsk, z którego w 1817 roku mistrz A. Gedlung odlał żyrandol ozdobiony wizerunkami kwiatów, kłosów i winorośli. Katedra została ponownie konsekrowana 30 sierpnia 1813 roku przez biskupa Augustyna z Dmitrowa (Winogradskiego).

W 1823 roku w katedrze umieszczono na przechowanie manifest Aleksandra I, zgodnie z którym w przypadku jego śmierci, w związku z zrzeczeniem się praw do tronu Konstantina Pawłowicza, wielki książę Mikołaj Pawłowicz został spadkobiercą korony. Z okazji koronacji Aleksandra III w latach 80-tych  XIX wieku świątynia była remontowana. Na jego odbudowę wydano 200 tysięcy rubli. Po raz kolejny katedra została odrestaurowana w 1896 roku przed ślubem za panowania Mikołaja II, prace nadzorowali malarze ikon Grigorij Czirikow i Michaił Michajłowicz Dikariew, a także architekt Siergiej Rodionow. Podczas restauracji odsłonięto freski z połowy XVII wieku, odrestaurowano ikony i wymieniono stropy nad absydami. Okna w pasie łukowym zostały zredukowane do wielkości górnych i ozdobione półkolistymi nadprożami. Na podstawie prac wykonanych pod koniec wieku postanowiono przeprowadzić pełne odsłonięcie malarstwa antycznego. W 1910 roku utworzono komisję do nadzorowania pracy, której członkami byli Władimir Susłow, Nikołaj Pokrowski, Piotr Pokryszkin, Aleksander Uspieński, Nikołaj Lichaczow. Na szefa komisji mianowano Aleksieja Szyrinskiego-Szichmatowa, szefem został Siergiej Sołowiow, a po jego śmierci w 1912 roku Iwan Maszkow. W wyniku prac konserwatorzy uzupełnili wątki, złocono tła obrazów, wzmocniono malowidło olejem makowym. W dniu 15 sierpnia 1917 roku w święto patronalne, w katedrze odbyła się Ogólnorosyjska Rada Lokalna Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, która w październiku podjęła decyzję o przywróceniu patriarchatu w Cerkwi Rosyjskiej. Jednak już w październiku Katedra Wniebowzięcia NMP ucierpiała od ostrzału, gdy Czerwonogwardziści zbombardowali okupowany przez kadetów Kreml. Pocisk uderzył w kopułę, uszkadzając rozdziały, ściana ołtarza była pokryta wybojami od kul i odłamków, wybite okna, zniszczone obrazy, pogięte żyrandole. W dniu 22 kwietnia 1918 roku odbyło się nabożeństwo w Wielkanoc, po którym świątynia, podobnie jak pozostałe cerkwie Kremla, została zamknięta. Nabożeństwo, któremu przewodniczył wikariusz diecezji moskiewskiej, biskup Tryfon z Dmitrowa (Turkestanowa), stało się podstawą fabuły obrazu Pawła Korina „Odchodząca z Rosji”. Jednak restauracje fresków trwały. W 1922 roku zostało zabranych  z katedry „13 pudeł zawierających 67 pudów i 2 funty – 31 szpul srebra na pomoc głodującym”. W 1930 roku ikony i historyczne artefakty przeniesiono do Zbrojowni i Państwowej Galerii Trietiakowskiej. Prace konserwatorskie w świątyni rozpoczęły się wkrótce po Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej. Oczyszczono ikony XIV wieku: „Matka Boża Hodegetria”, „Apostołowie Piotr i Paweł”, „Trójca” i „Chwała Matki Bożej”. Latem 1955 roku katedra została udostępniona zwiedzającym jako muzeum, a w lutym 1960 została przekazana pod jurysdykcję Ministerstwa Kultury ZSRR. W 1978 roku odkryto trzy figury świętych w pobliżu bariery ołtarzowej i dwie na prawo od wejścia do bocznej kaplicy Dmitriewskiego.

W 1990 roku Aleksy II został wybrany na patriarchę Rosji. Od tego czasu wiele kościołów zostało przeniesionych pod jurysdykcję Patryjarchatu. Katedra Wniebowzięcia NMP zachowała status muzeum a od 1991 roku znajduje się w kompleksie Muzeum-Rezerwatu Moskiewskiego Kremla. Jednak z błogosławieństwem Patriarchy w poszczególne dni odprawiane są tam nabożeństwa. W 2017 roku w katedrze rozpoczęto kompleksową renowację, w trakcie prac planowane jest przywrócenie i odnowienie wyglądu architektonicznego i konstrukcji budowlanych, malowideł ściennych we wnętrzu i na elewacjach. Architektura tej katedry nosi elementy włoskie. Trzeba podkreślić, ze wygląd tej świątyni stał się wzorem w budowie katedr miejskich i klasztornych (np. Katedra Wniebowzięcia Ławry Trójcy Sergiusza). Biała kamienna katedra z pięcioma apsydami i pięcioma kopułami jest podzielona na dwanaście kwadratów tej samej wielkości, przykrytych sklepieniami krzyżowymi. Cztery filary są okrągłe, pozostałe dwa mają kształt krzyża. Sklepienia, bębny, ściana wschodnia nad absydami ołtarza, wschodnie filary kwadratowe ukryte za barierą ołtarzową są murowane z cegły. Okrągłe filary również są ceglane, ale licowane białym kamieniem. Fasada świątyni składa się z pirsów-pomostów, ograniczonych łopatkami. Budynek jest podzielony poziomo ozdobnym pasem niewielkich kolumn i łuków. 

Arystoteles Fioravanti, realizując zadanie zwiększenia wewnętrznej objętości świątyni, z czym nie mogli sobie poradzić jego poprzednicy, Kriwtsow i Myszkin, po raz pierwszy w architekturze rosyjskiej zastosował sklepienia krzyżowe o grubości jednej cegły, metalową ścianę i otwierane połączenia. Dzięki wzniesieniu dodatkowych łuków za ikonostasem wschodnie pomieszczenia katedry faktycznie zamieniły się w monolit. Dzięki temu możliwe stało się wzniesienie w centralnej i zachodniej części budynku cienkich, okrągłych filarów, co stworzyło wrażenie lekkości konstrukcji i pełni części przeznaczonej dla wiernych. Na fasadzie południowej znajduje się wizerunek Matki Bożej Włodzimierskiej z archaniołami Michałem i Gabrielem. Poniżej sześć fresków świętych metropolitów moskiewskich Piotra, Aleksego, Jonasza, Filipa oraz świętych nowogrodzkich tj. biskupa Nikity i arcybiskupa Jana. Na północnej stronie znajdują się wizerunki Pafnutiego Borowskiego, Izajasza, Leontego i Ignacego z Rostowa oraz Dmitrija Prilutskiego i Sergiusza z Radoneża. Nad nimi znajduje się kompozycja „Katedra Apostołów” z wizerunkami Chrystusa, Matki Bożej, Jana Chrzciciela i dwunastu apostołów. We wschodniej części budynku malowidła zajmują górną część ściany, w półkolistych sklepieniach. W centrum przedstawiona jest „Trójca nowotestamentowa” – Bóg Ojciec w postaci starca, Bóg Syn i Duch Święty w postaci gołębicy. Portal południowy reprezentują miedziane dwuskrzydłowe drzwi, które według legendy przywiózł z Korsun Włodzimierz Monomach w XII wieku. Mają one ryty z 20 biblijnymi obrazami w złocie. Przez te drzwi wchodzili członkowie rodziny królewskiej. Portal zachodni służył do uroczystych procesji np. przy procesjach z krzyżem i koronacjach. W centrum katedry, na tle muru jerozolimskiego, znajdują się trzy krzyże, na których po obu stronach Chrystusa widnieją ukrzyżowani zbójnicy oraz postacie dwóch aniołów. W północno-zachodnim narożniku wzniesiono kamienny krzyż pamiątkowy na cześć pochowanego w kościele metropolity Jonasza. Sobór oświetla żyrandol wykonany w 1817 roku a wiszące świeczniki były sprowadzone z klasztoru Sołowieckiego. Na sklepieniach katedry znajdują się kompozycje o tematyce ewangelicznej, m.in. „Wprowadzenie Matki Bożej do świątyni”, „Narodzenie Chrystusa”, „Prezentacja Pańska” i inne. Na filarach przedstawione są postacie męczenników. Ściany południowe i północne zdobią wizerunki poświęcone Najświętszej Bogurodzicy, a zachodnia scena „Sądowi Ostatecznemu”. Na ołtarzu katedry znajdują się twarze 26 świętych. Przy ikonostasie znajdują się miejsca modlitwy: dla królowych, zbudowane przy filarze północnym w XVII wieku, patriarchalne z XV wieku i królewskie, stworzone dla Iwana Groźnego. Główny ikonostas katedry powstał w 1653 roku, dla niego mistrzowie z Jarosławia, Kostromy i Ostaszkowa namalowali 69 ikon. Składa się z pięciu kondygnacji i osiąga 16 metrów wysokości. W 1654 roku skrzynki na ikony dolnego rzędu wykonali rzemieślnicy ze Zbrojowni. Poziom proroczy składa się z 17 ikon przedstawiających proroków przed Matką Bożą Znaku. W świątecznym rzędzie znajdują się obrazy, które odzwierciedlają wydarzenia ewangeliczne, które corocznie obchodzone są przez kościół prawosławny. Wśród nich są „Narodzenie Matki Bożej”, „Zwiastowanie Najświętszej Bogurodzicy”, „Chrzest”, „Wjazd Pana do Jerozolimy”, „Zaśnięcie Najświętszej Bogurodzicy”. W dolnym rzędzie znajdują się ikony „Zbawiciel i Złota Szata” namalowane pod koniec XVII wieku przez ikonografa Kirilla Iwanowa Ulanowa, świątynny obraz Wniebowzięcia „Zbawiciel”. Wrota Królewskie przedstawiają Matkę Bożą, Archanioła Gabriela i czterech Ewangelistów – Marka, Mateusza, Łukasza i Jana. Na prawo od nich znajduje się ikona „Zbawiciel na tronie”. Przy ścianie południowej, w ikonostasach z brązu, zainstalowanych pod koniec XIX wieku, umieszczono ikony z XVI-XVII wieku. Wśród nich jest „Metropolita z życiem”, namalowany przypuszczalnie przez Dionizego. W ikonostasie północnym znajdują się obrazy przeniesione w 1923 roku z klasztoru Sołowieckiego: „Matka Boża Bogolubska i Sawaty Sołowieckiego”, „Warto”, „Zstąpienie do piekła” i inne. Przed ikonostasem, na ścianie południowej, stoi wysoki namiot z drewna orzechowego i lipowego. Został zainstalowany na rozkaz Iwana Groźnego i nazwany „Miejscem Carskim”. Opiera się na figurach czterech zwierząt ze spłaszczonymi uszami i obnażonymi zębami i osiąga wysokość 6,5 metra. Wszystkie elementy tronu Monarchy są bogato zdobione rzeźbionymi ornamentami: roślinnymi, kwiatowymi, wizerunkami ptaków i zwierząt. Ściany czworoboku zdobi dwanaście drewnianych płaskorzeźb. Po raz pierwszy ślub w Katedrze Wniebowzięcia odbył się w 1498 roku. Podczas ceremonii Iwan III przekazał barmy i czapkę Monomacha swojemu wnukowi Dmitrijowi. W 1547 roku Iwan IV przyjął na weselu tytuły cara i autokraty, a jego regalia obejmowały krzyż pektoralny, berło i łańcuch. W budynku tym w 1613 roku odbył się Sobór Ziemski, na którym carem został wybrany Michaił Fiodorowicz. Piotr I w 1721 roku wprowadził w katedrze obrzęd koronacji cesarzy: czapkę królewską zastąpiono koroną a barmę płaszczem. Ostatnia koronacja odbyła się 14 maja 1896 roku.  Do przygotowania uroczystości zatrudniono wtedy 2500 osób. Dla duchowieństwa wykonywano szaty brokatowe tkane złotem. Śluby też odbywały się w katedrze Wniebowzięcia NMP. W 1391 roku metropolita Cyprian udzielił ślubu wielkiemu księciu Wasilija Dmitriewicza z litewską księżniczką Zofią Witowtową. W 1472 odbył się uroczysty ślub Iwana III i Zofii Paleolog a w 1505 roku Wasilija III i Solomonii Saburowej. Od 1382 roku w katedrze Wniebowzięcia NMP chowano rosyjskich świętych metropolitów i patriarchów. Grobowce został stworzone z myślą o pochówku świeckich i duchowych władców księstwa moskiewskiego, ale po wybudowaniu katedry archangielskiej w 1333 roku nekropolia została podzielona. W Katedrze Wniebowzięcia NMP zaczęto chować tylko głowy rosyjskiego Kościoła. W sumie pochowano w nim dwadzieścia osób. Groby metropolitów od XIV wieku do połowy XVI wieku znajdują się w ołtarzu katedry, w narożniku południowo-zachodnim i wzdłuż ściany północnej. W pobliżu południowych i zachodnich murów pochowani są rosyjscy patriarchowie z XVII wieku. Większość pochówków znajduje się pod posadzką katedry i jest oznaczona we wnętrzu niskimi, prostokątnymi pomnikami z płaskimi wiekami. Na nagrobkach patriarchów, w przeciwieństwie do metropolitów, zachowały się rzeźbione płyty z białego kamienia z epitafiami. W 1913 roku wszystkie nagrobki zamknięto mosiężnymi pokrywami posrebrzanymi z ośmioramiennymi złoconymi krzyżami i napisami na wiekach. Wykonała je firma Iwana Chlebnikowa. W ołtarzu bocznym Piotra i&n