Święte Triduum Paschalne (z łac. triduum – Trzy Dni) – najważniejsze wydarzenie w roku liturgicznym katolików, którego istotą jest celebracja Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa. Rozpoczyna się wieczorną Mszą w Wielki Czwartek (Msza Wieczerzy Pańskiej), kończy zaś drugimi nieszporami po południu Niedzieli wielkanocnej. Święta Wielkanocy wiążą się z żydowską Paschą. Samo słowo Pascha wywodzi się z hebr. paesah, co znaczy omijać, przejść. Święto to jest wspomnieniem niewoli narodu izraelskiego w Egipcie. Wyjście z Egiptu poprzedziło rytualne spożycie baranka paschalnego. Chrześcijanie wierzą, że Chrystus, kiedy spożywał ostatnią wieczerzę paschalną, wypełnił symbole starotestamentowe i że był Barankiem Paschalnym, który dopełnił zbawczej ofiary.

Wielki Czwartek

Wielki Czwartek jest pierwszym dniem Triduum Paschalnego. Celebrowana tego dnia msza święta, upamiętnia Ostatnią Wieczerzę, podczas której Jezus ustanowił sakramenty Kapłaństwa i Eucharystii. Według Pisma Świętego, podczas uroczystej wieczerzy spożywanej w towarzystwie Apostołów, Chrystus dokonuje przemienienia chleba i wina w swoje ciało i krew. Łamiąc się pokarmem ze swoimi uczniami, przekazuje im swoje posłannictwo. Przemienienie to uważane jest za pierwszą Eucharystię w historii Kościoła, a przekazanie posłannictwa za ustanowienie sakramentu kapłaństwa. Między innymi dlatego, w trakcje trwania mszy świętej, wszystkie osoby duchowne odnawiają swoje śluby kapłańskie.

Kapłani sprawują mszę w białych lub złotych ornatach. Po procesyjnym wejściu i obrzędach wstępnych, śpiewa się hymn Chwała na wysokości, podczas którego uderza się we wszystkie dzwony w kościele. Po zakończeniu hymnu milkną dzwony oraz organy aż do hymnu „Chwała na Wysokościach” śpiewanym podczas Wigilii Paschalnej. Drewniane kołatki zastępują dotychczas używane dzwonki i gong. Po homilii może odbyć się obrzęd umywania nóg. Kapłan zdejmuje ornat i podchodzi do 12 wybranych mężczyzn, którym polewa wodą stopy. Podczas Przeistoczenia konsekruje się odpowiednią liczbę komunikantów na Mszę Wieczerzy Pańskiej, jak i na Liturgię Męki Pańskiej w Wielki Piątek. Po modlitwie po Komunii następuje zazwyczaj wręczenie kwiatów i upominków kapłanom.

Po zakończeniu eucharystii Najświętszy Sakrament przenoszony jest do pięknie udekorowanej kaplicy, zwanej „Ciemnicą”, gdzie jest on uroczyście adorowany przez wiernych. Ciemnica jest symbolem ogrodu oliwnego, w którym Jezus modlił się wraz z uczniami i czekał na pojmanie przez Żydów. . Podczas przeniesienia śpiewa się hymn Sław języku tajemnicę. Tabernakulum jest puste, Wieczna lampka zgaszona, a ołtarz obnażony ze świec, mszału i obrusu.

Tego dnia po odśpiewaniu hymnu „Chwała na wysokości” milkną wszystkie dzwony i instrumenty, aż do momentu odśpiewania tego samego hymnu podczas Wigilii Paschalnej.

Wielki Piątek

Wielki Piątek jest dniem upamiętniającym mękę i śmierć Jezusa na krzyżu. Tego dnia nie odprawia się mszy świętej, ołtarze są puste a kościoły nie przystrojone. Wiernych obowiązuje post ścisły – zarówno jakościowy i ilościowy. Jest to dzień skupienia i kontemplacji, wielu zaś rezygnuje z oglądania telewizji czy słuchania muzyki.

Odprawia się drogę krzyżową. Wieczorem pod przewodnictwem papieża odbywa się Droga krzyżowa w rzymskim Koloseum. Centrum tego dnia jest Liturgia Męki Pańskiej. Następnie, podczas wieczornego nabożeństwa, ma miejsce czytanie całej męki pańskiej, która w wielu kościołach jest śpiewana bądź tez czytana z podziałem na role. Mimo iż kościoły nie są tego dnia przystrojone, w bocznych nawach znajdują się pięknie udekorowane groby Pańskie z figurą martwego Chrystusa. Honorowym miejscem w kaplicy Grobu Pańskiego powinien być ołtarz, choćby przenośny, oraz tabernakulum do przechowania puszek z Najświętszym Sakramentem.

Liturgię powinno się sprawować około godziny 15, jeśli racje duszpasterskie nie przemawiają za późniejszą porą. Kapłan ubrany w szaty mszalne czerwonego koloru udaje się do ołtarza, po czym następuje prostracja i modlitwa (bez wezwania Módlmy się). Pod koniec liturgii, monstrancję okrytą białym welonem stawia się na podniesieniu. Z polską tradycją świąteczną – wielkanocną – związany jest zwyczaj straży grobowych, do których co roku zaciągają się ochotniczo strażacy, żołnierze i przedstawiciele różnych organizacji.

W Wielki Piątek w każdym kościele ma miejsce adoracja krzyża, podczas której kapłan odsłania go w trzech etapach, za każdym razem śpiewając: „Oto drzewo Krzyża, na którym zawisło Zbawienie świata”, a wierni kłaniają się odpowiadając: „Pójdźmy z pokłonem”, po czym oddają hołd ukrzyżowanemu pocałunkiem.

Wielka Sobota

Mimo iż Wielka Sobota jest również dniem żałoby po śmierci Jezusa, dzień ten jest dniem radosnego święcenia pokarmów. Od wczesnych godzin porannych, wierni całymi rodzinami adorują Najświętszy Sakrament, znajdujący się w strzeżonym przez wartę Grobie Pańskim. Kościoły przepełnione są wiernymi i duchownymi skupionymi na modlitwie. Tego dnia również nie odprawia się mszy świętej natomiast istnieje możliwość ostatniej spowiedzi przed Wielkanocą.

Tego dnia, według kultywowanej od setek lat tradycji, wierni przynoszą w koszach potrawy wielkanocne, aby je poświęcić lub zapraszają kapłana do domu, gdzie święcony jest cały stół z potrawami. Złożone w koszach pokarmy nazywa się popularnie święconką bądź święconym.

Dawniej święcone odbywało się na dworach i w domostwach, ponieważ poświęcone musiało zostać wszystko, co miało znaleźć się na świątecznym stole. Ksiądz oprócz stołu, święcił całe gospodarstwo obchodząc je dokoła trzy razy. Czynność ta jednak zajmowała zbyt wiele czasu, dlatego też zwyczaj przeniesiono do kościołów. W przygotowanej sali, na białym obrusie układa się koszyczki, które święcone są przez kapłana bądź diakona. Woda święcona chroni pokarm od zepsucia a także nadaje mu szczególnego wyrazu.

Wśród pokarmów umieszcza się cukrowego bądź chlebowego baranka z chorągiewką, który symbolizuje Jezusa, chroniącej od zepsucia soli, chleba, wędlin, chrzanu, masła, przypraw oraz ciast takich jak mazurki i baby.

W wiklinowym koszyczku wielkanocnym nie może zabraknąć przede wszystkim jajek (pisanki), które są symbolem nowego życia.

Wigilia Paschalna i Niedziela wielkanocna

Jest to czas świętowania zmartwychwstania Chrystusa. Dawniej Wielka Niedziela rozpoczynała się poranną mszą, rezurekcją (resurrectio łac. oznacza zmartwychwstanie), którą zapowiadało uroczyste bicie w dzwony, głoszące, że Chrystus zmartwychwstał. W związku z odnową liturgii i przywróceniem dawnych ceremonii Triduum, celebracja ta traci na znaczeniu na rzecz nocnej Liturgii Wigilii Paschalnej.

Liturgia Wigilii Paschalnej jest najważniejszą celebracją w Roku Liturgicznym. Zgodnie z bardzo dawną tradycją noc poprzedzająca Niedzielę Zmartwychwstania powinna być czuwaniem na cześć Pana (Wj 12, 42). Wierni, posłuszni upomnieniu Ewangelii (Łk 12, 35 nn), trzymając w rękach zapalone świece. Wszystkie obrzędy Wigilii Paschalnej odbywają się w nocy: nie wolno ich rozpocząć, zanim nie zapadnie noc, a należy je zakończyć przed świtem niedzieli. Kapłani ubierają się w szaty mszalne koloru białego.

Liturgia Światła – Przed kościołem kapłan święci ogień, od którego zapala się paschał – symbol Chrystusa. Na świecy paschalnej kapłan kreśli krzyż i litery: A (alfa) i Ω (omega). Oznacza to, że na początku był Bóg i on też przyjdzie na końcu jako Miłosierny Sędzia. Na paschale kapłan zapisuje bieżącą datę, chcąc podkreślić, że Chrystus przechodzi od punktu alfa (od stworzenia świata) do punktu omega (końca świata) historii zbawienia, która przechodzi również przez ten konkretny rok. Ponadto kapłan wbija w paschał pięć gwoździ (gron) symbolizujących pięć ran Chrystusa. Swoją symbolikę ma również światło świecy paschalnej, rozjaśniające mroki ciemnego kościoła, odwołuje się do Chrystusa, który rozprasza mroki ludzkiego życia, nadając mu sens, a także do stworzenia świata kiedy w mrokach ciemności rozbłysła światłość. Następnie diakon lub kapłan wnosi zapalony paschał do świątyni, zatrzymując się u progu, na środku świątyni i przed ołtarzem głównym śpiewając Światło Chrystusa. Lud odpowiada wówczas Bogu niech będą dzięki. Wszyscy zapalają świece od płomienia paschału, podając sobie światło. Następnie okadza paschał i śpiewa Exsultet – uroczyste Orędzie wielkanocne zaczynające się od słów: „Weselcie się już zastępy Aniołów w niebie…”

Liturgia Słowa – W tym dniu przewidziane jest dziewięć czytań biblijnych: siedem starotestamentalnych, epistoła oraz ewangelia, które są przeplatane psalmami responsoryjnymi i modlitwami. Część czytań można pominąć, lecz zawsze należy przeczytać kluczowy urywek z Księgi Wyjścia, mówiący o przejściu przez Morze Czerwone. Po tym czytaniu lektor nie mówi „Oto słowo Boże”, gdyż śpiewane po nim responsorium jest kontynuacją tego czytania.

Po ostatnim czytaniu ze Starego Testamentu i modlitwie, kapłan intonuje hymn Chwała na wysokości, w trakcie którego, podobnie jak podczas Mszy Wieczerzy Pańskiej w Wielki Czwartek, uderza się we wszystkie dzwony, grają organy (kołatki zastępuje się dzwonkami i gongiem). Po uroczystym hymnie celebrans odmawia kolektę. Następnie lektor odczytuje Epistołę, a później śpiewane jest uroczyste Alleluja i psalm responsoryjny. Potem kapłan czyta Ewangelię i wygłasza homilię.

Liturgia Chrzcielna – Po homilii następuje liturgia chrzcielna w trakcie której śpiewana jest Litania do Wszystkich Świętych, po której celebrans błogosławi wodę chrzcielną, zanurzając w niej trzy razy paschał. Następnie, jeśli jest taki zwyczaj udziela się chrztu katechumenom i bierzmowania młodzieży.

Liturgia Eucharystyczna – Jej przebieg jest podobny do Liturgii Eucharystycznych innych niedziel.

Ceremonię kończy uroczysta procesja rezurekcyjna z Najświętszym Sakramentem, która jest radosnym ogłoszeniem zmartwychwstania Chrystusa i wezwaniem całego stworzenia do udziału w triumfie Zmartwychwstałego. W niektórych kościołach procesja następuje nie po Wigilii Paschalnej, a przed pierwszą mszą poranną w niedzielę. Rozpoczyna się ona wtedy przy Grobie Pańskim, przy którym kapłan śpiewem oznajmia zmartwychwstanie Chrystusa. Po powrocie do kościoła odśpiewuje się hymn Chwała na wysokości. Po rozdaniu Komunii wiernym śpiewa się uroczysty Hymn Te Deum (Ciebie, Boga wysławiamy).

Od tej Niedzieli przy ołtarzu krzyż jest ozdobiony czerwoną stułą, a przez kolejne dni, aż do drugiej Niedzieli wielkanocnej włącznie w obrzędach zakończenia mówi się:

K. Idźcie w pokoju Chrystusa. Alleluja, alleluja.
W. Bogu niech będą dzięki. Alleluja, alleluja.