Trzęsienie ziemi… na korytarzu szkolnym 

Wydarzenia z pierwszej połowy października tego roku, związane ze wzmożonymi aktami agresji w polskich szkołach, były dla wielu z nas głębokim wstrząsem. Zburzyły poczucie bezpieczeństwa nauczycieli, poruszyły uczniów i ich rodziców, pokazały też całemu społeczeństwu, że powszechne przekonanie o stabilności środowiska szkolnego jest mitem. Trudno przyjąć do wiadomości, że za brutalnymi aktami stoi dziecko, które utożsamiamy z  niewinnością i uczciwością. Że to właśnie dziecko może znienacka wpaść do szkoły i zaatakować innych uczniów, nauczycieli, pracowników szkoły, wszystkich, których spotka na swojej drodze.

Wszędzie dobrze, ale w domu najlepiej. Czy na pewno?

Dzieci i młodzi dorośli, którzy w ostatnim czasie dokonali ataków w szkołach pochodzą z tak zwanych rodzin przemocowych. Oznacza to, że jeden z domowników – najczęściej matka lub ojciec – jest sprawcą przemocy. Przemoc domowa ma różne oblicza: może być psychiczna, fizyczna (najłatwiejsza do udowodnienia), ekonomiczna lub seksualna. Choć trudno w to uwierzyć, agresorem bywa również inny krewny, na przykład mieszkająca pod tym samym dachem babcia, która znęca się psychicznie nad matką i wnukami. Niejednokrotnie towarzyszy temu również alkohol lub inne substancje psychoaktywne, w tym papierosy, które wbrew pozorom potrafią być zmorą dla dziecka przebywającego w nieustannie zadymionym i śmierdzącym domu.

Niemy krzyk 

Przemoc wobec małoletniego oznacza, że dziecko wraca do domu, w którym zderza się różnymi formami negatywnych zachowań ze strony swoich bliskich. Awantury, bicie, poniżanie słowne czy fizyczne są najprostsze i najbardziej oczywiste. Zdarzają się jednak bardziej subtelne zachowania dorosłych, które wyrządzają ogromne szkody: niewidzenie dziecka, umniejszanie jego potrzebom, wyśmiewanie, wyszydzanie, czy trwające całymi dniami milczenie rodzica, tzw. karanie ciszą. Kształtuje się człowiek, który nie czuje się ważny, który nie ma najmniejszej możliwości, by podzielić się swoimi problemami, codziennymi sprawami czy cierpieniem. Jest niewidzialny i samotny.

„Siedź cicho, nie wychodź z kąta”. Znam przypadki, że dzieci tak długo stały w kącie, że w nim zasypiały. „Masz być posłuszna i się uczyć”. „Jak cię zaczepiają, nie reaguj”. Na wszystko się zgadzaj – przeciwieństwo mówienia ważnego słowa „NIE”. Dawniej w wychowaniu autorytarnym obowiązywał ciąg podobnych zasad. Dziecko zmuszano do ślepego posłuszeństwa, nie miało prawa do własnego zdania, a kary cielesne były powszechne. Stąd między innymi pokolenie nazistów.

A gdzie w tym wszystkim pytania „Jak się czujesz, czy coś ci potrzeba?”

Napięcie rośnie

Młody człowiek zaczyna rozumieć, że świat to dżungla i żeby przetrwać, musi w niej radzić sobie sam. Napięcie związane z każdą trudną sytuacją, na którą napotyka – pęcznieje i rośnie. Jak powoli pompowany balon. Pozbawiony wsparcia dorosłych, szuka własnych sposobów na spuszczenie powietrza, przetrwanie, sięgając po wzorce wyniesione z domu. Zaczyna walczyć – ponieważ jedyne, co zna to krzyki i pięści. Wycofuje się – ponieważ nauczono go, że ma zniknąć. Dziecko ucieka w agresję, na przykład wdając się w bójki lub w autoagresję, czyli zaczyna się ciąć, czy też wchodzić w używki. Metody są różne, w zależności od cech temperamentu i jego sytuacji życiowej.

Zdarza się, że na jego drodze pojawiają się ludzie, którzy potrafią wyłowić go z tłumu i dla których staje się on cennym łupem. Mają idealny radar na takie przypadki. Jego słabość, samotność i brak zainteresowania ze strony najbliższych to doskonały materiał do manipulacji. Tacy ludzie szybko stają się dla niego autorytetami. Młody człowiek zaczyna przynależeć do grupy dla której jest w stanie zrobić wszystko, przejmując jej sposób myślenia i działania. Wreszcie czuje się ważny, cenny i widziany. Sięga po nóż, konstruuje bombę, oddaje wszystko, co ma. W tym własne życie.

Dziecko atakuje

Możemy się zastanawiać, co ostatecznie popchnęło tych młodych ludzi do tak brutalnych ataków. Wiemy już, że w zasadzie każdy z nich miał do czynienia z przemocą domową. Czy stoi za tym rozpaczliwa chęć zaistnienia, potrzeba choćby chwilowej sprawczości i władzy? Czy może to wynik wieloletniej, głębokiej samotności, tłumionej złości na cały świat i nienawiści do samego siebie? Czy winny jest niewydolny system i obojętność dorosłych? Wszechobecna przemoc w grach, która robi równie duże wrażenie, co farma kucyków? Brak pomocnej dłoni w najtrudniejszych momentach życia? A może wszystko po trochu?
Jedno jest pewne, w większości przypadków młodzi sprawcy najpierw sami byli ofiarami.