Ślady polskości i polskie kościoły w St. Petersburgu

Na wstępie warto podkreślić, że Polacy nie tylko walczyli z Rosją Carską, przez co znalazło zesłanych na Syberię wiele tysięcy naszych rodaków, ale również ją budowali. Przykładowo Polacy wnieśli ogromny wkład w poznanie Syberii, Azji Środkowej i Kaukazu. Prowadzili badania, często prekursorskie, geologiczne jak: A. Czekanowski, J. Czerski, K. Bohdanowicz, J. Morozewicz, topograficzne: J. Chodźko i H. Stebnicki) czy etnograficzne: W. Sieroszewski, M. Witkowski, E. Piekarski, B. Piłsudski. W armii carskiej służyło wielu polskiego pochodzenia generałów i wysokich rangą oficerów, którzy później po odzyskaniu niepodległości współtworzyli zręby armii polskiej. Wielu naukowców, inżynierów, prawników i ludzi wykształconych w wielu zawodach. Oczywiście nie sposób wspomnieć o wielu ofiarach poniesionych przez nasz Naród w szczególności w okresie terroru władzy bolszewickiej i komunistycznej. Według spisów ludności w Rosji liczba Polaków stale spadała. I tak po okresie repatriacji w latach po II wojnie światowej np. w 1959 roku było 1 milion 380 tysięcy a w 1989 roku 1 milion 126 tysięcy obywateli pochodzenie polskiego. Jednak dane te były zaniżone. Przyjmuje się, że na terytorium Rosji pozostało ok. 2,5 miliona osób polskiego pochodzenia. Władze sowieckie zwalczały w szczególności kościół katolicki, który spajał ośrodki polonijne, świątynie niszczono, zamykano i zamieniano na muzea, magazyny i zakłady pracy. Pomimo tego kościół katolicki odegrał dużą rolę w zachowaniu przez Polaków tożsamości narodowej, która była przeszkodą w asymilacji z ludnością rdzenną. Jednak po rozpadzie ZSRR Polacy stali mieszkańcami nowych państw takich jak: Ukraina, Łotwa, Białoruś, Estonia, Kazachstan, Litwa, Gruzja czy też Mołdawia. Według spisu powszechnego z 2002 roku w Rosji żyło wtedy 73 tysiące Polaków, z czego 47 tysięcy mówiło w języku polskim. Obecnie w Rosji działa wiele organizacji polonijnych, a także polskie szkoły i parafie. Polskie Kościoły Katolickie i historie Polonii w Moskwie opisałem już w poprzednich moich publikacjach na stronach Pressmania.pl. Dlatego czas opisać polską obecność nad Newą o której już można podkreślić, ze była już od wieku XVIII. W 1703 roku nadano tej miejscowości nazwę Sankt Petersburg. Polacy w dużej mierze przyczynili się do budowy tego wspaniałego miasta nazwanego Wenecją Północy. Warto tutaj wspomnieć i opisać historię dwóch najważniejszych świątyń wokół których toczyło się życie Polonii w St Petersburgu, w tym pięknym mieście, które kiedyś było numer jeden w Cesarstwie Rosyjskim. Są to Katedra św. Katarzyny Aleksandryjskiej oraz Kościół św. Stanisława.

REKLAMA

Katedra św. Katarzyny w Petersburgu jest najstarszym i najbardziej znanym kościołem katolickim w Rosji. Katedra św. Katarzyny Aleksandryjskiej, zbudowana została w latach 1763-82. Do rewolucji w 1917 roku parafia liczyła ok. 30 tys. wiernych a zdecydowaną większość stanowili Polacy. Działały tu szkoły, od 1884 roku wspierane m.in. przez rodzinę Kierbedziów, Rzymskokatolickie Towarzystwo Dobroczynności a od 1901 roku pierwsza żeńska apteka założona przez polską farmaceutkę i działaczkę społeczną Antoninę Leśniewską (1866–1937). Z kościołem i parafią św. Katarzyny związani byli polscy święci: bp Zygmunt Szczęsny Feliński (1822–1895), o. Rafał Kalinowski (1835–1907) i s. Urszula Ledóchowska (1865–1939) oraz jej ostatni przed I wojną światową proboszcz, ks. prałat Konstanty Budkiewicz (1867–1923), który został rozstrzelany w podziemiach moskiewskiej Łubianki w 1923 roku. W krypcie kościoła pochowany został król Stanisław August Poniatowski. W październiku 1938 roku katedra została zamknięta. Została zwrócona wiernym dopiero w 1992 roku. Należy również wymienić inne kościoły katolickie w Petersburgu których parafianami byli i nadal są Polacy zamieszkali w tym mieście. Do nich należą: Katedra Zaśnięcia Przenajświętszej Marii Dziewicy, zbudowana w latach 1870-73, którą zamknęli bolszewicy w 1936 roku a została zwrócona w 1996 roku,
Kościół św. Stanisława, zbudowany w latach 1823-25, zamknięty w 1935 roku, zwrócony w 1996 roku, Kościół Matki Boskiej z Lourdes, zbudowany w latach 1903-09, czynny przez cały okres władzy radzieckiej i obecnie. Kościół Najświętszego Serca Jezusa, zbudowany w latach 1907-17, zamknięty w 1935 roku, zwrócony w kwietniu 1966 roku oraz Kościół św. Kazimierza zbudowany w 1898 roku, przebudowany w 1908, zamknięty przez bolszewików w 1923 roku i niestety zburzony w 1939 roku.

Parafia kościoła św. Katarzyny jest administracyjnie powiązana z Dekanatem Północno-Zachodnim Archidiecezji Matki Bożej z centrum w Moskwie przez Arcybiskupa Metropolitę Paolo Pezzi. Jest jedynym kościołem katolickim w Rosji, posiadającym tytuł honorowy bazyliki mniejszej. Katolicka parafia św. Katarzyny Aleksandryjskiej została założona w 1716 roku. W 1738 roku cesarzowa Anna Joannowna podpisała pozwolenie na budowę kościoła katolickiego na prospekcie Newskim, ale budowa przebiegała z dużymi problemami. Pierwotny projekt opracował Pietro Antonio Trezzini, prace rozpoczęte pod jego kierownictwem zostały przerwane w 1751 roku po wyjeździe architekta do ojczyzny. Nie powiodła się również próba ukończenia budowy w latach 60-tych XIX wieku, którą podjął architekt J.B. Vallin-Delamot. Przez cały ten czas wspólnota służyła w tymczasowym kościele, dla którego salę wyposażono w sąsiednim domu, na Newskim Prospekcie. Dopiero w 1782 roku zakończono budowę świątyni pod kierownictwem włoskich architektów Mincianiego i A. Rinaldiego, który stał na czele gminy. W dniu 7 października 1783 roku świątynia, która otrzymała status katedry, została poświęcona ku czci św. Katarzyny Aleksandryjskiej, patronki cesarzowej Katarzyny II. Kościół św. Katarzyny kojarzy się z nazwiskami wielu wybitnych osobistości. Podziemia kościoła św. Katarzyny przez 140 lat były miejscem pochówku króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (1732–1798). W 1798 roku został on tu pochowany w krypcie kościoła i spoczywał do 1938 roku, później ponownie pochowany w Polsce. Parafianami kościoła było wielu rosyjskich szlachciców, którzy przeszli na katolicyzm: księżniczka Z.A.Wołkońska, dekabrysta M.S.Łunin, książę I.S.Gagarin i inni. Posługę w kościele sprawowali przedstawiciele różnych zakonów. Początkowo świątynia należała do franciszkanów, w 1800 roku Paweł I przekazał świątynię jezuitom, a w 1815 roku, po wygnaniu tych ostatnich z Rosji, dominikanie zaczęli opiekować się parafianami świątyni. Bogaty wystrój wnętrza świątyni był dziełem m.in. związanych z petersburską ASP polskich malarzy – Tadeusza Goreckiego (1825–1868) i Wojciecha Gersona (1831–1901). W 1892 roku świątynia przestała być świątynią zakonną i zaczęła być zarządzana przez księży diecezjalnych, ale wspólnota dominikańska przy świątyni nadal istniała. Przed rewolucją 1917 roku parafia liczyła ponad trzydzieści tysięcy parafian. Obecnie trwają procesy beatyfikacyjne kilku księży pracujących w kościele: ks. Konstantin Budkewicz, bp Antoni Maletski, bp Boleslaw Sloskan, bp Theophilos Matulenis. Za reżimu bolszewickiego niektórzy członkowie parafii byli poddawani represjom. Świątynia pozostawała otwarta do 1938 roku; Służyli tam francuscy księża. Dominikanin Michel Florent służył w kościele od 1935 do 1938 roku i pozostał w tym czasie jedynym księdzem katolickim w Leningradzie. W 1938 roku świątynia została zamknięta i splądrowana; naczynia, obrazy i książki z biblioteki świątynnej zostały wyrzucone na ulicę. Zniszczenia świątyni dopełnił pożar w 1947 roku podczas którego uszkodzeniu uległo wnętrze, detale wystroju wnętrza, a także metalowe piszczałki organów. O. Florent został aresztowany w 1941 roku i skazany na śmierć, ale w ostatniej chwili egzekucję zamieniono na deportację do Iranu przez Baku. Budynek świątyni służył jako magazyn; w 1977 roku podjęto decyzję o przebudowie gmachu i przekształceniu go w salę organową Filharmonii. Rozpoczęły się prace konserwatorskie. W lutym 1984 roku w wyniku podpalenia w budynku wybuchł ogromny pożar, który zniweczył pracę konserwatorów i ostatecznie zniszczył wystrój wnętrz. Pożar zniszczył całą rzeźbę, resztki malowideł ściennych, marmurowe ołtarze i 12-metrowy korpus organów z końca XVIII wieku. Po tym, spalona świątynia została zamknięta, a okna zabito deskami. W budynku klasztornym urządzono biura Muzeum Ateizmu oraz mieszkania prywatne. Przywrócenie normalnej działalności Kościoła katolickiego w Rosji rozpoczęło się na początku lat dziewięćdziesiątych. W 1991 roku zarejestrowano nowo utworzoną parafię. W tym samym roku rozpoczęto zakrojone na szeroką skalę prace konserwatorskie w budynku świątyni, który był w fatalnym stanie. Do października 1992 roku zakończono pierwszy etap prac konserwatorskich i zainstalowano tymczasowy ołtarz. W październiku 1998 roku otwarto Kaplicę Zwiastowania, a 16 kwietnia 2000 roku poświęcono część ołtarzową świątyni. W 2003 roku zakończono renowację głównej części świątyni i po raz pierwszy otwarto bramę centralną. Prace nad renowacją wnętrza wciąż trwają. W dniu 29 listopada 2008 roku, po wieloletnich pracach konserwatorskich, konsekrowano nawę główną kościoła. W 2013 roku kościół otrzymał status bazyliki mniejszej. Stała się jedyną bazyliką w Rosji.

Drugim ośrodkiem parafialnym wokół którego toczyło się życie Polonii był Kościół św. Stanisława, który jest kościołem katolickim. Administracyjnie kościół należy do północno-zachodniego regionu Archidiecezji Matki Bożej z centrum w Moskwie, na czele którego stoi arcybiskup metropolita Paolo Pezzi. Kościół posiada bibliotekę i prowadzi też działalność charytatywną. Kościół św. Stanisława został zbudowany na miejscu dawnego domu pierwszego katolickiego metropolity Imperium Rosyjskiego Stanisława Bogusz-Sestrentsewicza, który po przeprowadzce do innego domu podarował tę działkę oraz wyłożył pieniądze na budowę świątyni. Budowa świątyni trwała od 1823 do 1825 roku, autorem projektu był włoski architekt David Visconti. Po zakończeniu budowy kościół został konsekrowany pod wezwaniem św. Stanisława przez 94-letniego metropolitę Bogusz-Sestrentsewicza. Rok później metropolita zmarł i został pochowany w kościele. Kościół św. Stanisława stał się drugim kościołem katolickim w Petersburgu po katedrze św. Katarzyny. Mimo niewielkich rozmiarów świątyni parafia szybko się rozrastała, a do 1917 roku liczba parafian przekroczyła 10 tys. W 1829 roku przy kościele otwarto szkołę elementarną im. Sestrentsewicza. Od 1887 do 1921 roku w kościele służył znany filantrop, wybitna postać Kościoła katolickiego w Rosji, biskup Antoni Maletski, któremu poświęcona jest tablica pamiątkowa. Po rewolucji październikowej na parafię spadły represje. Większość majątku została skonfiskowana, powtarzano też próby zamknięcia świątyni. Aresztowano wielu księży i czynnych parafian. Świątynia ostateczne została zamknięta w październiku 1934 roku i przeznaczona na magazyn oraz warsztat do produkcji masek przeciwgazowych, a od 1961 roku warsztat fabryki „Rot Front”. Pomimo tego, że budynek świątyni został wpisany na listę zabytków historii i kultury, władze komunistyczne potraktowały go w sposób barbarzyński, co doprowadziło do znacznych zniszczeń budowli. W latach 80-tych XX wieku fabryka została zmuszona do remontu budynku, przywrócono oryginalne wnętrze, po czym w świątyni ulokowano salon mody i aulę. Przywrócenie normalnej działalności Kościoła katolickiego w Rosji rozpoczęło się na początku lat dziewięćdziesiątych. W 1992 roku powstała spowrotem parafia św. Stanisława a w dniu 9 sierpnia 1996 roku budynek świątyni został zwrócony Kościołowi. Odbudowa świątyni trwała około dwóch lat, grób arcybiskupa Bogusza-Sestrentsewicza, który znajdował się w niezachowanej kaplicy w krypcie świątyni, podczas renowacji został przeniesiony do środka nawy zachodniej. W dniu 14 czerwca 1998 roku Prymas Polski kardynał Józef Glemp dokonał konsekracji tej świątyni. Na początku października 1998 roku przekazano relikwie św. Stanisława. Świątynia została zbudowana w stylu klasycystycznym, zwieńczona niską kopułą. Dwie symetryczne fasady, każda z trzema małymi portykami, wychodzą na ulice. W planie świątynia ma kształt kwadratu, podzielonego na trzy nawy dwoma rzędami kolumn podtrzymujących architraw i gzyms. Kopuła od wewnątrz ozdobiona malowidłem. Świątynia może pomieścić do 700 osób. W 2005 roku w świątyni odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci papieża Jana Pawła II. W dniu 7 listopada 2018 roku została odsłonięta tablica upamiętniająca 425 księży katolickich różnych narodowości i obrzędów, którzy zginęli w więzieniach, obozach i zesłaniu w latach 1918-1958.

Do najważniejszych dobitnych śladów polskości w St. Petersburgu można zaliczyć następujące miejsca:

W Ogrodzie Letnim można podziwiać popiersia Jana III Sobieskiego i jego żony Marysieńki. Ogród położony jest na pomiędzy rzekami Mojką a Fontanką oraz Kanałem Łabędzim. Tuż przy Letnim Ogrodzie kolejnym obiektem jest Pałac Marmurowy tj. miejsce, w którym mieszkał i spędził ostatnie swoje dni Stanisław August Poniatowski.
Na dziedzińcu Ioannowskiego rawelinu Twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu, gdzie w latach 1932-1933 mieściło się gazodynamiczne laboratorium, a obecnie znajduje się Muzeum Kosmonautyki i inżynierii rakietowej znajduje się popiersie Konstantina Ciołkowskiego (1857-1935). Pomnik Konstantina Ciołkowskiego w Petersburgu znajduje się także w dzielnicy „Admiraltejskaja” przy ulicy Ciołkowskiego w pobliżu domu numer 11, obok nabrzeża kanału Obwodowego. Pomnik został ustanowiony w 2005 roku jako hołd dla odkryć wielkiego naukowca. Praca K. E. Ciołkowskiego: „Badanie światowych przestrzeni za pomocą instrumentów odrzutowych”, stała się przełomową w rozwoju napędu odrzutowego i kosmonautyki, została po raz pierwszy opublikowana w Petersburgu w 1903 roku w czasopiśmie: ” Przegląd Naukowy”, a następnie w 1911 i 1912 roku w „Herald of Aeronautics”. „Teraz jestem pewien, że moje marzenie – podróże międzyplanetarne -, które jest teoretycznie uzasadnione przeze mnie, zamieni się w rzeczywistość. Przez czterdzieści lat pracowałem nad silnikiem odrzutowym i myślałem, że spacer na Marsa rozpocznie się dopiero za kilkaset lat. Ale czas się zmienia. Wierzę, że wielu z was będzie świadkami pierwszej podróży pozaatmosferycznej” – słowa wybitnego naukowca są zamieszczone na pomniku.
Adam Mickiewicz był w mieście kilkakrotnie. Kiedyś Jarosław Iwaszkiewicz, znany polski pisarz, pisał: „Petersburg, to miasto Mickiewicza, to tu urodził się „Konrad”. Mickiewicz przybył w 1824 roku do Petersburga i po pięciu latach opuścił go jako poeta, który osiągnął światową sławę. To, jakim widział Petersburg poeta możemy przeczytać w „Ustępie” (Petersburski cykl „Dziadów”). Nad Newą spotykał wielu znanych i utalentowanych ludzi: m.in. Marię Szymanowską, Konrada Rylejewa, Aleksandra Bestużewa, Aleksandra Puszkina.
Henryk Wieniawski rozpoczął studia muzyczne w rodzinnym Lublinie pod kierunkiem Stanisława Serwaczyńskiego i Jana Hornzela. W 1843 w wieku 8 lat wstąpił do konserwatorium paryskiego, gdzie studiował u Lamberta Massarda i Ippolita Kole. Konserwatorium ukończył ze złotym medalem i jako rosyjski stypendysta otrzymał w darze od cara skrzypce Guarneri. W latach 1862-1868 Wieniawski był pierwszym profesorem klasy skrzypiec Konserwatorium Petersburskiego. W latach 1869-1872 pełnił funkcję nadwornego solisty Dworu Cesarskiego i teatrów w Petersburgu.
Maria Matylda Krzesińska – jedna z największych sław baletu petersburskiego II połowy XIX i początków XX wieku. Rozwój niezwykłego talentu zawdzięczała ojcu, który uczył ją podstaw sztuki tanecznej. Już w wieku ośmiu lat, wstąpiła na Wydział Baletowy Cesarskiej Szkoły Teatralnej Petersburga. Szkołę Teatralną ukończyła z wyróżnieniem i weszła w skład zespołu baletowego teatrów cesarskich. Szybko znalazła się u szczytu powodzenia, tańczyła główne partie, przeważnie w baletach klasycznych. Szczególnie upodobała sobie tańce charakterystyczne i narodowe. Występowała w największych dziełach baletowych w najwybitniejszych choreografiach. W Teatrze Maryjskim przepracowała w sumie 27 lat, ostatni raz wystąpiła w lutym 1917 roku. Stała ekspozycja poświęcona Matyldzie Krzesińskiej znajduje się w Państwowym Muzeum Historii Politycznej Rosji w Petersburgu, w byłym domu Krzesińskiej.
Następne polskie miejsce to adres: ulica Italianskaja 15, czyli dom w którym mieszkała Maria Szymanowska, wybitna polska pianistka i kompozytorka, wewnątrz którego znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona ” Carycy zwukow”.
Most Błagowieszczeński, zaprojektowany przez wybitnego polskiego inżyniera Stanisława Kierbedzia.
Warto również wspomnieć o pomniku Mikołaja Przewalskiego – znanego podróżnika, geografa i przyrodnika, badacza Azji Środkowej, odkrywcy nowych gatunków roślin i zwierząt.

Miejsc takich jest jednak więcej, przykładowo w Twierdzy Pietropawłowskej więziono między innymi Tadeusza Kościuszkę, czy też uważany za najpiękniejszy dworzec Petersburga, Dworzec Witebski, a konkretnie jego wersja z 1904 roku, został zaprojektowany przez Stanisława Brzozowskiego (absolwentem petersburskiej ASP). Czy też trzeci nieczynny dziś dworzec Petersburga nosi nazwę Dworzec Warszawski i jak sama nazwa wskazuje łączył Petersburga między innymi z Warszawą. Obecnie mieści się tu centrum handlowe „Dworzec Warszawski” lub też kolejna budowla związana z Polską to była siedziba Petersburskiego Międzynarodowego Banku Handlowego zaprojektowana przez Stanisława Brzozowskiego wspólnie z Stanisławem Kierbedziem juniorem i wiele, wiele innych przykładów Polaków, którzy współtworzyli i mieszkali w tym pięknym mieście nazywanym Wenecją Północy..

Należy podkreślić, że w St. Petersburgu bardzo prężnie działają takie polskie instytucje jak Instytut Polski, Polska Macierz Szkolna jak również Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w Sankt Petersburgu, który organizuje wiele uroczystości rocznicowych jak i również kulturalnych i oświatowych dla Polonii.