10 listopada 1920 roku, w ostatnich miesiącach wojny polsko-bolszewickiej, oddziały gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza odniosły jedno z najbardziej spektakularnych zwycięstw – zdobyły Mozyrz, ważny ośrodek strategiczny położony na Polesiu, w dorzeczu Prypeci. Choć wydarzenie to często bywa pomijane w popularnych opracowaniach historycznych, miało ono znaczenie zarówno wojskowe, jak i symboliczne. Było bowiem świadectwem współpracy Polaków, Białorusinów i ochotników innych narodowości w obronie wspólnej sprawy: wolności narodów Europy Środkowo-Wschodniej przed bolszewickim zniewoleniem.

REKLAMA

Kim był generał Stanisław Bułak-Bałachowicz?

Stanisław Bułak-Bałachowicz był postacią barwną i niejednoznaczną, lecz bez wątpienia jedną z najciekawszych w historii wojny 1920 roku. Urodził się w 1883 roku w majątku Mejszty na ziemi wileńskiej, w rodzinie o korzeniach szlacheckich, związanej zarówno z polską, jak i białoruską tradycją.

Służył początkowo w armii rosyjskiej, gdzie zdobył doświadczenie bojowe w czasie I wojny światowej. Po rewolucji 1917 roku opowiedział się po stronie antybolszewickiej i dowodził oddziałami partyzanckimi walczącymi na Białorusi i w północnej Rosji. W 1919 roku przeszedł na stronę polską i jego formacja – zwana „Armią Ochotniczą Białoruską” – została włączona do struktur Wojska Polskiego.

Droga na Mozyrz

Jesienią 1920 roku, po zawieszeniu broni z bolszewikami (zawartym 12 października), Bałachowicz zdecydował się kontynuować walkę na własną rękę. Jego celem było wyzwolenie ziem białoruskich spod okupacji bolszewickiej i utworzenie niepodległego państwa białoruskiego – Białoruskiej Republiki Ludowej, która miała być sojuszniczką odrodzonej Polski.

W październiku 1920 roku jego oddziały – liczące ok. 10 tysięcy żołnierzy, w tym Polaków, Białorusinów, Ukraińców, a także Rosjan antybolszewików – przekroczyły linię demarkacyjną i rozpoczęły ofensywę na wschód.

10 listopada 1920 roku, po zaciętych walkach, Bałachowicz zdobył Mozyrz, miasto o ogromnym znaczeniu strategicznym. Znajdowały się tam duże zapasy wojskowe, magazyny i mosty, a jego opanowanie otwierało drogę na wschód – ku Homelowi i dalszym terenom Białorusi.

Współpraca polsko-białoruska – wspólna walka o wolność

Zwycięstwo w Mozyrzu miało znaczenie daleko wykraczające poza wymiar militarny. Było dowodem, że Polacy i Białorusini potrafili działać ramię w ramię przeciw wspólnemu wrogowi – bolszewickiej tyranii, która zagrażała nie tylko Polsce, ale i wszystkim narodom byłego Imperium Rosyjskiego.

W szeregach Bałachowicza walczyli ochotnicy z różnych stron – chłopi i inteligenci, byli oficerowie carscy i zwykli robotnicy. Wspólne ideały wolności, samostanowienia narodów i obrony cywilizacji chrześcijańskiej przeciw bezbożnemu komunizmowi stanowiły fundament tego niezwykłego sojuszu.

Generał Bałachowicz, mimo swego awanturniczego temperamentu, traktował sprawę białoruską z autentycznym zaangażowaniem. Po zdobyciu Mozyrza proklamował powstanie Niepodległej Republiki Białoruskiej i powołał rząd tymczasowy. Na budynkach zawisły biało-czerwono-białe flagi – symbol wolnej Białorusi. W odezwie do narodu wzywał:

„Bracia Białorusini! Czas przyszedł, abyście wzięli los w swoje ręce. Niech żyje wolna Białoruś, z Bogiem, prawem i sprawiedliwością!”

Znaczenie zdobycia Mozyrza

Choć sukces Bałachowicza był krótkotrwały – już po kilku tygodniach jego oddziały zostały zmuszone do odwrotu pod naporem przeważających sił Armii Czerwonej – zdobycie Mozyrza miało ogromne znaczenie moralne i symboliczne.

  1. Było jednym z ostatnich zwycięstw antybolszewickich w wojnie 1920 roku.

  2. Stało się symbolem solidarności narodów wschodnich Europy w obronie wolności.

  3. Zainspirowało kolejne pokolenia działaczy białoruskich, którzy widzieli w Bałachowiczu bohatera narodowego i prekursora walki o niepodległość.

  4. Dla Polski było potwierdzeniem, że idea federacyjna Józefa Piłsudskiego nie była utopią, lecz miała realne oparcie w ludziach gotowych walczyć o wspólne ideały.

Dziedzictwo

Dzisiaj, po stu latach, pamięć o generale Bułak-Bałachowiczu i jego żołnierzach jest przywracana zarówno w Polsce, jak i na Białorusi. Jego postać stanowi pomost między oboma narodami – symbolem wspólnego losu i wspólnej walki z totalitaryzmem.

Choć los jego armii był tragiczny – po odwrocie do Polski w grudniu 1920 roku została rozbrojona, a wielu żołnierzy internowano – legenda pozostała żywa. Bułak-Bałachowicz do końca życia uważał się za żołnierza wolnej Białorusi i przyjaciela Polski.

Epilog

Zwycięstwo pod Mozyrzem 10 listopada 1920 roku było jednym z ostatnich akordów wojny polsko-bolszewickiej, ale jednocześnie pierwszym z rozdziałów wspólnej historii walki Polaków i Białorusinów o wolność. W czasach, gdy Europa drżała przed czerwonym zagrożeniem, na Polesiu powstał na chwilę płomień, który przypomniał, że narody tej części kontynentu nie pogodziły się z losem i są gotowe walczyć o swoje prawo do niepodległości.

To zwycięstwo – choć militarne znaczenie było ograniczone – pozostaje jednym z najbardziej symbolicznych momentów braterstwa polsko-białoruskiego w XX wieku.