W dniu 2 lipca 2021 odwiedziłem z moją żoną Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie, które jest największym narodowym muzeum historycznym w Rosji. Założone zostało w 1872 roku w Moskwie, ale sam budynek został zbudowany w latach 1875-1883 przez architekta Władimira Sherwooda i inżyniera Anatolija Siemionowa na Placu Czerwonym. Teren pod budowę udostępniła moskiewska Duma Miejska, nakazując rozbiórkę stojącego tam budynku Apteki Głównej. Zasoby nowoczesnego Państwowego Muzeum Historycznego liczą ponad 5 mln obiektów i 14 mln arkuszy materiałów dokumentalnych . Ekspozycja stała w budynku na Placu Czerwonym zawiera zaledwie 0,5% całości kolekcji. Liczba zwiedzających muzeum rocznie przekracza 1,2 mln osób. Załoga liczy ponad 800 pracowników. Obecnie stowarzyszenie muzealne obejmuje katedrę św. Bazylego Błogosławionego, Muzeum Wojny Ojczyźnianej 1812 r. i Komnaty Romanowów. Państwowe Muzeum Historyczne posiada również sale wystawowe na Placu Rewolucji, magazyny i warsztaty restauracyjne w Izmailowo. W wiosce Kommunarka, Nowa Moskwa, trwa budowa centrum depozytowo-wystawienniczego o powierzchni 120 tys. m kw. Od 1990 roku budynek Muzeum jest wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako część zespołu Plac Czerwony

REKLAMA

Idea stworzenia muzeum „wartości historycznych” krążyła w kręgach rosyjskiej inteligencji od połowy XIX wieku. Zachowały się listy generała dywizji Nikołaja Czepielewskiego z 1871 roku, w których „zamierzał założyć w Moskwie specjalne muzeum, które miałoby stać się nie tylko składnicą przedmiotów zgromadzonych na wystawę, ale stale ukierunkowywałoby swoją działalność na rozwój i zbiór materiałów”. Naukowiec Konstantin Bestużew-Riumin nazwał samoświadomość ludu najwyższym celem nauki historycznej, a stworzenie muzeum najpotężniejszym środkiem jej podniesienia. W 1871 r. hrabia Aleksiej Siergiejewicz Uwarow chciał zorganizować wystawę rysunków o życiu rosyjskim w epoce przed Piotrem. W połowie lat 60-tych XIX wieku wielki książę Aleksander Aleksandrowicz odwiedził Muzeum Starożytności na zamku Rosenborg, po czym zainteresował się archeologią i chciał stworzyć coś podobnego w Rosji. Impulsem do realizacji tego pomysłu był sukces wystawy przemysłowej poświęconej 200-tnej rocznicy urodzin Piotra I. Wśród jej eksponatów znalazły się znaleziska archeologiczne i pamiątki historyczne, które nie mieściły się w koncepcji Muzeum Politechnicznego. Weterani wojny krymskiej wysłali pamiątki do Departamentu Obrony Sewastopola. Przedmioty te wymagały miejsca do przechowywania i późniejszej ekspozycji. Nikołaj Czepelewski i adiutant generał Aleksander Zelenoj (według innych źródeł – hrabia Uwarow) w styczniu 1872 roku złożyli notatkę carewiczowi Aleksandrowi z propozycją utworzenia muzeum historycznego. Aleksandrowi spodobał się pomysł stworzenia miejsca, do którego każdy mógł przyjść i zobaczyć, że „nie od wczoraj, inteligentne życie zaczęło się w naszym kraju”. Carewicz złożył odpowiednią petycję do cesarza Aleksandra II i uzyskał pisemną zgodę. Otwarte źródła nie zgadzają się co do dokładnej daty podpisania dekretu o utworzeniu muzeum przez Aleksandra II. Niezawodnie wiadomo, że stało się to w lutym 1872 roku, ale na dzień dzisiejszy nie ma pewności. Postanowiono nazwać przyszłe muzeum na cześć „dostojnego imienia władcy, następcy następcy tronu, wielkiego księcia Aleksandra Aleksandrowicza”. Z rozkazu cara utworzono specjalną komisję historyków do zorganizowania muzeum pod przewodnictwem hrabiego Uwarowa. W jej skład wchodzą Dmitrij Iłowajski, Wasilij Kluczewski, Siergiej Sołowiow, archiwista Rumiancew i Iwan Zabelin. W styczniu 1873 roku sformułowano ogólną koncepcję muzeum – „by służyć jako wizualna historia głównych epok państwa rosyjskiego”. 2 sierpnia 1874 roku zatwierdzono Statut Muzeum sporządzony przez Uwarowa. Dokument ten regulował wszelkie kwestie uzupełniania i konserwacji kolekcji eksponatów.

W 1875 roku komisja cesarska ogłosiła konkurs na najlepszy projekt gmachu muzeum. Plany kandydata musiały odpowiadać pewnemu programowi: wykorzystać pierwotnie rosyjskie detale architektoniczne. W sierpniu 1875 roku zwycięzcami zostali Wladimir Sherwood i Anatolj Siemionow z projektem „Ojczyzna”. Jury zwróciło uwagę na głębię jego opracowania: towarzyszyły mu szczegółowe objaśnienia i wykazała głęboką znajomość rosyjskiej architektury i jej dziedzictwa. Sherwood – wnuk Anglika i Moskwiczanina drugiego pokolenia – poradził sobie z zadaniem konkursowym lepiej niż inni kandydaci. Decydujące słowo należało do Iwana Zabelina, który zatwierdził „Ojczyznę” i podpisał rozkaz budowy. Teren pod budowę muzeum w kwietniu 1874 roku udostępniła moskiewska Duma Miejska .  Po uzyskaniu cesarskiej zgody na utworzenie muzeum planowano wybudować je w pobliżu murów Kremla, na miejscu obecnego mauzoleum. 16 kwietnia 1874 roku Duma Miejska podjęła decyzję o przekazaniu Państwowemu Muzeum Historycznemu miejsca pod gmachem Zemskiego Prikazu. Tekst uchwały brzmiał: „Szacunek dla starożytności jest niewątpliwie jednym z przejawów prawdziwego oświecenia…” Warto zauważyć, że w tym samym czasie, w celu budowy nowego muzeum, zniszczono zabytkowy ratusz. Według współczesnych budynek należał do stylu europejskiego i dlatego nie był cenny. 1 września 1875 roku odbyła się uroczysta ceremonia założenia Państwowego Muzeum Historycznego z udziałem carewicza Aleksandra, wielkiego księcia Siergieja Aleksandrowicza, moskiewskiego gubernatora generalnego i deputowanych do Dumy. Pierwszy kamień węgielny pod budowę muzeum położył osobiście cesarz Aleksander II. Od momentu podpisania dekretu o fundacji aż do zakończenia budowy gmachu na Placu Czerwonym, wśród organizatorów muzeum trwały spory o jego charakter i kierunek ekspozycji.  Projekty budynku i ekspozycji powstawały w tym samym czasie i kierowały się „orientacją archeologiczną  i historii sztuki”. Muzeum wyróżniała nowatorska jak na owe czasy idea grupowania zabytków archeologicznych według epok i wieków. Początkowo planowano utworzenie 47 sal, z których każda musiała nawiązywać swoim wystrojem do stylu prezentowanego okresu. Wewnątrz pomieszczenia muzeum zbudowane są na zasadzie okrągłego apartamentu, którego logicznym centrum jest Sala Główna i Sala Bizantyjska. Do dekoracji wnętrz użyto tylko drogich materiałów. Na przykład posadzki Sali Głównej i schody wykonane są z marmuru kararyjskiego przez mistrzów arteli Zacharowa i Campioniego. Oprócz wnętrz Sherwood zaprojektował specjalne gabloty. Wykonane były z dębu i składały się z dwóch części: dolnej, zamykanej do przechowywania przedmiotów, oraz górnej ze szklanym wiekiem, do ekspozycji eksponatów. Dekorację budynku dopełniły pozłacane metalowe rzeźby na iglicach wież. Zostały wykonane w formie heraldycznych symboli domu cesarskiego – lwów, jednorożców i orłów. Pierwowzorami ich szkiców dla Popowa były pieczęcie i portyki katedry św. Bazylego Błogosławionego. W dniu 29 maja 1881 roku prawie ukończone muzeum otrzymało status instytucji państwowej i jednocześnie nową nazwę – Cesarskie Rosyjskie Muzeum Historyczne. Muzeum zaczęło być zasilane środkami ze skarbca pod zarządem Ministerstwa Finansów. Od 10 grudnia 1882 roku kierowało nim Ministerstwo Oświaty Publicznej.

W dniu 27 maja 1883 roku odbyło się otwarcie, ale odbyło się ono bez uroczystych ceremonii, jak „zwykłe przybycie władcy z carycą”. Cesarz Aleksander III i jego żona odwiedzili jako pierwsi i zobaczyli 11 ukończonych sal, które chronologicznie odzwierciedlały historię Rosji od czasów starożytnych do XIII wieku.  2 czerwca 1883 roku budynek został konsekrowany przez metropolitę i od tego dnia muzeum było otwarte dla publiczności. Na początku XX wieku biblioteka muzeum liczyła około 18 tysięcy książek. Fundusz został uzupełniony zbiorami Moskiewskiego i Rosyjskiego Towarzystwa Archeologicznego, Uniwersytetu Moskiewskiego oraz wielu prywatnych darczyńców. Roczna liczba zwiedzających wyniosła około 40 tys. osób, a liczba sal wystawienniczych wzrosła do 16-stu. W 1905 roku Piotr Iwanowicz Szczukin podarował muzeum kolekcję swojego Muzeum Starożytności, liczącą około 300 tysięcy pozycji (biżuteria, malowane ikony, malarstwo, rękopisy i wiele innych. W tym samym roku, zgodnie z wolą Aleksieja Pietrowicza Bachruszyna, do muzeum przekazano zbiór ok. 2 tys. pozycji i 25 tys. książek. W 1917 roku nowy rząd przemianował muzeum na Państwowe Muzeum Historyczne Rosji  a od 1921 roku na Państwowe Muzeum Historyczne. Według wspomnień pracowników, po 1917 roku Państwowemu Muzeum Historycznemu wielokrotnie proponowano rozwiązanie. Na przykład w dzienniku Wasilija Gorodtsowa, szefa Towarzystwa Przyjaciół Państwowego Muzeum Historycznego, znajduje się wpis z 28 maja tego roku: „Dzisiaj […] rozegrała się następująca scena… Mały rosyjski żołnierz wszedł do otwartych sal muzeum i zaczął krzyczeć:„ Tu wydawane są nasze grosze pracy: budują miliony domów do przechowywania brudu, odłamki i bezwartościowe papiery! Towarzysze! – żołnierz zwrócił się do zbiegłej publiczności, – cały ten nawóz należy wyrzucić, a w domu postawić fabrykę!”. W czasach rewolucji muzeum znalazło się w centrum niepokojów, codziennie gromadziły się wokół niego tłumy, a w lokalu „żołnierze szturchali bagnetami we wszystkie ciemne zakamarki”. Jedynie osobiste dekrety Ludowego Komisarza Oświaty Anatolija Łunaczarskiego i Włodzimierza Lenina zapobiegły zniszczeniu muzeum. W latach 1918-1920 fundusze muzealne obejmowały kolekcję antyków, rękopisów, archiwum i bibliotekę Uwarowów, kolekcję srebra Aleksieja Aleksandrowicza Bobryńskiego, srebra, porcelany i szkła Nikołaja Michajłowicza Mironowa, ogromne archiwum Kurakinów , zbiór numizmatyczny i biblioteka Pawła Wasiljewicza Zubowa, biblioteki ze specjalnymi księgami selekcji bibliofila i wydawcy Lwa Eduardowicza Bukhheima, historyka Giennadija Fiodorowicza Karpowa i genealoga Leonida Michajłowicza Sawołowa. W tych samych latach do muzeum dodano Bibliotekę Patriarchalną jako oddział specjalny, a dom Towarzystwa Archeologicznego na Nabrzeżu Bersenewskaja z biblioteką towarzystwa, dom Moskiewskiej Biblioteki Diecezjalnej i bibliotekę dawnej Szkoły Śpiewu w Lichow Lane z ich zasobami jako oddziałami. Później utworzono specjalne Kolegium ds. Muzeów pod kierownictwem Natalii Siedowej-Trockiej. W marcu 1921 roku wydano dekret o reorganizacji i włączenia do Muzeum Życia Codziennego. W tym samym roku powstała komisja do dysponowania kosztownościami muzealnymi pod przewodnictwem Lwa Trockiego. Mimo to w ciągu pierwszych 10 lat władzy sowieckiej zbiory Państwowego Muzeum Historycznego uległy podwojeniu – z powodu skonfiskowanych i znacjonalizowanych różnych zbiorów.  W 1928 roku wydano nowy „Statut o Państwowym Muzeum Historycznym”, który włączył nowoczesność w sferę zainteresowań naukowych Państwowego Muzeum Historycznego, a jego działalność wzbogaciła o propagandę ideologiczną. W latach 20-tych i 30-tych muzeum otrzymało liczne kolekcje zreorganizowanych i zlikwidowanych muzeów, klasztorów i cerkwi.   Do początku lat 40-tych w działalności badawczej i naukowej muzeum dominowała ideologia władz sowieckich. W 1937 roku Państwowe Muzeum Historyczne zostało ogłoszone głównym muzeum narodowym, a liczne filie zaczęto przekazywać pod jego podporządkowanie. Podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej fundusz muzealny został faktycznie podzielony na dwie części – tydzień po wypowiedzeniu wojny dyrektor Anna Karpova otrzymała polecenie przygotowania najcenniejszych eksponatów do ewakuacji do końca lipca. Zostały one starannie zapakowane, umieszczone w pudełkach i zaopatrzone w szczegółowe inwentarze. Ta część kolekcji została nazwana Państwowym Magazynem nr 1 i została wysłana do Kustanaju na trzy lata. Jednak Państwowe Muzeum Historyczne na Placu Czerwonym było jedynym ze stołecznych muzeów, które funkcjonowało nawet podczas oblężenia Moskwy. Zamknięto ją tylko na tydzień jesienią 1941 roku, kiedy to po bombardowaniu w budynku wybito szyby i pojawiła się rysa w fundamencie. W latach wojny wciąż otwierano nowe wystawy. Przeznaczone były do ​​operacji wojskowych i formowane z materiałów frontowych . Z dziennika Marii Michajłowej Denisowej, pracowniczki muzeum, wiadomo, że w tym czasie w podziemiach muzeum nocował sztab ochrony Józefa Stalina. W 1957 roku otwarto sale drugiego piętra, ogólna ekspozycja zaczęła obejmować okres od starożytności do początku XIX wieku. W 1963 roku otwarto dodatkowe hale obejmujące okres do 1917 roku. Na początku lat 80. muzeum popadło w ruinę – przez sto lat funkcjonowania nigdy nie zostało naprawione. Renowacja rozpoczęła się w 1986 roku, a pracowały nad nią setki specjalistów. Przywrócono m.in.  straty architektoniczne dokonane w budynku w latach 1936-1937. Restaurację zakończono dopiero w 2002 roku.  W dniu 18 grudnia 1991 roku został podpisany dekret prezydencki przyznający muzeum status szczególnie cennego obiektu dziedzictwa kulturowego Rosji. W tym samym roku cerkiew Wasyla Błogosławionego została przekazana do wspólnego użytku muzeum i Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. W dniu 30 lipca 1997 roku na wieżach muzeum zainstalowano repliki historycznych dwugłowych orłów. Z okazji 850-lecia Moskwy historyczne wejście zostało otwarte przez Hol Główny, a także hole pierwszego piętra. W grudniu 2003 roku na wieże powróciły rzeźby lwa i jednorożca. Od wiosny 2007 roku po raz pierwszy w historii Państwowego Muzeum Historycznego udostępniono do zwiedzania wszystkie 40 sal. Ekspozycja muzeum obejmuje okres od starożytności do początku XX wieku, jego ekspozycje rocznie odwiedza ponad 1,2 mln osób. Muzeum jest także największym ośrodkiem naukowo-metodologicznym, w którym prowadzone są prace badawcze, naukowe i edukacyjne. Na podstawie wydziałów, wykładów i seminariów odbywają się staże, ustalane są nagrody w działalności badawczej i restauracyjnej. Od 2016 roku muzeum jest instytucją federalną i podlega Ministerstwu Kultury. Liczba pracowników muzeum to ponad 800 osób. Godne uwagi przedmioty to łódź rybacka wydobyta z brzegów Wołgi, złote artefakty Scytów, zwoje z kory brzozowej z Nowogrodu, rękopisy z VI wieku, rosyjska ceramika ludowa i przedmioty drewniane. W bibliotece znajdują się rękopisy Psałterza Chludowskiego z 860 roku, Miscellanie Światosława z 1073 roku, Ewangelii Mścisława z 1117 roku, Ewangelii Jurijowskiej z 1119 roku i Ewangelii Halickiej z 1144 roku. Sama kolekcja monet w muzeum obejmuje 1,7 miliona monet, co czyni ją największą w Rosji. Naprawdę obok Ermitażu w St. Petersburgu jest to jedno z piękniejszych i najbardziej zasobnych muzeów w Rosji i jedno z nielicznych takich na świecie.