Zabytki architektury rosyjskiej.

Pałac Terem to zabytek architektury z XVII wieku, znajdujący się na terenie Moskiewskiego Kremla. Pałac został zbudowany w latach 1635-1636 na rozkaz Michaiła Fiodorowicza jako ceremonialne komnaty królewskie. Budowę pierwszych kamiennych komnat królewskich przeprowadzili mistrzowie Larion Uszakow, Bażen Ogurtsow i Trefil Szarutin pod przewodnictwem Antipy Konstantinowa. Obecnie pałac jest częścią Wielkiego Pałacu Kremlowskiego i jest rezydencją Prezydenta Rosji. Historycznie komnaty książąt moskiewskich były budowane na wysokim miejscu nad wzgórzem Borowickiego Kremla. Według autora Moskiewskiego Przeglądu Aleksieja Malinowskiego „od czasów Iwana Daniiłowicza Kality Pałac Wielkiego Księcia zajmował najpiękniejsze miejsce wśród Kremla, dominując nad całą widoczną okolicą…”. W pierwszej połowie XV wieku na skraju wzgórza znajdowały się rezydencje wielkiej księżnej Zofii Witowtny, żony Wasilija I. Następnie dwór książęcy poszerzył się na wschód do Soboru Zwiastowania i zajął miejsce obecnego Wielkiego Pałacu Kremla. Dwór książęcy często zmieniał swój wygląd na skutek pożarów, przebudów i rozbudowy. Za Iwana III podjęto odbudowę moskiewskiego Kremla.  Wielki książę postanowił całkowicie zburzyć stare mury z białego kamienia i wznieść na ich miejsce murowane. Prace rozpoczęły się latem 1485 roku i zostały ukończone dopiero za Wasilija III. Wewnątrz Kremla wzniesiono wiele nowych kamiennych budowli, m.in.: Sobór Wniebowzięcia NMP, salę uroczystych przyjęć, Fasetowaną Komnatę, Sobór Archanioła. Pierwsze kamienne budynki mieszkalne dworu carskiego pojawiły się w latach 1499-1508, ich autorstwo należy do włoskiego architekta Alewiza Frjazina. Do czasu objęcia tronu przez Michaiła Fiodorowicza carski Pałac Kremla był w bardzo złym stanie. Po Czasach Kłopotów wiele części pałacowych spalono, splądrowano lub zniszczono. W latach 1635-1636 z rozkazu władcy wybudowano nowe kamienne komnaty królewskie, które otrzymały nazwę Pałac Terem. Do budowy wykorzystano innowacyjne jak na tamte czasy technologie z wykorzystaniem żelaznych „opasek”. Przyczyniło się to do zmniejszenia grubości ścian, a tym samym do zwiększenia przestrzeni wewnętrznej budynku. Inną cechą Pałacu Terem był jego układ amfiladowy – jest to pierwszy przykład takiej budowli w Rosji. Komnaty Iwana III zbudowane przez Alewiza Frjazina były podstawą do budowy nowych komnat królewskich. Nad dwiema istniejącymi wybudowano trzy nowe kondygnacje. Ostatnie piętro „Górny Teremok” zostało ukończone w 1637 roku. Budowa Pałacu Terem stała się dla Michaiła Fiodorowicza ważną częścią wielkiej budowy na Kremlu. Kronikarze zauważyli, że przekształcenie komnat władcy było „niezwykle przebiegłe”, „niezwykle dziwne”. W 1637 roku ukończono dekorację nowego kamiennego zwietrzenia, mistrz Iwan Osipow pomalował dach srebrno-złotym liściem, a w okna wstawił kolorowe okna z miki. Malowanie pomieszczeń pałacu wykonano pod kierunkiem malarza ikon Szymona Uszakowa. Ostateczny wygląd Pałacu Terem powstał za panowania Aleksieja Michajłowicza. Przy budynku wzdłuż Wzgórza Borowickiego urządzono ogrody i szklarnie, które stały się dodatkową ozdobą Kremla. Pałac Terem był jednym z budynków Dworu Królewskiego, który w XVII wieku był złożonym zespołem niejednorodnych budowli. Komnata Fasetowana wychodziła od frontu, w kierunku Placu Katedralnego, a Środkowe Złote i Jadalne Komnaty znajdowały się na południu. Na skraju wzgórza znajdowały się Komnaty Nasypowe, a po stronie północnej sypialnie członków rodziny królewskiej. Po pożarze w 1696 roku spłonęła cała drewniana zabudowa kompleksu, co doprowadziło do stopniowego upadku carskiego Pałacu Kremlowskiego. Po przeniesieniu stolicy do Petersburga i przeniesieniu tam dworu królewskiego, w pałacu ulokowano nowo powstałe biura kolegiów.  Według historyka Nikołaja Karamzina, Piotr I „zabrał Kremlowi chlubę bycia zawsze mieszkaniem carów”. Budynki Kremla zostały szczególnie zniszczone przez wielkie pożary, które powtarzały się w XVIII i XIX wieku. Pożar w 1701 roku zniszczył wiele drewnianych budynków Kremla. Kamienne komnaty dworu carskiego przez długi czas pozostawały niedokończone. Podczas Wojny Ojczyźnianej w 1812 roku Napoleon przebywał w elżbietańskim Pałacu Zimowym, a jego orszak mieścił się w budynkach dawnego Pałacu Terem. W tym samym roku spłonął Pałac Zimowy, a w 1838 został całkowicie rozebrany. Do 1849 roku na jego miejscu zbudowano Nowy Cesarski Pałac Kremlowski, który obecnie nazywa się Wielkim Pałacem Kremlowskim. Architekt Konstantin Ton połączył nowe budynki z Pałacem Terem. Wygląd i wnętrze Teremowa odtworzono według rysunków z epoki Aleksieja Michajłowicza. Jednocześnie pałac nie uniknął zniekształceń pierwotnego wyglądu, listwy pierwszego piętra zastąpiono białymi kamiennymi z bogatymi rzeźbieniami, a od strony północnej dobudowano wieżę schodową. Pięciopiętrowy pałac Michaiła Fiodorowicza był dużą i monumentalną budowlą. W swoim wyglądzie elementy stylu staroruskiego połączono z architekturą włoską. Pałac zbudowany jest z cegły, a poszczególne jego elementy takie jak: pilastry, obramienia okienne, portale drzwiowe, attyki wąwozów zostały wykonane z białego kamienia. Architektura budynku prezentuje się elegancko dzięki rzeźbionym ramom okiennym z trójkątnymi szczytami, szerokim gzymsom z kolorowych płytek czwartego piętra. Do celów dekoracyjnych służą pilastry umieszczone w przegrodach międzyokiennych. Wiele motywów dekoracji zewnętrznej zdobią rzeźbienia w postaci przeplatających się ziół, kwiatów, owoców oraz wizerunki orłów heraldycznych, ptaków i masek. Pałac ze złoconym dachem wyróżniał się w XVII wieku spośród innych budowli i stanowił integralną część zespołu pałacowego Kremla. Dwie dolne kondygnacje zarezerwowane były dla usług gospodarczych. W podziemiach znajdował się Pałac Sytny z 30 piwnicami, które pozostały, podobnie jak drugie piętro, z Komnat Łóżnych Pałacu Iwana III. Przechowywano tu żywność, sól, świece i inne zapasy niezbędne do zapewnienia życia dworowi królewskiemu. Na drugim piętrze mieściły się warsztaty komnat Kremla moskiewskiego, w których pracowali płatnerze, jubilerzy, złotnicy, mistrzowie rzeźbienia, płaskorzeźby, rzemieślnicy tkania koronek, złotego haftu i inni. Głównymi pomieszczeniami Pałacu Terem w XVII wieku były III i IV piętro, gdzie znajdowały się komnaty królewskie i pokoje dziecięce. Na poziomie trzeciego piętra znajdowały się dwa górne kamienne dziedzińce, z których jeden łączył pałac carski z kościołami domowymi i miejscem bojarskim, a drugi łączył się z cerkwią Narodzenia NMP i dworami królowej. Pałac Terem miał ogrzewanie piecowe. Piece kaflowe pałacu były szczególnym meblem i były ozdobione wielobarwnymi glazurowanymi kaflami o różnych kolorach i kształtach. Złoty Ganek, który służył jako główne wejście do komnat królewskich, prowadził od strony Werchospasskiej na drugie piętro pałacu. Kruchtę pomalowano złotem i farbą i zwieńczono namiotem ostrosłupowym. Podczas przebudowy pałacu w XIX wieku nad platformą Werchospasską ułożono strop, dzięki czemu we wnętrzu znalazł się Złoty Ganek. Na ganku ustawiono dwa kamienne lwy, trzymające tarcze z monogramami Mikołaja I. Komnaty królewskie znajdowały się na drugiej kondygnacji (lub czwartej współczesnej kondygnacji) i składały się z: baldachim spacerowy, pokój dzienny (Duma) lub pokój „Cross Chamber”, sala tronowa, spiżarnia i sypialnie. Pierwsze pomieszczenie komnat królewskich – sień frontowa lub przejściowa – ma niskie zamknięte łuki z ostrołukowymi i parzystymi ostrołukowymi oknami z rzeźbionymi drewnianymi parapetami, a także piece kaflowe. W XVII wieku w sieni odbywał się poranny rytuał: bojarzy zbierali się, czekając na wyjście króla. Później wybudowano tu refektarz (górne pomieszczenie). Druga sala nazywana była salonem, ponieważ odbywało się w niej „posiedzenie cara i bojarów”  oraz sporadycznie przyjmowano ambasadorów zagranicznych. Nazywano ją także Katedrą lub Izbą Dumy. Dalej znajdowało się najbogatsze pomieszczenie Pałacu Teremskiego – Komnata Złota (lub Tronowa). Jej ściany pomalowane są złotem na czerwonym tle, drzwi pokryte są złoconą skórą. Na obwodzie ścian komory przedstawiono herby ziem państwa moskiewskiego. Sklepienie przedstawia Zbawiciela na tronie, wokół niego ekumenicznych i moskiewskich świętych. W pokoju znajdował się również tron ​​królewski obity aksamitem. Środkowe okno pokoju nazywano „petycje”ponieważ z niego zsuwano na sznurze pudło, w którym składano petycje. Ludzie nazywali tę skrzynkę „długą”, ponieważ petycje leżały przez długi czas bez rozpatrzenia. Według legendy stąd pochodziło powiedzenie: „nie odkładaj sprawy na czas nieokreślony”. Z boku tronu znajduje się tzw. spiżarnia. Na jej ścianach zachowało się unikatowe malowidło ornamentalne z XVII wieku. Czwartą komnatą w komnatach królewskich była sypialnia, w której po przebudowie z XIX wieku znajduje się rzeźbione drewniane łóżko z baldachimem z chińskiego jedwabiu i baldachimem na czele. Na ścianach sali zawieszone są medaliony ze scenami z Pisma Świętego. Obok sypialni znajdowała się kaplica, w której w XVII wieku przechowywano cenne ikony w srebrno-złotych oprawach, wysadzanych klejnotami. Spiralne schody łączyły carską sypialnię z „mydelniczką”, do której wodę zaopatrywała pompa z kremlowskiej wieży ciśnień. Komnaty królowej były oddzielone od tej części pałacu i nie zachowały się do dziś. Piąte piętro Pałacu Terem to wydzielona komnata (lub strych) otoczona otwartą galerią o Złotej Kopule. Ta część pałacu wzięła swoją nazwę od dachu pokrytego złotą i srebrną blachą. Od zachodu do wieży przylega tzw. Wieża Widokowa, ozdobiona wielobarwnym szkłem w starych oknach i rzeźbieniach. Zespół Pałacu Terem obejmuje również Komnatę Złotej Carycyny i cerkwie domowe. W latach 1635-1636 na męskiej części pałacu wybudowano kaplicę domową ku czci Zbawiciela. Później stała się znany jako Katedra Wierchospasskiego. W latach 1660-1670 katedrę Werchospasską ozdobiono malowidłami ściennymi, ikonostas wykonano w formach barokowych w XVIII wieku. Pierwotny wystrój wnętrz i malowidła ścienne Pałacu Terem praktycznie nie zachowały się i zostały odrestaurowane w XIX wieku na podstawie próbek i rysunków z czasów Aleksieja Michajłowicza. Odbudowę budynków przeprowadzono w latach 1836-1849 równocześnie z budową Wielkiego Pałacu Kremlowskiego. W latach 1836-1837 pod przewodnictwem Fiodora Solntsewa i Piotra Gerasimowa i przy udziale Fiodora Richtera wykonano malowidła ścienne, zainstalowano rzeźbione drewniane ramy okienne z kolorowym szkłem, rzeźbione drewniane meble w stylu XVII wieku i zainstalowano piece kaflowe. W latach 1966-1969 przeprowadzono renowację elewacji Pałacu Terem na Kremlu Moskiewskim.

Obecnie Pałac Terem jest częścią Wielkiego Pałacu Kremlowskiego i jest rezydencją Prezydenta Federacji Rosyjskiej. Pałac jest zamknięty dla zwiedzających. Można go odwiedzić tylko w ramach wycieczki do Wielkiego Pałacu Kremlowskiego, co wymaga specjalnego zezwolenia komendanta Kremla.

Zródła:

  1. Еремной дворец Московского кремля, https://mos-holidays.ru/teremnoj-dvorec-moskovskogo-kremlya/   – (dostęp 24-10-2021)
  2. ТЕРЕМНОЙ ДВОРЕЦ, https://kremlin-architectural-ensemble.kreml.ru/?cmd=00400000000000000110000000000000000&cmdex=419000EC8469100000000    – (dostęp 24-10-2021)
  3. Государственный историко-культурный музей-заповедник  „Московский Кремль”, https://www.kreml.ru/ru/main/kremlin/buildings/Teremnoy_dvorets/   – (dostęp 24-10-2021)
  4. Н. КУДРЯШОВ. БЕЛЫЙ КАМЕНЬ ДЛЯ БЕЛОКАМЕННОЙ, –   (dostęp 24-10-2021)
  5. А.В. Можаев, ДВОРЦЫ КРЕМЛЯ, http://rusarch.ru/mozhaev4.htm  – (dostęp 24-10-2021)
  6. A. Kotowiecki, Wielki Pałac Kremlowski w Moskwie, http://pressmania.pl/wielki-palac-kremlowski-w-moskwie/?fbclid=IwAR1-Jupnwe2w8gc1X3-XbP8WmLf7tymVhSsrgQhzZJm7fdWp-EpCAT_r8UM  –   (dostęp 24-10-2021)
  7. Wikipedia.