Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

REKLAMA

Sobór Kazańskiej Ikony Matki Bożej to cerkiew prawosławna przed mennicą na rogu Placu Czerwonego i ulicy Nikolskiej w Moskwie. Został założony w 1625 roku i niestety zburzony w 1936 roku podczas stalinowskiej rozbudowy obszaru placu Maneżnaja. Jednak po upadku Związku Radzieckiego został odrestaurowany w latach 1990-1993 przez architektów Olega Żurina i Giennadija Mokejewa.

Drewniana katedra kazańska została zbudowana na koszt dowódcy wojskowego Dmitrija Pożarskiego na pamiątkę zwycięstwa Rosji w bitwie moskiewskiej w 1612 roku. Przechowywano w niej Kazańską Ikonę Matki Bożej, otaczaną w Rosji wielkim kultem, gdyż ćwierć wieku wcześniej towarzyszyła ona księciu Dmitrijowi Pożarskiemu w jego zwycięskiej kampanii przeciwko okupującym Moskwę Polakom.

A tak apropos bliżej Katedry Świętego Wasyla na Placu Czerwonym w 1931 roku przeniesiono pomnik z brązu Kuzmy Minina i Dmitrija Pożarskiego, który stał na Placu Czerwonym od 1818 roku. Pomnik poświęcony Kuźmie Mininowi i Księciu Dymitrowi Michajłowiczowi Pożarskiemu, jednym z przywódców zbrojnych oddziałów ochotników w czasie polskiej interwencji podczas wielkiej smuty i wyparciu sił polsko-litewskich z Moskwy w 1612 roku. Napis na pomniku głosi: „Obywatelowi Mininowi i księciu Pożarskiemu, wdzięczna Rosja, latem 1818″. Pomnik został ufundowany przez mieszkańców Niżnego Nowogrodu i miał powstać na 200-lecie zwycięstwa nad Polakami. Przeszkodziła temu wojna z Napoleonem i ostatecznie ukończono go w 1818 roku. Drewnianą katedrę kazańską wzniesiono na miejscu dawnego budynku galerii handlowych, ale przy ogrodzeniu świątyni przez długi czas znajdował się targ. W katedrze umieszczono Kazańską Ikonę Matki Bożej.  Została przywieziona przez Pożarskiego z cerkwi Wwedenskaja na Łubiance. Katedra została konsekrowana przez patriarchę Filareta w październiku 1625. Od momentu otwarcia do 1765 roku do katedry organizowano procesje krzyżowe. Po pożarze w 1630 roku katedrę odbudowano z kamienia pod kierownictwem architekta Abrosima Maksimowa. Według innej wersji prace nadzorowali mistrzowie Siemion Glebow i Naum Pietrow. Katedra była czworobokiem bez filarów z dwiema bocznymi kaplicami. Szczyt budynku przykrywała pięciokondygnacyjna piramida z kokoszników. Ołtarz główny konsekrowano w 1636 roku w obecności cara Michaiła Fiodorowicza i patriarchy Joasafa, a północny boczny ołtarz Awerkiego z Hierapolis jesienią 1637 roku. Modelami do budowy były Mała Katedra Klasztoru Donskoj i Kościół Wstawiennictwa Najświętszego Teotokos w Rubtsow. Nowa świątynia posiadała jedną absydę, mur był podzielony na przęsła, w których znajdowały się okna. Dziesięć lat później, na prawo od głównego kościoła, konsekrowano kaplicę świętych kazańskich cudotwórców Gurii i Barsanupiusa, rozebraną pod koniec XVIII wieku podczas rozbudowy ulicy Nikolskiej. Do 1650 roku przed katedrą zbudowano ganek i dzwonnicę pod dachem namiotowym. Ten ostatni prawdopodobnie został dostawiony do czworoboku od strony północno-zachodniej, jak to było w zwyczaju w architekturze kościelnej na początku XVII wieku. W końcu tego samego stulecia wybudowano ganek frontowy zwieńczony kopułą oraz wzniesiono ogrodzenie z kamiennych filarów z drewnianymi kratami. W połowie XVII wieku w katedrze kazańskiej służył archiprezbiter Jan Neronow, który nie zaakceptował reformy kościelnej patriarchy Nikona, a po nim Awakum Pietrow. Obaj zostali aresztowani i wysłani do więzienia. Pod koniec lat 60-ych XVIII wieku kompleks świątynny został przebudowany na koszt księżnej Marii Aleksandrownej Dolgorukowej, zdewastowana kaplica św. Gurii i Barsanupiusa została rozebrana. Pod koniec XVIII wieku przebudowano pobliskie pasaże handlowe, które zablokowały widok na katedrę z Placu Czerwonego. Dolny poziom dzwonnicy wyłożono ławkami. W 1801 roku na mocy uchwały metropolity Platona katedra została pozbawiona czterospadowej dzwonnicy. Nowy dwupoziomowy czworobok powstał cztery lata później w stylu klasycystycznym. Zamontowano go pośrodku elewacji zachodniej nad wejściem na kruchtę. Jesienią 1812 roku, podczas Wojny Ojczyźnianej, przed kazańską ikoną o ocalenie Imperium Rosyjskiego odbyło się nabożeństwo modlitewne, w którym uczestniczył dowódca Michaił Kutuzow. Przed zajęciem Moskwy przez Francuzów ikona kazańska była ukryta w domu arcykapłana Moszkowa. Ołtarz katedry został zamieniony na stajnię. Według Aleksandra Szachowskiego „zmarłego konia wciągnięto do ołtarza katedry kazańskiej i postawiono na miejscu rzuconego tronu”. W sierpniu 1824 roku księża katedry zwrócili się do arcybiskupa Filareta z prośbą o ponowne wyposażenie zniszczonej kaplicy bocznej Awerkiewskiego w zakrystię, ponieważ nie było w niej nabożeństw. Jednak zgodnie z jego dekretem dokonano remontów w dobudowie i wznowiono tam modlitwy. W 1849 roku powstał nowy srebrny ikonostas świątynny. W 1865 roku dobudowano trzecią kondygnację dzwonnicy, jednocześnie przeprojektowano fasady katedry według projektu architekta Nikołaja Kozłowskiego, a w 1873 roku ponownie pomalowano ściany. Opat A.F. Niekrasow zauważył, że po renowacji świątynia straciła swoją wyjątkowość: „Odwiedzający wyrażają smutek z powodu zewnętrznej nędzy domu Matki Bożej. Władyka Metropolita Leonty podczas swojej pierwszej wizyty w kazańskiej katedrze, z charakterystyczną dla siebie prostotą i bezpośredniością, powiedział do mnie: „No cóż, co to za katedra? To jest prosty wiejski kościół!” I słusznie.  Za nowego rządu bolszewickiego w dniu 8 lipca 1918 roku patriarcha Tichon wygłosił kazanie o egzekucji Mikołaja II podczas nabożeństwa. We wrześniu tego samego roku skradziono jej główne sanktuarium – kopię ikony Matki Bożej Kazańskiej, czczonej jako cudowna. W 1925 roku kosztem parafii restauracyjnej rozpoczęto odbudowę katedry pod kierownictwem Piotra Baranowskiego, podczas której planowano przywrócić budynek do pierwotnego wyglądu. Prace prowadzono bez rusztowań i rozpoczęto od dachu. Baranowski otworzył pozostałości starożytnego wystroju pod warstwami tynku i dowiedział się, że zabytek z XVII wieku został praktycznie całkowicie zachowany pod późniejszymi warstwami. Do 1929 roku odtworzono dawne kokoszniki i rzekomy wystrój ścian. Odbudowa nie dotknęła jeszcze głowicy i dzwonnicy, kiedy sowiecki moskiewski rząd postanowił zburzyć świątynię. Budynki sakralne nie odpowiadały nowemu wyznaczeniu Placu Czerwonego jako miejsca ceremonii świeckiego państwa socjalistycznego. Dzwonnica została zburzona w 1929 roku, katedra w 1936 roku, w szczytowym momencie stalinowskiej przebudowy rejonu Placu Maneżnaja. Baranowski, który wrócił z wygnania przed demontażem, zdołał wykonać pomiary i zdjęcia świątyni. Przed rozbiórką w katedrze znajdował się magazyn marmuru należący do firmy Metrostroj, który służył do wykańczania budowanego metra moskiewskiego. Rok później na miejscu świątyni wybudowano pawilon na Cześć III-iej Międzynarodówki, zaprojektowany przez architekta Borisa Iofana. W 1937 roku moskiewska rada miejska podjęła też decyzję o budowie letnich kawiarni na miejscu zburzonej cerkwi. Wzniesiono też wysokie podium, które częściowo obejmowało resztki piwnicy wykończonej marmurem a na nim dwa otwarte portyki, między którymi zainstalowano fontannę, zaprojektowaną przez architektów L.I.Saweljewa i Oswalda Staprana.

W 1990 roku z inicjatywy moskiewskiego oddziału miejskiego Wszechrosyjskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historycznych i Kulturalnych rozpoczęto odbudowę katedry. Projekt opracowali architekci Giennadij Mokiejew i Oleg Igorewicz Żurin, którym Baranowski przekazał pomiary i inne materiały dotyczące ​​katedry w Kazaniu. Po wydaniu dekretu o przywróceniu „pomnika chwały wojskowej” zaczęto zbierać datki. W tym celu od ulicy Nikolskiej zainstalowano tymczasową drewnianą kaplicę i skrzynkę do zbierania pieniędzy. Jednak większość środków zapewnił rząd moskiewski. Po wielu trudnościach w 1991 roku na fundamentach głównego ołtarza uroczyście poświęcono krzyż i ustawiono płytę fundamentową. Świątynia została odbudowana w trzy lata i została konsekrowana w listopadzie 1993 roku. Odrestaurowano ją w formie z połowy XVII wieku tj. z dwiema kaplicami bocznymi, emporą, czterospadowym dachem i otwartą szeroką kruchtą. Fotografie przedrewolucyjnych malowideł ściennych nie zachowały się, ale historykowi Siergiejowi Aleksiejewiczowi Smirnowowi udało się ustalić motywy malowideł. Na podstawie jego badań artyści z Palecha i Briańska w latach 90-tych namalowali świątynię w retrospektywny, kanoniczny sposób. Odnowiona katedra została konsekrowana przez patriarchę Aleksego II w dniu 4 listopada tj. w dniu obchodów Kazańskiej Ikony Matki Bożej oraz na pamiątkę wyzwolenia Moskwy i Rosji od Polaków w 1612 roku. Stała się pierwszą z zagubionych w czasach sowieckich świątyń Moskwy, która została odtworzona w swoich pierwotnych formach. Sobór Kazański jest typowym dla pierwszej połowy XVII wieku rodzajem kwadratowego, bezsłupowego, jednokopułowego kościoła ze wzgórzem kokoszników, pochodzącego z dawnej katedry klasztoru Donskoj.

Źródła:

  1. ИСТОРИЯ КАЗАНСКОГО СОБОРА НА КРАСНОЙ ПЛОЩАДИ, http://www.kazanski-sobor.ru/_index.php?page=2&ist=0  – Internet, dostęp 26-08-2021
  2. КАЗАНСКИЙ СОБОР В МОСКВЕ, http://pravoslavie.ru/210.html    – Internet, dostęp 26-08-2021
  3. КАЗАНСКИЙ В ЧЕСТЬ КАЗАНСКОЙ ИКОНЫ БОЖИЕЙ МАТЕРИ СОБОР НА КРАСНОЙ ПЛОЩАДИ В МОСКВЕ, https://www.pravenc.ru/text/1319816.html    – Internet, dostęp 26-08-2021
  4. Wikipedia