Ciekawym punktem wyjścia do analizy idei pasożytniczych – w sensie, w jakim posługuje się tym pojęciem Gad Saad – jest język, w którym się rozprzestrzeniają. A dokładniej jego wieloznaczność, związana z dopuszczalnością różnych interpretacji przekazu. Brak jednoznaczności nie jest wadą : jest warunkiem strukturalnej stabilności.

Język pozbawiony nieostrości nie mógłby działać. Każdemu wyrażeniu odpowiada nie jedno znaczenie, a pewna wiązka znaczeń – tu polecam wspomnianą już kiedyś przeze mnie książkę „Granice interpretacji” Bartosza Brożka. Wiązki poszczególnych użytkowników nigdy nie pokrywają się w całości, ale nakładają się na tyle, żeby porozumienie było możliwe. Przy znaczeniach ostrych każda różnica byłaby nieporozumieniem, a w konsekwencji każdy błąd przekazu zrywałby komunikację. Tolerancja wiązki sprawia, że podobieństwo zastępuje tożsamość. To ona stabilizuje układ.
Tyle że stabilność ma swoją cenę. Błędy przekazu są nieuniknione, skoro każdy uczący się odtwarza znaczenie z ograniczonej liczby przykładów. W układzie sztywnym błąd jest rozpoznawalny jako błąd, w związku z czym zostaje poprawiony (w skrajnych przypadkach od razu rozsadza strukturę, kończąc grę). W układzie wieloznacznym odchylenie mieszczące się w wiązce w ogóle nie jest traktowane jak błąd. Kryteria poprawności są przecież wspólnotowe, a wspólnota go nie koryguje. Nie zatrzymuje procesu. Przechodzi więc dalej i kumuluje się.

Błędy przekazu są zatem przyczyną wyzwalającą, pośrednią: określają, co w danej chwili przesuwa znaczenie i w którą stronę. Wieloznaczność jest natomiast przyczyną pierwtoną, strukturyzującą i zasadniczą: określa, dlaczego przesunięcia w ogóle przybierają postać dryfu, a nie korekty czy zerwania. Jedyne możliwe rozwiązanie problemu błędów przekazu nie eliminuje ich, tylko zmienia ich los – umożliwia ich przetrwanie i kumulację.

Dryf jest ceną stabilności.

Przypomina to poniekąd gatunek pierścieniowy, w którym sąsiednie populacje się krzyżują, a skrajne już nie. Stabilność jest własnością lokalną – rozmówcy w danym czasie rozumieją się bez trudu. Dryf jest własnością globalną – łańcuch lokalnych nakładań przesuwa całość, choć w żadnym jego ogniwie stabilność nie zostaje naruszona.

Symulakrum

Pasożytnicza idea powstaje w chwili, w której termin oddala się od zakresu, w którym ukształtował się jego ładunek wartościujący. Staje się jego symulakrum, w sensie Baudrillarda. Precyzyjniej: rozchodzą się dwie warstwy znaczenia. Zakres, czyli to, do czego termin się odnosi, dryfuje. Ładunek wartościujący zostaje. Ten mechanizm opisał już Charles Stevenson jako definicję perswazyjną – zmianę treści opisowej przy zachowaniu emocjonalnej, służącą przekierowaniu postaw. Różnica polega na tym, że Stevenson opisywał zabieg retoryczny, a dryf wykonuje tę samą operację samoistnie – nie potrzebuje czyjejkolwiek intencji.
W teorii znaczenia jako użycia nie ma przecież znaczenia pierwotnego, od którego coś mogłoby się oderwać. Jest tylko praktyka stosowania. W tym ujęciu, termin pasożytniczy nie tyle odrywa się więc od znaczenia, co przechodzi do nowej gry językowej, zabierając ze sobą siłę wartościującą wypracowaną w starej. Dlaczego ta siła przetrwa przesunięcie? Ponieważ jest zakotwiczona niżej niż treść opisowa, na poziomie pierwotnym – reguł podstawowych, przyswajanych przez naśladowanie i emocję, na którym normy moralne i językowe nie są jeszcze rozróżnione. Treść opisowa mieszka wyżej, na poziomie abstrakcyjnym, gdzie łatwiej ją renegocjować. Szybciej przesuwa się to, co jest łatwiejsze do przesunięcia.
Wynika z tego, że pasożyt nie może być symulakrum czystym, z czwartej fazy Baudrillarda, pozbawionym związku z jakąkolwiek rzeczywistością. Atrakcyjność czerpie z pierwotnego znaczenia, więc musi zachować z nim więź – wypacza rzeczywistość albo maskuje jej brak, ale wciąż się do niej odwołuje.

Jednocześnie pasożyt zależy od tego, czy pierwotne znaczenie wciąż krąży i odnawia ładunek. Im szerzej się rozlewa, tym bardziej słabnie. Słowo stosowane do wszystkiego przestaje działać – i trzeba szukać nowego.

Ogranicza go granica interpretacji. Poza nią termin staje się bełkotem i traci ładunek, który miał przenosić. W efekcie, zazwyczaj nie obserwujemy istotnych, skokowych zmian – ale drobne, niemal niezauważalne przesunięcia, których nie ma podstaw zanegować, ponieważ mieszczą się w granicach dopuszczalnej tolerancji.

Nadbodziec

W tym momencie symulakrum może zacząć zachowywać się jak nadbodziec ewolucyjny. Jeżeli pierwotne znaczenie dodatnio korelowało z przeżywalnością i jest podświadomie traktowane jako atrakcyjna adaptacja, wywołuje mechaniczne zainteresowanie symulakrum – bez korzyści, jakie oferował pierwotny, węższy albo zupełnie inny zakres. Symulakrum rozprzestrzenia się pod pozorem atrakcyjności. Staje się ideą pasożytniczą.

Nadbodziec działa jednak tylko przy preferencji otwartej, a więc takiej, dla której w środowisku pierwotnym „więcej” zawsze znaczyło „lepiej” – po prostu dlatego, że wartości skrajnych nie było. Ostrygojad wysiaduje atrapę jaja znacznie większą od własnego, bo żadna selekcja nie nauczyła go, że jajo może być za duże. Warunek powstania idei pasożytniczej jest więc podwójny: wartościowanie bez górnej granicy oraz kultura zdolna wytworzyć bodziec poza zakresem, w którym ta preferencja się ukształtowała. Preferencje ograniczone, przy których nadmiar szkodził już dawniej, są na to odporne.
Biologia zna przypadek, w którym pasożytnictwo i nadbodziec są jednym zjawiskiem. Pisklę kukułki wymusza karmienie bodźcem silniejszym niż własny lęg gospodarza – jego żebranie brzmi jak żebranie całego gniazda. Ten przykład niesie jednak coś więcej niż ilustrację: wyścig zbrojeń. Gospodarze uczą się odrzucać obce jaja, kukułki doskonalą mimikrę. Kulturowym odpowiednikiem obrony jest uodpornianie przez uprzedzające pokazanie techniki manipulacji.

Dlaczego idea pasożytnicza zazwyczaj szkodzi, a tylko czasem daje śladowe korzyści zainfekowanemu? Pomocny jest tu geometryczny model Fishera. Jeżeli pierwotny zakres był bliski optimum, losowe przesunięcie częściej szkodzi, niż pomaga, a prawdopodobieństwo korzyści maleje wraz z jego wielkością. Małe dryfy bywają obojętne albo korzystne. Duże szkodzą niemal zawsze.

Pasożyt i symbiont

Czasami ten sam sposób rodzi ideę symbiotyczną. Jak to się odbywa? Epidemiologia ewolucyjna ma na to gotową odpowiedź. Paul Ewald zauważył, że patogeny przenoszone pionowo, z rodzica na potomstwo, ewoluują ku łagodności, bo ich sukces zależy od sukcesu gospodarza. Przenoszone poziomo ewoluują ku zjadliwości, bo szerzą się niezależnie od losu nosiciela. Idee przekazywane w rodzinie i tradycji rozprzestrzeniają się przez sukces swoich nosicieli – dryfują ku symbiozie. Idee przekazywane przez rówieśników, media i instytucje, które nie ponoszą kosztów własnych twierdzeń, mogą stać się zjadliwe. Gad Saad wskazuje tu np. na uniwersytet, Taleb nazwałby to brakiem skóry w grze. Koszt występuje po stronie nosiciela; zysk – po stronie idei.
Trzeba przy tym wskazać, na jakim poziomie mierzymy szkodę. Organizm, podmiot i grupa to trzy różne miary, które nie muszą się pokrywać. Ta sama idea może być pasożytem dla przystosowania biologicznego nosiciela, obojętna dla jego samoświadomego interesu i korzystna dla trwałości grupy – albo odwrotnie. Bez wskazania poziomu słowo „pasożytnicza” nie ma stałego sensu.

Dlaczego idee pasażytnicze są tak trwałe i utrzymują pomimo szkody? U Saada centralną analogią jest toksoplazma: pasożyt nie tylko dostaje się do żywiciela, ale znosi u szczura lęk przed kotem. Kulturowym odpowiednikiem są cechy idei, które unieszkodliwiają korektę – odczytywanie krytyki jako potwierdzenia, uświęcenie, przez które samo ważenie kosztów staje się moralnie niedopuszczalne, sankcja za wątpienie. Teoria, w której każda obserwacja jest potwierdzeniem, nie jest więc tylko teorią nienaukową. Jest opisem immunosupresji. Idea pasożytnicza w pełnym sensie atakuje poziom najwyższy – zdolność samoświadomego modelu do samokorekty.

Mechanizm wewnątrz mechanizmu
Na przesuwanie znaczeń, oprócz dryfu, nakłada się okno Overtona, napędzane nienasyconością pragnienia. Pragnienie nieustannie szuka nowego celu – taka jest jego ewolucyjna rola: motywować do eksploracji, której szczególnym przypadkiem, gdy granicą jest norma, jest transgresja. Punkt odniesienia przesuwa się po każdym osiągnięciu, ponieważ względna miara zadowolenia motywuje skuteczniej niż bezwzględna. Po osiągnięciu celu w ramach doktryny politycznej czy ideologii, wobec braku, pod tą samą nazwą tworzony jest cel zastępczy. Nazwa wyznacza kierunek: nowy cel musi zmieścić się pod tym samym szyldem, więc leży na przedłużeniu jego ładunku wartościującego.

To zresztą szzególny przypadek – tak biologiczny jak kulturowy – uniwersalnej zasady przetwarzania informacji.
Oba procesy nie sumują się tak po prostu, ale rezonują. Najbliższym modelem formalnym jest rezonans stochastyczny, zaproponowany pierwotnie dla wyjaśnienia cykli zlodowaceń. Wymaga progu, słabego sygnału kierunkowego, który sam progu nie przekracza, i szumu. Okno Overtona ma progi – dopuszczalne i niedopuszczalne. Pragnienie daje słaby, ale stały nacisk. Dryf jest szumem. Bez szumu nacisk nie przekracza progu. Bez nacisku szum przekracza go w przypadkowych kierunkach. Razem przekroczenia zachodzą systematycznie w kierunku nacisku. Dryf nie jest więc dodatkiem, tylko warunkiem skuteczności pragnienia.
Wynikają z tego dwie rzeczy. Po pierwsze, rezonans stochastyczny ma swoje optimum szumu. W języku zbyt sztywnym i sformalizowanym – np. prawniczym, czy liturgicznym – przesunięcia zamierają. Natomiast w zbyt chaotycznym, sygnał ginie. Po drugie, każde przekroczenie przesuwa sam próg, bo nowe użycie staje się dopuszczalne, a następne wymaga już mniej.

W tę strukturę wpinają się mechanizmy, które z pragnieniem nie konkurują. Gdy zjawisko staje się rzadkie, pojęcie samo się rozszerza – badani, którym rzadziej pokazywano niebieskie kropki, zaczynali uznawać za niebieskie fioletowe. To obniża próg po osiągnięciu celu. Instytucje utrzymują nacisk niezależnie od pragnienia pojedynczych nosicieli. Dla przykładu, organizacja charytatywna March of Dimes po sukcesie szczepionki Salka przestawiła swój cel z polio na wady wrodzone. Do tego dochodzi błąd przetrwania: widzimy tylko ruchy, które po sukcesie znalazły nowy cel. Te, które się rozwiązały, zniknęły z pola obserwacji.

Pasożytnicza idea pasożytniczej idei

Idea pasożytnicza to więc wariant znaczenia, który (1) zachowuje ładunek wartościujący pierwotnego znaczenia przy przesuniętym zakresie, (2) wykorzystuje otwartą preferencję odbiorcy jako nadbodziec, (3) szerzy się kanałem niezależnym od losu nosiciela i (4) osłabia mechanizmy korekty, które mogłyby go wyeliminować. Szkodę mierzy się na wskazanym poziomie: organizmu, podmiotu lub grupy.

Ta definicja musi jednak przejść test, któremu proponuje. Sam termin „idea pasożytnicza” ma silny ładunek wartościujący i nieostry zakres – podlega więc dokładnie temu samemu mechanizmowi, który opisuje. Bez kryterium szkody niezależnej od upodobań oceniającego staje się definicją perswazyjną: wygodną nazwą na idee, których nie lubimy. Otwarte preferencje do wyzyskania istnieją po każdej stronie sporu – troska i ochrona tak samo jak lojalność, czystość i bezpieczeństwo. Teorie spiskowe są równie dobrym przykładem nadbodźca jak inflacja pojęcia krzywdy.
Wartość takiego ujęcia polega na tym, że pozwala wskazać warunki: otwartą preferencję, poziomy kanał przekazu, oderwanie zakresu od ładunku, wyłączoną korektę. Każdy z nich można badać. Każdy można osłabić.

Język, który nie mógłby paść ofiarę infekcji, nie mógłby też niczego przekazać. Niezupełność nie jest tu wadą, którą da się usunąć. Jest warunkiem, z którym trzeba nauczyć się żyć – i przed którego skutkami trzeba się nieustannie uodparniać.