Kraków z lotu ptaka wyglądał tego dnia jak miasto, które zapomniało oddychać. Nad dachami wisiało ciężkie, listopadowe niebo. Wisła przesuwała się przez krajobraz jak ciemna wstęga, a ulice, zwykle pełne pośpiechu, zdawały się przygaszone. Miasto pogrążyło się w żałobie. Z góry wszystko wyglądało spokojnie. Zbyt spokojnie.
Gdyby Niccolò Machiavelli żył dzisiaj, zapewne nie potrzebowałby telewizora. Wystarczyłby mu telefon, dostęp do internetu i filiżanka mocnej kawy. Choć niewykluczone, że po przeczytaniu pierwszych komentarzy zamówiłby coś mocniejszego.
Kraków. Siódmy listopada. Sobota.
Zbrodnia, która wstrząsnęła Polską. Niewinni ludzie giną, inni walczą o życie. Dwaj policjanci z niezwykłą odwagą i męstwem stają naprzeciw uzbrojonego napastnika.
I zanim jeszcze opadnie dym, rozpoczyna się drugi akt. Tym razem bez broni palnej. Za to z całym arsenałem politycznych oskarżeń.
Przypadek, zbrodnia i polityczny interes
Minister spraw wewnętrznych przedstawia publicznie hipotezę o skrajnie prawicowych fascynacjach sprawcy. Zastrzega wprawdzie, że wymaga ona sprawdzenia, ale informacja rusza już w świat.
Bo informacja, jak wiadomo, ma skrzydła. Sprostowanie — o ile okaże się konieczne — zazwyczaj dostaje buty z ołowiu.
Wkrótce pojawiają się polityczne skojarzenia. Od domniemanych poglądów zamachowca do środowisk patriotycznych. Od środowisk patriotycznych do prezydenta. Po drodze przydaje się wszystko. Boks. Kibicowanie. Zdecydowany sposób mówienia. Jeszcze chwila, a ktoś uzna, że znajomość prawego sierpowego stanowi dowód współodpowiedzialności za każdą strzelaninę w kraju. Logika wprawdzie protestuje, ale kto by jej słuchał, skoro emocje mają już własną konferencję prasową?
Machiavelli zapewne uniósłby brew. A potem zapytałby spokojnie:
— Panowie, czy możemy najpierw ustalić, co właściwie się wydarzyło?
Bo sprawa ma kilka interesujących okoliczności.
Młody człowiek. Broń. Sposób przeprowadzenia ataku wskazujący na umiejętności, których źródło warto dokładnie zbadać. Miejsce publiczne. Data, której wybór również może być przedmiotem śledztwa:
Siódmy listopada. Rocznica przewrotu bolszewickiego.
Przypadek? Całkiem możliwe. Kalendarz jest pełen rocznic, a zbieżność dat nie stanowi dowodu zamiaru. Ale dobry śledczy nie wyśmiewa pytań tylko dlatego, że odpowiedzi jeszcze nie zna. Sprawdza.Tak samo jak sprawdza, czy napastnik działał sam, czy pozostawał pod czyimś wpływem, skąd pochodziły jego umiejętności i czy ktoś wiedział o przygotowaniach do zbrodni.
Tymczasem internet zaczyna odkrywać materiały przypisywane sprawcy, sugerujące sympatie dla radykalnej lewicy, drwiny z chrześcijaństwa i wrogość wobec środowisk prawicowych. Czy są autentyczne? Czy rzeczywiście należały do niego? Czy tłumaczą motywy jego działania?
Tego nie wolno rozstrzygać na podstawie samych zrzutów ekranu. Ale ich pojawienie się stawia przed autorami pierwszej politycznej charakterystyki napastnika dodatkowe pytanie:
Skąd taka pewność, skoro sam materiał dowodowy pozostaje niepełny?
Machiavelli dopiłby kawę.
I być może zauważyłby, że w polityce istnieje pewna osobliwość: niektóre odpowiedzi pojawiają się szybciej niż pytania. A przecież sprawa dopiero się zaczyna.
Czy zamachowiec był samotnym sprawcą?
Czy jego radykalizacja przebiegała pod wpływem internetowego środowiska?
Czy ktoś bezpośrednio go inspirował, pomagał mu albo wiedział o jego zamiarach?
Nie wiemy. I właśnie dlatego należy to ustalić.
Jednak istnieje jeszcze jedna zagadka.
Czy trzeba zorganizować tragedię, żeby móc ją politycznie wykorzystać?
Nie. Wystarczy odpowiednio szybko nadać jej interpretację.
Zanim poznane zostaną fakty, można już wskazać ideologię, środowisko, a następnie politycznego przeciwnika. Resztę zrobią komentarze, nagłówki i internetowa kula śnieżna. Oskarżenie zacznie się rozmnażać. Każdy kolejny komentator doda coś od siebie. Wkrótce nikt nie będzie pamiętał, gdzie skończyła się informacja, a zaczęło polityczne fantazjowanie.
To właśnie mechanizm, który znamy z wieloletnich sporów po katastrofie smoleńskiej:
Szum informacyjny.
Nie musi mieć jednego dyrygenta. Wystarczy, że każdy gra coraz głośniej, nie słuchając pozostałych. A publiczność? Publiczność zaczyna wierzyć, że skoro wszyscy krzyczą, to coś musi być na rzeczy.
Machiavelli znałby tę melodię.
Wiedział, że strach bywa potężnym narzędziem sprawowania władzy. Że społeczny niepokój może służyć zarówno mobilizacji wobec rzeczywistego zagrożenia, jak i usprawiedliwianiu działań, których w spokojniejszych czasach obywatele mogliby nie zaakceptować. Wiedziałby też, że polityk nie musi wywoływać wydarzenia, aby próbować wykorzystać jego skutki.
To dwie zupełnie różne sprawy. I właśnie dlatego nie wolno ich mylić.
Bo podejrzenie nie jest dowodem. Korzyść polityczna nie oznacza sprawstwa. A zbieg okoliczności, choćby najbardziej osobliwy, nie zastępuje śledztwa. Z drugiej strony nie wolno uznawać każdej niewyjaśnionej okoliczności za przypadek tylko dlatego, że jej zbadanie mogłoby okazać się niewygodne.
Zbrodnia wymaga dochodzenia. Polityczne oskarżenie — dowodów. Obie zasady powinny obowiązywać wszystkich.
Tymczasem dwaj policjanci, którzy stanęli naprzeciw uzbrojonego sprawcy, nie mieli czasu na ideologiczne rozważania. Musieli działać. Ryzykowali życie, żeby ratować innych. To oni pokazali, czym jest odpowiedzialność za bezpieczeństwo obywateli.
Nie w deklaracjach. Nie na konferencjach prasowych. Na miejscu zbrodni. I może właśnie od nich należałoby rozpocząć opowieść o tej tragedii. Od ludzi, którzy nie pytali, jakie poglądy mają ci, których trzeba ocalić.
Machiavelli zapewne wstałby w końcu od stolika, poprawił płaszcz i rzucił na pożegnanie myśl, której próżno szukać dosłownie w jego książkach, ale która pasowałaby do jego politycznego realizmu:
Nie nazywaj przypadkiem tego, czego jeszcze nie zbadałeś. Ale nie nazywaj spiskiem tego, czego nie potrafisz udowodnić.
A potem pozostawiłby nam pytanie znacznie bardziej niewygodne niż wszystkie polityczne oskarżenia.
Czy naprawdę szukamy prawdy, czy tylko takiej wersji wydarzeń, która pozwoli nam wskazać własnego wroga?
Bo w tej historii warto pamiętać o jeszcze jednym starym pytaniu:
Cui bono? Komu to służy?
To znakomity początek dochodzenia. Ale fatalny substytut jego wyników.
I być może właśnie dlatego Machiavelli nie zostałby dzisiaj popularnym komentatorem politycznym. Zadawałby zbyt wiele pytań, zanim pozwoliłby sobie na pierwsze oskarżenie.
Post scriptum: Kiedy opadnie szum
Sprawca odszedł. Stanie przed Sądem Ostatecznym, a nam nie wyjawi już motywów swojego okrutnego czynu. Pozostawił po sobie śmierć, cierpienie, rozpacz i pytania, na które odpowiedzi muszą teraz szukać inni.
Na najwyższy szacunek i dozgonną wdzięczność zasługują dwaj bohaterscy policjanci, którzy z narażeniem własnego życia powstrzymali napastnika, oraz wszyscy, którzy natychmiast przyszli im z pomocą.
Ofiarom tej tragedii winni jesteśmy pamięć, modlitwę o spokój ich dusz i współczucie dla rodzin, których świat w jednej chwili legł w gruzach.
Od tych, którzy decydują dziś o bezpieczeństwie naszego państwa, mamy prawo oczekiwać odpowiedzi na pytanie, jak zapobiec podobnym tragediom.
Od tych zaś, którzy niemal natychmiast wykorzystali ludzkie cierpienie do formułowania politycznych oskarżeń, mamy prawo domagać się odpowiedzialności za słowa. Zwłaszcza gdy niepoparte dowodami sugestie mogły pogłębiać nienawiść w społeczeństwie, którego polityczne podziały i bez tego osiągnęły niebezpieczny poziom.
Nienawiść rodzi nienawiść. Podsycana słowami, oskarżeniami i insynuacjami może w końcu przerodzić się w przemoc i doprowadzić do tragedii. Dlatego nie wolno jednocześnie nawoływać do walki z nienawiścią i bez dowodów wskazywać ludzi, których należy nienawidzić.
Pozostaje jeszcze pytanie o prawdę.
Czy poznamy pełne okoliczności tej zbrodni, źródła radykalizacji sprawcy i podstawy pierwszych publicznych informacji o jego motywach?
Czy dowiemy się, dlaczego tak szybko przedstawiono społeczeństwu określoną interpretację ideologiczną, zanim została ona ostatecznie zweryfikowana?
I czy ewentualne błędy zostaną wyjaśnione oraz sprostowane równie publicznie, jak rozpowszechniono pierwsze oskarżenia?
Czy prawda znów będzie musiała odczekać kolejną kadencję, zanim dowiemy się, co rzeczywiście wiedziano, czego nie wiedziano i dlaczego tak wielu ludziom przedstawiono przypuszczenia, zanim poznano dowody?
A przede wszystkim — czy będziemy jeszcze potrafili jej wysłuchać, kiedy wreszcie opadnie szum?
Zamiast epilogu
W 1936 roku Leopold Staff napisał „Bunt jesienny” — przejmującą opowieść o świecie, do którego brutalnie wdziera się zło, niszcząc spokój i harmonię wywalczone przez lata.
Ale poeta nie kończy na rozpaczy. Wzywa do ponownego podjęcia trudnej wędrówki, do odzyskania wiary, odwagi i niezależności myślenia.
Nawet gdyby wszystko inne legło w gruzach, pozostaje rozum — ostatnia kolumna na ruinach duszy.
Niech ostatnie słowo należy więc do poezji i muzyki.
Leopold Staff — „Bunt jesienny” (1936)
Zostaw komentarz