Tragedia, do której doszło w Krakowie, powinna stać się dla polskiego społeczeństwa ważną lekcją bezpieczeństwa. Nie chodzi o wzbudzanie strachu ani przekonywanie obywateli, że zagrożenie czyha na każdym kroku. Chodzi o coś znacznie istotniejszego – o zrozumienie, że bezpieczeństwo nie jest stanem zagwarantowanym raz na zawsze, a umiejętność właściwego reagowania w sytuacji kryzysowej może decydować o ludzkim życiu.

REKLAMA

Przez wiele lat służby w formacjach odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa, ochronę najważniejszych osób oraz przeciwdziałanie zagrożeniom terrorystycznym nauczyłem się jednej fundamentalnej zasady a mianowicie największym przeciwnikiem człowieka w sytuacji zagrożenia jest często nie tylko sam napastnik, lecz także brak przygotowania, dezorientacja i utrata zdolności podejmowania decyzji.

Dlatego uważam, że po wydarzeniach w Krakowie potrzebujemy ogólnopolskiej edukacji w zakresie bezpieczeństwa osobistego. Nie kolejnej kampanii opartej na emocjach, ale systematycznego przygotowania obywateli do rozpoznawania zagrożeń, podejmowania właściwych decyzji i udzielania pomocy innym.

Większość ludzi kojarzy niebezpieczeństwo z miejscami szczególnego ryzyka. Tymczasem doświadczenia międzynarodowe pokazują, że sprawcy ataków mogą wybierać przestrzenie codziennego życia czyli centra miast, szkoły, galerie handlowe, dworce, miejsca kultu religijnego czy wydarzenia publiczne.

Właśnie dlatego tak ważna jest świadomość sytuacyjna. Nie oznacza ona nieustannego rozglądania się w poszukiwaniu zagrożeń ani podejrzewania wszystkich wokół. Polega na zachowaniu podstawowej orientacji w otoczeniu, zauważaniu zachowań wyraźnie odbiegających od normy oraz świadomości możliwości opuszczenia miejsca, w którym się znajdujemy.

W praktyce warto wiedzieć, gdzie znajdują się wyjścia ewakuacyjne, czy istnieją alternatywne drogi opuszczenia budynku oraz gdzie można znaleźć osłonę przed bezpośrednim zagrożeniem. Takie nawyki nie wymagają specjalistycznego przeszkolenia. Wymagają jedynie odrobiny uwagi. Człowiek świadomy otoczenia ma większą szansę zauważyć zagrożenie odpowiednio wcześnie.

Jednym z najważniejszych elementów edukacji bezpieczeństwa powinno być przygotowanie społeczeństwa do reagowania na atak uzbrojonego sprawcy. W wielu państwach stosuje się zasadę znaną jako Run, Hide, Fight, czyli uciekaj, ukryj się, a w ostateczności podejmij działania obronne.

Nie jest to zachęta do konfrontacji z napastnikiem. Przeciwnie – podstawowym celem jest uniknięcie bezpośredniego kontaktu ze sprawcą. Jeżeli istnieje bezpieczna droga ucieczki, należy z niej skorzystać. Trzeba oddalić się od zagrożenia, pozostawić rzeczy osobiste i nie zatrzymywać się w celu obserwowania wydarzeń.

Jeżeli ucieczka nie jest możliwa, należy znaleźć schronienie, najlepiej za solidną przeszkodą, która może zapewnić ochronę przed ostrzałem. Trzeba pamiętać, że nie każdy przedmiot zasłaniający człowieka zatrzymuje pociski.

Dopiero w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia, gdy nie ma możliwości ucieczki ani ukrycia się, może pojawić się konieczność podjęcia działań obronnych. W takich okolicznościach nie istnieje jeden uniwersalny schemat gwarantujący przeżycie. Każda sytuacja wymaga oceny rzeczywistego zagrożenia.

Najważniejsza pozostaje jednak zasada 👉 nie zbliżaj się do niebezpieczeństwa, jeżeli możesz go uniknąć.

W dyskusjach po tragicznych wydarzeniach często pojawia się słowo „panika”. Warto wyjaśnić, że silny strach jest naturalną reakcją organizmu na zagrożenie życia. Przyspieszone bicie serca, zawężenie uwagi, drżenie rąk, trudności w podejmowaniu decyzji czy gwałtowna potrzeba ucieczki są związane z fizjologiczną reakcją stresową.

Nie każdy człowiek reaguje jednak identycznie. Jedni natychmiast uciekają. Inni zastygają w bezruchu, próbują zrozumieć sytuację albo poszukują pomocy u osób znajdujących się w pobliżu.

Warto przy tym odróżniać strach od paniki. Sama ucieczka nie musi oznaczać zachowania panicznego. Może być racjonalnym i skutecznym sposobem ratowania życia. Panika wiąże się natomiast z takim nasileniem emocji, które może ograniczać zdolność oceny sytuacji i prowadzić do chaotycznych działań.

W szkoleniu funkcjonariuszy formacji specjalnych duże znaczenie przywiązuje się do umiejętności działania pod presją. Nie chodzi o wyeliminowanie strachu, ponieważ jest to nierealistyczne, lecz o nauczenie człowieka podejmowania decyzji pomimo jego odczuwania.

Podobne podejście powinno znaleźć zastosowanie w edukacji społeczeństwa. Nie musimy szkolić wszystkich obywateli na funkcjonariuszy jednostek specjalnych. Powinniśmy natomiast nauczyć ich kilku prostych reakcji, które mogą pomóc zachować zdolność działania w krytycznym momencie.

Żyjemy w rzeczywistości, w której dokumentowanie wydarzeń stało się niemal automatycznym odruchem. Kiedy dochodzi do niebezpiecznej sytuacji, część świadków zamiast oddalić się od zagrożenia, wyciąga telefon i rozpoczyna nagrywanie.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa jest to zachowanie szczególnie ryzykowne. Osoba skoncentrowana na ekranie telefonu może utracić świadomość tego, co dzieje się w jej najbliższym otoczeniu. Może nie zauważyć zmiany kierunku przemieszczania się sprawcy, nie usłyszeć poleceń służb lub zbyt późno podjąć decyzję o ucieczce.

Telefon powinien służyć przede wszystkim do wezwania pomocy, gdy można to zrobić bezpiecznie. Dzwoniąc pod numer alarmowy 112, należy możliwie spokojnie przekazać lokalizację, charakter zagrożenia, liczbę napastników, jeżeli jest znana, oraz informacje o osobach poszkodowanych.

Nie należy rozpowszechniać niesprawdzonych informacji ani publikować materiałów, które mogłyby ujawniać działania służb lub lokalizację ukrywających się osób.

W sytuacji zagrożenia życia najważniejsze nie jest zarejestrowanie wydarzenia, ale bezpieczne opuszczenie miejsca zdarzenia.

W przypadku ataku z użyciem broni palnej o przeżyciu osoby poszkodowanej może decydować nie tylko szybkość przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego, ale również pomoc udzielona bezpośrednio po zdarzeniu.

Szczególne znaczenie ma umiejętność rozpoznawania i tamowania masywnych krwotoków. Właśnie dlatego szkolenia z pierwszej pomocy powinny obejmować praktyczne ćwiczenia z ucisku bezpośredniego rany, stosowania opatrunków uciskowych oraz prawidłowego używania opasek uciskowych w sytuacjach, w których są wskazane.

Należy jednak pamiętać o podstawowej zasadzie ratownictwa: najpierw bezpieczeństwo ratownika. Nie wolno narażać własnego życia poprzez wchodzenie do strefy, w której napastnik nadal stanowi bezpośrednie zagrożenie. Pomoc poszkodowanym powinna być podejmowana wtedy, gdy warunki na to pozwalają.

Uważam, że praktyczne szkolenia z pierwszej pomocy powinny stać się powszechnym elementem edukacji obywatelskiej, a nie jedynie jednorazowym kursem, którego uczestnicy po kilku latach nie pamiętają.

Jednym z najtrudniejszych zagadnień związanych z zapobieganiem przemocy jest identyfikowanie zachowań, które mogą świadczyć o przygotowywaniu ataku. Nie istnieje jeden uniwersalny profil psychologiczny sprawcy.

Nie można również zakładać, że osoba zachowująca się nietypowo, cierpiąca na zaburzenia psychiczne czy posiadająca określone zainteresowania stanowi zagrożenie dla otoczenia.

Znaczenie mogą mieć natomiast konkretne zachowania: wiarygodne groźby użycia przemocy, ujawnianie zamiaru dokonania ataku, przygotowania do skrzywdzenia określonych osób lub podejmowanie działań wskazujących na bezpośrednie niebezpieczeństwo.

Takie sygnały wymagają odpowiedzialnej oceny i, w uzasadnionych przypadkach, przekazania właściwym służbom.

Nie chodzi o zachęcanie obywateli do wzajemnego obserwowania się czy donoszenia na sąsiadów. Chodzi o odbudowę odpowiedzialności społecznej.

Jeżeli ktoś otrzymuje wiarygodną informację o planowanym akcie przemocy, nie powinien jej lekceważyć. Nie powinien również podejmować samodzielnej konfrontacji z osobą mogącą stanowić zagrożenie. W przypadku bezpośredniego niebezpieczeństwa właściwym rozwiązaniem jest niezwłoczne powiadomienie Policji.

Od lat podkreślam, że bezpieczeństwo narodowe nie zaczyna się wyłącznie w gabinetach ministrów, siedzibach służb specjalnych czy centrach zarządzania kryzysowego. Zaczyna się również w szkołach, rodzinach i lokalnych społecznościach.

Dziecko powinno wiedzieć, jak wezwać pomoc, jak reagować na polecenia nauczyciela podczas ewakuacji i dlaczego nie wolno wracać po pozostawione rzeczy.

Młodzież powinna poznawać zasady rozpoznawania zagrożeń, bezpiecznego korzystania z przestrzeni publicznej oraz odpowiedzialnego reagowania na przemoc i groźby.

Dorośli powinni okresowo odświeżać wiedzę z zakresu pierwszej pomocy, ewakuacji i zachowania w sytuacjach kryzysowych.

Ważne, aby edukacja nie ograniczała się do prezentacji multimedialnych i przekazywania informacji teoretycznych. Potrzebujemy ćwiczeń praktycznych, scenariuszy sytuacyjnych i szkoleń dostosowanych do wieku oraz możliwości uczestników.

Nie powinny one jednak polegać na nieoczekiwanym symulowaniu brutalnych ataków, które mogą wywoływać niepotrzebną traumę. Dobrze zaplanowane szkolenie ma budować poczucie sprawczości, a nie strach.

Edukacja obywatelska jest niezwykle ważna, ale nie może zastępować obowiązków instytucji państwowych. To państwo odpowiada za tworzenie skutecznych mechanizmów zapobiegania zagrożeniom, wymianę informacji pomiędzy uprawnionymi służbami, odpowiednie przygotowanie funkcjonariuszy oraz ochronę przestrzeni publicznej.

Po każdej tragedii konieczna jest rzetelna analiza zdarzenia, obejmująca zarówno przebieg interwencji, jak i możliwości wcześniejszego rozpoznania zagrożenia.

Taka analiza nie może sprowadzać się wyłącznie do poszukiwania winnych. Jej podstawowym celem powinno być ustalenie, które procedury zadziałały prawidłowo, gdzie wystąpiły niedoskonałości i jakie rozwiązania należy wdrożyć w przyszłości.

Nie można jednak automatycznie zakładać, że każdemu atakowi można było zapobiec. Takie twierdzenie wymagałoby znajomości informacji, którymi odpowiednie instytucje rzeczywiście dysponowały przed zdarzeniem.

Profesjonalny system bezpieczeństwa powinien opierać się na analizie ryzyka, a nie na doraźnych decyzjach podejmowanych pod wpływem emocji.

Współczesne zagrożenia mają charakter wielowymiarowy. Obok przestępczości z użyciem przemocy występują zagrożenia terrorystyczne, cyberataki, działania sabotażowe, dezinformacja oraz sytuacje kryzysowe związane z katastrofami i awariami infrastruktury krytycznej.

Państwo odporne to nie tylko państwo dysponujące nowoczesnymi służbami i odpowiednim wyposażeniem. To również społeczeństwo, które potrafi rozpoznawać zagrożenia, współpracować z instytucjami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo i zachować podstawową zdolność działania w sytuacjach nadzwyczajnych.

Dlatego edukacja bezpieczeństwa powinna być traktowana jako inwestycja strategiczna.

Jej efekty nie zawsze będą widoczne w statystykach. Czasami sukcesem będzie właściwa decyzja podjęta przez przypadkowego świadka, szybka ewakuacja grupy osób lub uratowanie życia dzięki prawidłowo udzielonej pierwszej pomocy.

Takich sukcesów często nie zobaczymy na pierwszych stronach gazet. Nie oznacza to jednak, że są mniej ważne.

Tragedia w Krakowie nie powinna prowadzić do przekonania, że przestrzeń publiczna stała się miejscem, którego należy się obawiać. Nie możemy pozwolić, aby strach determinował nasze codzienne życie.

Powinniśmy natomiast wyciągnąć z tego wydarzenia wnioski dotyczące edukacji, przygotowania i odpowiedzialności.

Każdy obywatel powinien znać podstawowe zasady zachowania podczas zagrożenia życia. Każda szkoła i instytucja publiczna powinna dysponować realnymi, przećwiczonymi procedurami bezpieczeństwa. Każdy samorząd powinien uwzględniać zagrożenia wynikające z celowego użycia przemocy w planowaniu ochrony przestrzeni publicznej.

Państwo powinno natomiast zapewniać odpowiednią koordynację działań służb, rozwijać zdolności wczesnego rozpoznawania zagrożeń i konsekwentnie inwestować w odporność społeczną.

Z mojego wieloletniego doświadczenia wynika, że nawet najlepiej wyszkoleni funkcjonariusze nie są w stanie zagwarantować bezpieczeństwa każdemu człowiekowi w każdej sekundzie.

Dlatego tak wielkie znaczenie ma przygotowanie społeczeństwa.

Bezpieczeństwo nie polega na przekonaniu, że nic złego nie może się wydarzyć. Polega na świadomości, że zagrożenie może wystąpić, oraz na wiedzy, jak ograniczyć jego konsekwencje.

I właśnie takiej wiedzy powinniśmy dziś uczyć Polaków.

Nie po to, aby żyli w strachu.

Po to, aby potrafili żyć bezpieczniej.

@obserwujący