Epos o Gilgameszu jest prawdopodobnie najstarszą napisaną historią na Ziemi. Pochodzi ze starożytnej Sumerii i został pierwotnie zapisany pismem klinowym na 12 glinianych tabliczkach. Opowiada o przygodach historycznego króla Uruk, gdzieś pomiędzy 2750 a 2500 p.n.e.

REKLAMA

Epos jest uważany za fundamentalne dzieło w religii i tradycji heroicznych sag, przy czym Gilgamesz stanowi pierwowzór dla późniejszych bohaterów, takich jak np. Herkules, a sam epos służy jako wpływ na eposy homeryckie. Należy na wstępie zaznaczyć, ze tabliczki na których jest zapisany tekst są miejscami pokruszone, jest wiele przerw a końca tekstu właściwie brak. Pomimo tego całość jest i tak przejrzysta.  

Przypomnijmy, że Austen Henry Layard w Bibliotece Asurbanipala w Niniwie odkrył około 15 000 fragmentów asyryjskich tabliczek klinowych. Pod koniec następnej dekady British Museum zatrudniło George’a Smitha do ich przestudiowania. W 1872 roku Smith przeczytał przetłumaczone fragmenty przed Towarzystwem Archeologii Biblijnej, a w latach 1875 i 1876 opublikował pełniejsze tłumaczenia, z których ostatnie zostało opublikowane jako The Chaldean Account of Genesis – Chaldejska relacja z Księgi Rodzaju. Centralna postać Gilgamesza została początkowo przywrócona światu jako „Izdubar”, zanim można było dokładnie przeczytać klinowe logografy w jego właściwym imieniu. W 1891 roku Paul Haupt zebrał tekst klinowy, a dziewięć lat później Peter Jensen dostarczył obszerne wydanie.  R. Campbell Thompson zaktualizował obie swoje prace w 1930 roku. W ciągu następnych dwóch dekad Samuel Noah Kramer ponownie zebrał sumeryjskie wiersze.

W 1998 roku amerykański asyriolog Theodore Kwasman odkrył w magazynie British Museum dzieło, które, jak się uważa, zawierało pierwsze linijki eposu tj. fragment, znaleziony w 1878 roku i datowany na okres między 600 a 100 rokiem p.n.e. i który pozostawał niezbadany przez ekspertów przez ponad sto lat od jego odkrycia. Fragment brzmiał: „Ten, który widział wszystko, który był fundamentem ziemi, który wiedział (wszystko), był mądry we wszystkich sprawach: Gilgamesz”. Odkrycie artefaktów z ok. 2600 p.n.e. związanych z Enmebaragesim z Kisz, o którym mowa w legendach jako ojciec jednego z przeciwników Gilgamesza, uwiarygodniło historyczne istnienie Gilgamesza. Tak więc pełny tekst jest nam znany i potwierdzony od niedawna.

Jak wielu naukowców podkreśla Epos o Gilgameszu  to poemat ze starożytnej Mezopotamii, uważany za najwcześniejszą zachowaną literaturę godną uwagi i drugi najstarszy tekst religijny po Tekstach Piramid. Gilgamesz, właściwie Gil–gamesz, jest stale nazwany bogiem (ilu).  Ma on rzeczywiście w swej istocie 2/3 części boga i 1/3 człowieka. Imię jego jest w związku z imieniem boga ognia Gibil, a także z imieniem A–Gil, jest to jedno z określeń boga Marduka. Opowieść o Gilgameszu ma również mistyczną liczbę 12 tablic. Liczbę 12 znajdujemy bardzo często w mitycznych kombinacjach (12 prac Herkulesa, 12 proroków, 12 pokoleń żydowskich, 12 apostołów, 12 wojewodów). Zze stanowiska babilońskiego 12 spraw Gilgamesza  to 12 znaków zodiaku. 

„Gilgamesz jest bohaterem słonecznym, jak Samson, którego imię wiąże się z semicką nazwą słońca – Szamasz (asyr. Szamasz, hebr. Szemesz). Skutkiem pewnej szczątkowości tablic niezupełnie można dostrzec w dziejach Gilgamesza przejście słońca przez zwierzyniec niebieski. Jednakże widoczne są na przykład znaki Bliźniąt (Gilgamesz i Ea–bani), Łucznik (Myśliwiec), Byk (stworzony przez Isztar byk czarodziejski), Skorpion (Człowiek–Skorpion), Panna (Sabeanka), Lew (walka z lwem), Wodnik (potop) Ryby (przejazd przez ocean) etc. Gilgamesz, będąc wcieleniem słońca, jest zarazem bohaterem królewskim, światłonoścą, objawicielem religijnym” – jak napisał Antoni Lange w swoim tłumaczeniu wydydanym przez  Armoryka z Serii: WIERZENIA, TRADYCJE, MITY, LEGENDY I BAŚNIE, NARODÓW ŚWIATA. ( https://docer.pl/doc/xx0s8v1  )

Pierwsza połowa opowieści omawia Gilgamesza, króla Uruk, i Enkidu, dzikiego człowieka stworzonego przez bogów, aby powstrzymać Gilgamesza przed uciskiem ludu Uruk. Po tym, jak Enkidu zostaje ucywilizowany poprzez inicjację seksualną z Szamhat, udaje się do Uruk, gdzie wyzywa Gilgamesza na próbę sił. Gilgamesz wygrywa konkurs, niemniej jednak stają się przyjaciółmi. Razem udają się w sześciodniową podróż do legendarnego Cedrowego Lasu, gdzie planują zabić Strażnika Humbabę Groźnego i wyciąć święty Cedr. Bogini Isztar wysyła Byka Niebios, by ukarał Gilgamesza za odrzucenie jej zalotów. Gilgamesz i Enkidu zabijają Byka Niebios, po czym bogowie postanawiają skazać Enkidu na śmierć i zabić go.

W drugiej połowie eposu niepokój związany ze śmiercią Enkidu powoduje, że Gilgamesz podejmuje długą i niebezpieczną podróż, aby odkryć tajemnicę życia wiecznego. W końcu dowiaduje się, że „Życia, którego szukasz, nigdy nie znajdziesz. Bo kiedy bogowie stworzyli człowieka, pozwolili śmierci na jego udział, a życie zatrzymali w swoich rękach”. Niemniej jednak, dzięki jego wspaniałym projektom budowlanym, jego relacji o radach Siduriego i tym, co nieśmiertelny człowiek Utnapisztim powiedział mu o Wielkim Potopie, sława Gilgamesza przetrwała długo po jego śmierci, dzięki rosnącemu zainteresowaniu historią Gilgamesza. 

Różne tematy, elementy fabuły i postacie w Biblii hebrajskiej korelują z eposem o Gilgameszu.  W szczególności relacje z Ogrodu Eden, rady Eklezjastesa i narracja o powodzi z Księgi Rodzaju.

Uczeni od dawna dostrzegają podobieństwa między opowieściami o Enkidu/Shamhat i Adamie/Ewie. W obu przypadkach człowiek jest stworzony z ziemi przez boga i żyje w naturalnym środowisku wśród zwierząt. Zostaje przedstawiony kobiecie, która go kusi. W obu opowieściach mężczyzna przyjmuje od kobiety jedzenie, zakrywa swoją nagość i musi opuścić dawne królestwo, nie mogąc wrócić. Obecność węża, który kradnie roślinę nieśmiertelności bohaterowi w dalszej części eposu, to kolejny punkt podobieństwa. Jednak główna różnica między tymi dwiema historiami polega na tym, że chociaż Enkidu odczuwa żal z powodu odejścia od natury, jest to tylko tymczasowe. Po konfrontacji z bogiem Szamaszem za bycie niewdzięcznym, Enkidu wycofuje się i postanawia dać kobiecie, która go uwiodła. ostateczne błogosławieństwo, zanim umrze. Jest to przeciwieństwo Adama, którego upadek z łaski jest w dużej mierze przedstawiany wyłącznie jako kara za nieposłuszeństwo Bogu. Kilku uczonych sugeruje bezpośrednie zapożyczenie rady Siduriego przez autora Księgi Koheleta. Andrew George twierdzi, że narracja o powodzi z Księgi Rodzaju pasuje do tego w Gilgameszu tak ściśle, że „niewielu wątpi”, że wywodzi się z relacji mezopotamskiej. Szczególnie zauważalny jest sposób, w jaki historia potopu Genesis podąża za opowieścią o powodzi Gilgamesza „punkt po punkcie i w tej samej kolejności”, nawet jeśli historia dopuszcza inne alternatywy. W komentarzu do Tory wydanym w 2001 roku w imieniu Konserwatywnego Ruchu Judaizmu, rabinista Robert Wexler stwierdził: „Najbardziej prawdopodobnym założeniem, jakie możemy poczynić, jest to, że zarówno Genesis, jak i Gilgamesz czerpali swój materiał ze wspólnej tradycji o potopie, która istniała w Mezopotamii. Te historie następnie rozeszły się w opowiadaniu”. Ziusudra, Utnapisztim i Noe to bohaterowie sumeryjskich, akadyjskich i biblijnych legend o potopie na starożytnym Bliskim Wschodzie.

Matthias Henze sugeruje, że szaleństwo Nabuchodonozora w biblijnej Księdze Daniela nawiązuje do eposu o Gilgameszu. Twierdzi, że autor wykorzystuje elementy z opisu Enkidu do namalowania sarkastycznego i prześmiewczego portretu króla Babilonu.

Wiele postaci w Eposie ma mityczne biblijne podobieństwa, w szczególności Ninti, sumeryjska bogini życia, została stworzona z żebra Enki, aby go uzdrowić po zjedzeniu zakazanych kwiatów. Sugeruje się, że ta historia posłużyła jako podstawa opowieści o Ewie stworzonej z żebra Adama w Księdze Rodzaju. Esther J. Hamori, w Echa Gilgamesza w Historii Jakuba, również twierdzi, że mit Jakuba i Ezawa jest paralelny z meczem zapaśniczym pomiędzy Gilgameszem i Enkidu.

Nadto Gilgamesz jest wymieniony w jednej wersji Księgi Gigantów, która jest powiązana z Księgą Henocha. Wersja Księgi Gigantów znaleziona w Qumran wspomina sumeryjskiego bohatera Gilgamesza i potwora Humbabę ze Strażnikami i olbrzymami.

Wielu uczonych zwróciło uwagę na różne tematy, epizody i wersety, wskazując, że epos o Gilgameszu miał znaczący wpływ na oba poematy epickie przypisywane Homerowi. 

Prześledzmy ten epos najpierw w skrócie. 

Całośc tłumaczenia tekstu z uwagi na obszerność będzie w części drugiej. Otóż niniejsze streszczenie opiera się na tłumaczeniu Andrew George’a.

Tabliczka pierwsza

Historia przedstawia Gilgamesza, króla Uruk. Gilgamesz, w dwóch trzecich bóg iw jednej trzeciej człowiek, uciska swój lud, który woła do bogów o pomoc. Dla młodych kobiet z Uruk ucisk ten przybiera formę droit du seigneur, czyli „prawa pana”, do spania z narzeczonymi w noc poślubną. Młodym mężczyznom (tablet jest w tym momencie uszkodzony) przypuszcza się, że Gilgamesz wyczerpuje ich grami, próbami sił, a może pracą przymusową przy projektach budowlanych. Bogowie odpowiadają na prośby ludu, tworząc równego Gilgameszowi, który będzie w stanie powstrzymać jego ucisk. To prymitywny człowiek, Enkidu, pokryty włosami i mieszkający na wolności ze zwierzętami. Zauważa go traper, którego środki do życia są rujnowane, ponieważ Enkidu wyrywa jego pułapki. Traper opowiada o człowieku bogu słońca Szamaszowi, a Enkidu zostaje uwiedziony przez Szamhat, świątynną prostytutkę, która jest jego pierwszym krokiem w kierunku oswojenia. Po sześciu dniach i siedmiu nocach (lub dwóch tygodniach, według nowszych badań) kochania się i nauczania Enkidu o cywilizacyjnych drogach, zabiera Enkidu do obozu pasterskiego, aby nauczyć się, jak być cywilizowanym. W międzyczasie Gilgamesz ma sny o rychłym przybyciu ukochanego nowego towarzysza i prosi swoją matkę, Ninsun, o pomoc w interpretacji tych snów.

Tabliczka druga

Szamhat zabiera Enkidu do obozu pasterzy, gdzie zostaje wprowadzony w ludzką dietę i zostaje nocnym stróżem. Dowiadując się od nieznajomego, jak Gilgamesz traktuje nowe narzeczone, Enkidu jest wściekły i udaje się do Uruk, by interweniować na weselu. Kiedy Gilgamesz próbuje odwiedzić komnatę ślubną, Enkidu blokuje mu drogę i walczą. Po zaciętej walce Enkidu przyznaje, że Gilgamesz jest silniejszy, i zostają przyjaciółmi. Gilgamesz proponuje podróż do Cedrowego Lasu, aby zabić potwornego półboga Humbabę, aby zyskać sławę i renomę. Pomimo ostrzeżeń Enkidu i rady starszych Gilgamesz nie daje się odstraszyć.

Tabliczka trzecia

Starsi udzielają Gilgameszowi rad na jego podróż. Gilgamesz odwiedza swoją matkę, boginię Ninsun, która szuka wsparcia i ochrony boga słońca Szamasza w ich przygodzie. Ninsun adoptuje Enkidu jako swojego syna, a Gilgamesz pozostawia instrukcje dotyczące zarządzania Uruk pod jego nieobecność.

Tabliczka czwarta

Drugi sen Gilgamesza w podróży do Lasu Cedrowego. Epos o tabliczce Gilgamesza z Hattusa w Turcji. XIII wiek p.n.e. Nowe Muzeum, Niemcy

Gilgamesz i Enkidu podróżują do Cedrowego Lasu. Co kilka dni obozują na górze i odprawiają senny rytuał. Gilgamesz ma pięć przerażających snów o spadających górach, burzach, dzikich bykach i ziejącym ogniem ptaku gromu. Pomimo podobieństw między jego postaciami ze snu a wcześniejszymi opisami Humbaby, Enkidu interpretuje te sny jako dobre wróżby i zaprzecza, jakoby przerażające obrazy przedstawiały strażnika lasu. Gdy zbliżają się do cedrowej góry, słyszą ryk Humbaby i muszą się wzajemnie zachęcać, by się nie bać.

Tablczka piąta

Rewers nowo odkrytej tabliczki V eposu o Gilgameszu. Pochodzi ze starego okresu babilońskiego, 2003-1595 pne, a obecnie znajduje się w Muzeum Sulaymaniyah w Iraku

Bohaterowie wkraczają do lasu cedrowego. Humbaba, strażnik Cedrowego Lasu, obraża ich i grozi im. Oskarża Enkidu o zdradę i przysięga wypatroszyć Gilgamesza i nakarmić jego ciałem ptaki. Gilgamesz się boi, ale po kilku zachęcających słowach Enkidu rozpoczyna się bitwa. Góry trzęsą się od zgiełku, a niebo robi się czarne. Bóg Szamasz posyła 13 wiatrów, aby związać Humbabę i zostaje schwytany. Humbaba błaga o jego życie, a Gilgamesz lituje się nad nim. Humbaba proponuje, że uczyni Gilgamesza królem lasu, będzie ściął dla niego drzewa i będzie jego niewolnikiem. Enkidu twierdzi jednak, że Gilgamesz powinien zabić Humbabę, aby na zawsze ugruntować swoją reputację. Humbaba przeklina ich obu, a Gilgamesz zadaje mu cios w szyję, a także zabija jego siedmiu synów. Obaj bohaterowie ścięli wiele cedrów, w tym gigantyczne drzewo, z którego Enkidu planuje zbudować bramę świątyni Enlila. Budują tratwę i wracają do domu wzdłuż Eufratu z gigantycznym drzewem i (prawdopodobnie) głową Humbaby.

Tabliczka szósta

Gilgamesz odrzuca zaloty bogini Isztar z powodu złego traktowania przez nią poprzednich kochanków, takich jak Dumuzi. Ishtar prosi swojego ojca Anu, aby wysłał Byka Niebios, aby ją pomścił. Kiedy Anu odrzuca jej skargi, Isztar grozi, że wskrzesi zmarłych, którzy będą „przewyższać liczebnie żywych” i „pochłoną ich”. Anu stwierdza, że ​​jeśli da jej Byka Niebios, Uruk stanie w obliczu 7 lat głodu. Isztar zapewnia mu zaopatrzenie na 7 lat w zamian za byka. Isztar prowadzi Byka Niebios do Uruk, co powoduje rozległe zniszczenia. Obniża poziom Eufratu i osusza bagna. Otwiera ogromne doły, które połykają 300 mężczyzn. Bez żadnej boskiej pomocy Enkidu i Gilgamesz atakują i zabijają go, ofiarowując jego serce Szamaszowi. Kiedy Isztar krzyczy, Enkidu ciska w nią jedną częścią z zadu byka. Miasto Uruk świętuje, ale Enkidu ma złowieszczy sen o swojej przyszłej porażce.

 

Tabliczka siódma

We śnie Enkidu bogowie decydują, że jeden z bohaterów musi zginąć, ponieważ zabili Humbabę i Gugalannę. Pomimo protestów Szamasza, Enkidu jest skazany na śmierć. Enkidu przeklina wielkie drzwi, które stworzył dla świątyni Enlila. Przeklina również trapera i Szamhata za usunięcie go z dziczy. Szamasz przypomina Enkidu o tym, jak Szamhat go karmił i ubierał, i przedstawił go Gilgameszowi. Szamasz mówi mu, że Gilgamesz obdarzy go wielkimi honorami na jego pogrzebie i będzie wędrował w dziczy pochłonięty żalem. Enkidu żałuje swoich przekleństw i zamiast tego błogosławi Szamhata. Jednak w drugim śnie widzi, że został wzięty do niewoli do Podziemi przez przerażającego Anioła Śmierci. Świat podziemny to „dom z prochu” i ciemności, którego mieszkańcy jedzą glinę i są odziani w ptasie pióra, nadzorowane przez przerażające istoty. Przez 12 dni stan Enkidu pogarsza się. W końcu, po lamentach, że nie mógł spotkać bohaterskiej śmierci w bitwie, umiera. W słynnym wersecie z eposu Gilgamesz kurczowo trzyma się ciała Enkidu i zaprzecza, że ​​umarł, dopóki z nosa trupa nie wypadnie robak.

Tabliczka ósma

Gilgamesz wygłasza lament nad Enkidu, w którym wzywa góry, lasy, pola, rzeki, dzikie zwierzęta i całe Uruk, by opłakiwali swojego przyjaciela. Wspominając ich wspólne przygody, Gilgamesz rozdziera włosy i ubranie z żalu. Zamawia posąg nagrobny i dostarcza grobowe prezenty ze swojego skarbca, aby zapewnić, że Enkidu zostanie przychylnie przyjęty w królestwie zmarłych. Odbywa się wielki bankiet, podczas którego skarby są ofiarowane bogom Zaświatów. 

(Tuż przed przerwą w tekście pojawia się sugestia, że ​​rzeka jest tamowana, co wskazuje na pochówek w korycie rzeki, iak  jak w odpowiednim sumeryjskim wierszu Śmierć Gilgamesza).

Tabliczka dziewiąta

Tabliczka dziewiąta zaczyna się, gdy Gilgamesz wędruje po dziczy w skórach zwierząt, opłakując Enkidu. Obawiając się własnej śmierci, postanawia poszukać Utnapisztima („Odległego”) i poznać tajemnicę życia wiecznego. Wśród nielicznych ocalałych z Wielkiego Potopu Utnapisztim i jego żona są jedynymi ludźmi, którym bogowie przyznali nieśmiertelność. Gilgamesz pokonuje przełęcz w nocy i napotyka lwy. Przed snem modli się o ochronę do boga księżyca Sina. Następnie, budząc się z zachęcającego snu, zabija lwy i używa ich skór do ubrania. Po długiej i niebezpiecznej podróży Gilgamesz dociera do bliźniaczych szczytów góry Maszu na krańcu ziemi. Natrafia na tunel, do którego nigdy nie wszedł żaden mężczyzna, strzeżony przez dwa skorpiony, które wydają się być małżeństwem. Mąż próbuje odwieść Gilgamesza od odejścia, ale żona interweniuje, wyraża współczucie dla Gilgamesza i (według redaktora wiersza Benjamina Fostera) pozwala na jego przejście. Przechodzi pod górami wzdłuż Drogi Słońca. W całkowitej ciemności podąża drogą przez 12 „podwójnych godzin”, zdołał zakończyć podróż, zanim dogoni go Słońce. Przybywa do Ogrodu Bogów, raju pełnego drzew wysadzanych klejnotami.

 

Tabliczka dziesięć

Gilgamesz spotyka gospodynię Siduri, którą ze względu na swój rozczochrany wygląd zakłada, że ​​jest mordercą lub złodziejem. Gilgamesz opowiada jej o celu swojej podróży. Próbuje odwieść go od jego poszukiwania, ale wysyła go do przewoźnika Urshanabi, który pomoże mu przepłynąć morze do Utnapisztim. Gilgamesz, ze spontanicznej wściekłości, niszczy kamienne amulety, które trzyma przy sobie Urshanabi. Opowiada mu swoją historię, ale kiedy prosi o pomoc, Urshanabi informuje go, że właśnie zniszczył przedmioty, które mogą pomóc im przekroczyć Wody Śmierci, które są zabójcze w dotyku. Urshanabi nakazuje Gilgameszowi ściąć 120 drzew i uformować z nich słupy. Kiedy docierają na wyspę, na której mieszka Utnapisztim, Gilgamesz opowiada swoją historię, prosząc go o pomoc. Utnapisztim upomina go, oświadczając, że walka ze wspólnym losem ludzi jest daremna i umniejsza radości życia.

Tabliczka jedenaście

(Potop)

Gilgamesz zauważa, że ​​Utnapisztim nie różni się niczym od niego samego i pyta go, w jaki sposób uzyskał nieśmiertelność. Utnapisztim wyjaśnia, że ​​bogowie postanowili zesłać wielką powódź. Aby ocalić Utnapisztima, bóg Enki kazał mu zbudować łódź. Dał mu dokładne wymiary i został zapieczętowany smołą i bitumem. Cała jego rodzina poszła na pokład wraz z jego rzemieślnikami i „wszystkimi zwierzętami polnym”. Rozpętała się wtedy gwałtowna burza, która spowodowała, że ​​przerażeni bogowie wycofali się w niebiosa. Ishtar ubolewała nad masowym zniszczeniem ludzkości, a inni bogowie płakali obok niej. Burza trwała sześć dni i nocy, po czym „wszyscy ludzie zamienili się w glinę”. Utnapisztim płacze, gdy widzi zniszczenie. Jego łódź spoczywa na górze, a on wypuszcza gołębia, jaskółkę i kruka. Kiedy kruk nie wraca, otwiera arkę i uwalnia jej mieszkańców. Utnapisztim składa ofiarę bogom, którzy czują słodki smak i gromadzą się wokół. Ishtar przysięga, że ​​tak jak nigdy nie zapomni genialnego naszyjnika, który wisi na jej szyi, tak i zawsze będzie pamiętała ten czas. Kiedy przybywa Enlil, zły, że są ocaleni, potępia go za wywołanie powodzi. Enki również gani go za wymierzenie nieproporcjonalnej kary. Enlil błogosławi Utnapisztima i jego żonę oraz nagradza ich życiem wiecznym. Ta relacja w dużej mierze pasuje do historii potopu, która kończy epos o Atra-Hasis.

(O roślinie przywracającej młodość)

Wydaje się, że najważniejsze jest to, że przyznanie przez Enlila życia wiecznego było wyjątkowym darem. Jakby chcąc to zademonstrować, Utnapisztim rzuca Gilgameszowi wyzwanie, by nie zasnął przez sześć dni i siedem nocy. Gilgamesz zasypia, a Utnapisztim nakazuje swojej żonie pieczenie bochenka chleba każdego dnia, w którym śpi, aby nie mógł zaprzeczyć, że nie mógł zasnąć. Gilgamesz, który stara się przezwyciężyć śmierć, nie może nawet pokonać snu. Po poinstruowaniu przewoźnika Urshanabi, aby umył Gilgamesza i ubrał go w królewskie szaty, wyruszają do Uruk. Gdy wychodzą, żona Utnapisztima prosi męża o ofiarowanie pożegnalnego prezentu. Utnapisztim mówi Gilgameszowi, że na dnie morza żyje roślina przypominająca cierń, który sprawi, że znów będzie młody. Gilgameszowi, przywiązując kamienie do swoich stóp, aby mógł chodzić po dnie, udaje się zdobyć roślinę. Gilgamesz proponuje zbadać, czy roślina ma hipotetyczną zdolność odmładzania, testując ją na starym mężczyźnie po powrocie do Uruk. Kiedy Gilgamesz zatrzymuje się, aby się wykąpać, zostaje mu ta roślina skradziona przez węża, który zrzuca skórę, gdy odchodzi. Gilgamesz płacze nad daremnością jego wysiłków, ponieważ utracił teraz wszelkie szanse na nieśmiertelność. Wraca do Uruk, gdzie widok jego masywnych murów skłania go do pochwalenia tej trwałej pracy Urshanabi.

Tabliczka dwanaście

Ta tabliczka jest głównie akadyjskim tłumaczeniem wcześniejszego sumeryjskiego wiersza „Gilgamesz i zaświaty” (znanego również jako „Gilgamesz, Enkidu i zaświaty” i jego warianty), chociaż sugerowano, że pochodzi z nieznanej wersji tę historię. Zawartość tej ostatniej tabliczki jest niezgodna z poprzednimi: Enkidu wciąż żyje, mimo że zmarł wcześniej w eposie. Z tego powodu, brak integracji z innymi tabletami oraz fakt, że jest niemal kopią wcześniejszej wersji, określano go mianem „nieorganicznego dodatku” do eposu. Ewentualnie sugerowano, że „jego celem, choć potraktowanym z grubsza, jest wyjaśnienie Gilgameszowi (i czytelnikowi) różnych losów zmarłych w życiu pozagrobowym” oraz „niezręczną próbą doprowadzenia do końca”, oba łączy Gilgamesz z eposu z Gilgameszem, który jest królem zaświatów i jest „dramatycznym zwieńczeniem, w którym epos dwunastotabliczkowy kończy się na jednym i tym samym temacie, jakim jest „widzenie” (= zrozumienie, odkrycie itp.), z którym to się zaczęło.”

Gilgamesz skarży się Enkidu, że różne jego rzeczy (z tabliczki nie wiadomo dokładnie, co – różne tłumaczenia zawierają bęben i piłkę) trafiły do ​​podziemi. Enkidu proponuje, że sprowadzi ich z powrotem. Zachwycony Gilgamesz mówi Enkidu, co musi, a czego nie może robić w podziemiach, jeśli ma wrócić. Enkidu robi wszystko, czego mu zabroniono. Podziemia go trzymają. Gilgamesz modli się do bogów, aby oddali mu przyjaciela. Enlil i Suen nie odpowiadają, ale Enki i Szamasz postanawiają pomóc. Szamasz robi szczelinę w ziemi, z której wyskakuje duch Enkidu. Tabliczka kończy się tym, że Gilgamesz wypytuje Enkidu o to, co widział w zaświatach.

Warto na koniec podkreślić, że w trakcie wojny w Iraku zrabowanych zostało wiele strożytnych bezennych  dla nauki antyków. Tylko nieliczne zostały odzyskane. 

Oto przykład wiadomości z dnia 27 lipca 2021 roku : „Departament Sprawiedliwości ogłosił we wtorek, że przejął rzadką, starożytną tabliczkę, która została sprzedana Hobby Lobby za pośrednictwem domu aukcyjnego pod fałszywymi pretekstami. Sąd federalny w Brooklynie w stanie Nowy Jork nakazał przepadek rzadkiej tabliczki klinowej z fragmentem „Eposu o Gilgameszu”, historycznego poematu wywodzącego się ze starożytnej Mezopotamii. Tabliczka z pismem klinowym ma około 3600 lat i pochodzi z obszaru, który jest obecnie częścią Iraku. Uważa się, że jest to jeden z najwcześniejszych utworów poezji opowiadającej historie. Sąd federalny argumentował, że tabliczka została sprowadzona do USA nielegalnie i dlatego Muzeum Biblii, założone przez właścicieli sklepów Hobby Lobby, nie może odzyskać starożytnej glinianej tabliczki. Po pierwszej wojnie w Zatoce Perskiej w 1991 roku z wykopalisk archeologicznych w Iraku zrabowano tysiące obiektów, w tym wiele tabliczek z pismem klinowym, wyjaśniają prokuratorzy”. (https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/justice-department-seizes-rare-ancient-tablet-illegally-auctioned-hobby-lobby-n1275217 )

Niesety wiele dzieł sztuki a także wiele dzieł piśmienniczych znajduje się w kolekcjach prywatnych. Wiele z nich nigdy nie ujrzało i nie ujrzy światła dziennego. Co jest jeszcze bardziej tragiczne wiele z nich jest skazanych z góry na zapomnienie, abyśmy tylko ich nie mogli poznać, abyśmy nie mogli poznać jakiejś „prawdy”. Trzeba przyznać, że wiele zostało też zniszczonych przez działania przyrody i głupotę ludzką.

Koniec części pierwszej. Po zapisie żródeł z których korzystałem jest słowniczek imion i nazw.

 

Zródła:

  1. Epic of Gilgamesh, http://www.uwosh.edu/home_pages/faculty_staff/minniear/2010/Pages/Epic%20of%20Gilgamesh.pdf – (dostęp 1-08-2022)
  2. Epos o Gilgameszuo w przekładzie Antoni Lange, wyd. Armoryka z Serii: WIERZENIA, TRADYCJE, MITY, LEGENDY I BAŚNIE, NARODÓW ŚWIATA, https://docer.pl/doc/xx0s8v1  – (dostęp 1-08-2022)
  3. Maureen Gallery Kovacs Translation, http://king-of-heroes.co.uk/the-epic-of-gilgamesh/maureen-gallery-kovacs-translation/  – (dostęp 1-08-2022)
  4. George Andrew (2008) 'Shattered tablets and tangled threads: Editing Gilgamesh, then and now.’ Aramazd. Armenian Journal of Near Eastern Studies, 3 (1). pp. 7-30. https://eprints.soas.ac.uk/7497/  – (dostęp 1-08-2022)
  5. N. K. Sanders, THE EPIC OF GILGAMESH, Assyrian International News Agency Books Online, www.aina.org, http://www.aina.org/books/eog/eog.pdf  – (dostęp 1-08-2022)
  6. George Smith, The Chaldean Account of the Deluge, Transactions of the Society of Biblical Archaeology 2 [1873] 213-34. https://www.sacred-texts.com/ane/chad/index.htm  – (dostęp 1-08-2022)
  7. The Epic of Gilgamesh, https://static1.squarespace.com/static/53b59f96e4b089bf6ae90076/t/5dc19b0aa9a2b60e2f72e207/1572969227533/TGC+Gilgamesh.pdf  – (dostęp 1-08-2022)
  8. The Epic of Gilgamesh Translated!by!Maureen!Gallery!Kovacs Electronic!Edition!by!Wolf!Carnahan,!I998, https://uruk-warka.dk/Gilgamish/The%20Epic%20of%20Gilgamesh.pdf  – (dostęp 1-08-2022)
  9. Epic of Gilgamesh http://www.uwosh.edu/home_pages/faculty_staff/minniear/2010/Pages/Epic%20of%20Gilgamesh.pdf  – (dostęp 1-08-2022)
  10. F. N. H. Al-Rawi and A. R. George (SOAS, University of London), BACK TO THE CEDAR FOREST: THE BEGINNING AND END OF TABLET V OF THE STANDARD BABYLONIAN EPIC OF GILGAMEŠ, https://eprints.soas.ac.uk/18512/1/jcunestud.66.0069_w-footer.pdf   – (dostęp 1-08-2022)
  11. George, A. R; Rogers D. Spotswood Collection. TxSaTAM, The epic of Gilgamesh : the Babylonian epic poem and other texts in Akkadian and Sumerian, London ; New York : Penguin Books, 2003, https://archive.org/details/isbn_9780140449198  – (dostęp 1-08-2022)
  12. Karel van der Toorn, Did Ecclesiastes Copy Gilgamesh?, https://www.baslibrary.org/bible-review/16/1/9   – (dostęp 1-08-2022)
  13. Clark, Dartunorro; Williams, Pete (27 lipca 2021). „Justice Department seizes rare, ancient tablet illegally auctioned to Hobby Lobby”,  „Departament Sprawiedliwości skonfiskuje rzadką, starożytną tabliczkę nielegalnie zlicytowaną w Hobby Lobby”, https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/justice-department-seizes-rare-ancient-tablet-illegally-auctioned-hobby-lobby-n1275217  
  14. Wikipedia.

 

Dodatek :

Poniżej krótki opis bogów oraz innych osób i miejsc wymienionych w eposie w którym skorzystano z  N. K. Sanders, THE EPIC OF GILGAMESH, Assyrian International News Agency Books Online, www.aina.org, http://www.aina.org/books/eog/eog.pdf  .

Należy zaznaczyć, że bogom w różnym czasie przypisywano różne atrybuty i cechy, czasami

Sprzeczne. Poniżej podane są tylko takie, które odnoszą się do materiału eposu Gilgamesza. 

 

ADAD: Bóg burzy, deszczu i pogody.

ANUNNAKI: Zwykle bogowie podziemi, sędziowie zmarłych i potomstwo Anu.

ANSHAN: dzielnica Elam w południowo-zachodniej Persji; prawdopodobnie źródło dostaw drewna do wyrobu łuków.

Gilgamesz ma „łuk Anshan”.

ANTUM: Żona Anu.

ANU: sumeryjski An, ojciec bogów i bóg firmamentu, „wielkiego w górze”. W sumeryjskiej kosmogonii było przede wszystkim pradawnym morzem, z którego narodziła się kosmiczna góra składająca się z nieba „An” i ziemi „Ki”, zostali rozdzieleni przez Enlila, potem An uniósł niebiosa, a Enlil ziemię. Ann później wycofywała się coraz bardziej w tło. Miał ważną świątynię w Uruk.

APSU: Otchłań, pierwotne wody pod ziemią;. W późniejszej mitologii Enuma Elisz,

szczególnie słodka woda, która zmieszała się z gorzkimi wodami morza i być może z trzecim elementem wodnym obłokiem, z którego zrodzili się pierwsi bogowie. Uważano, że wody Apsu są utrzymywane nieruchomo pod ziemią przez „czar” Ea we śnie przypominającym śmierć.

ARURU: Bogini stworzenia, stworzyła Enkidu z gliny na obraz Anu.

AYA: Świt, oblubienica Boga Słońca Szamasza.

BELIT-SHERI: Pisarz i pisarz bogów podziemi.

BYK NIEBA – BULL of HEAVEN: personifikacja suszy stworzona przez Anu dla Isztar.

DILMUN: Sumeryjski raj, być może Zatoka Perska; czasami określane jako „miejsce, w którym wschodzi słońce” i „Kraina Żywych”. Jest to scena sumeryjskiego mitu o stworzeniu i miejsce, w którym deifikowany sumeryjski bohater powódźi, Ziusudra, została zabrana przez bogów, aby żyć wiecznie. 

DUMUZI: sumeryjska forma Tammuza, bóg roślinności i płodności, a więc świata podziemnego, zwany także „Pasterz i „pan owczarni”. Jako towarzysz Ningizzidy „na całą wieczność” stoi u bram nieba. W sumeryjskim „Zejściu Inanny” jest mężem bogini Inanny, sumeryjskiego odpowiednika Isztar. Według sumeryjskiej listy królów Gilgamesz pochodził od „Dumuziego pasterza”.

EA: sumeryjski Enki,  bóg słodkich wód, także mądrości, mecenas sztuki i jeden z twórców ludzkości, wobec kogo jest zwykle dobrze usposobiony. Główny bóg Eridu, gdzie miał świątynię, żył „w głębinach”.  Jego pochodzenie jest niepewne, ale prawdopodobnie był dzieckiem Anu.

EANNA: Obszar świątynny w Uruk poświęcony Anu i Isztar.

EGALMAH: „Wielki Pałac” w Uruk, dom bogini Ninsun, matki Gilgamesza.

ENDUSUGGA: Z Nindukugga, sumeryjskimi bogami żyjącymi w podziemnym świecie; rodzice Enlila.

ENKIDU: Uformowany przez Aruru, boginię stworzenia, z gliny jest obraz i „esencja Anu”, boga nieba  i Ninurty, boga wojny. 

ENLIL: Bóg ziemi, wiatru i powietrza wszechświata, ostatecznie duch. przywódca wykonawczy Anu. w sumeryjskim kosmogonia narodził się z połączenia nieba i ziemi Ki. Tych oddzielił, a potem zabrał ziemię jako swoją… część. W późniejszych czasach zastąpił Anu jako głównego boga. Był patronem miasta Nippur. 

ENMUL: Zobacz Endukugga.

ENNUGI: Bóg nawadniania i inspektor kanałów.

ENUMA ELLISH: Semicki epos o stworzeniu, który opisuje stworzenie bogów, pokonanie mocy

chaos młodego boga Marduka i stworzenie człowieka z krwi Kingu, pokonanego mistrza chaosu.

ERESHKIGAL: Królowa podziemi, odpowiednik Persefony; prawdopodobnie kiedyś była boginią nieba. W kosmogoni sumeryjskiej została zabrana do podziemi po oddzieleniu nieba i ziemi.

ETANA: Legendarny król Kisz, który panował po potopie, w eposie noszącym jego imię był niesiony do nieba na grzbiecie orła.

GILGAMESH: Bohater Eposu; syn bogini Ninsun i kapłana Kullaba, piątego króla Uruk

po potopie zasłynął jako wielki budowniczy i sędzia zmarłych. Wokół niego zebrał się cykl epickich wierszy Nazwa.

HANISH: Boski zwiastun burzy i złej pogody.

HUMBABA: Również Huwawa, strażnik lasu cedrowego, który sprzeciwia się Gilgameszowi i zostaje przez niego zabity oraz Enkidu. Bóstwo natury, być może bóg anatolijski, elamicki lub syryjski. 

IGIGI: Wspólne imię wielkich bogów nieba.

IRKALLA: Inna nazwa Ereshkigal, Królowa podziemi.

ISHTAR: sumeryjska Inanna, bogini miłości i płodności, także bogini wojny, zwana Królową Niebios. Jest córką Anu i patronką Uruk, gdzie ma świątynię. 

ISHULLANA: ogrodnik Anu, niegdyś kochany przez Isztar, którą odrzucił; został przez nią zamieniony w kreta lub żabę.

KI: Ziemia.

KULLAS: Część Uruk.

LUGULEANDA: Trzeci król po potopowej dynastii Uruk, bóg i pasterz, bohater cyklu

wiersze sumeryjskie, protektor Gilgamesza.

MAGAN: Kraj na zachód od Mezopotamii, czasem Egipt lub Arabia, a czasem kraj

martwy, podziemi.

MAGILUM: Niepewne znaczenie, być może „łódź umarłych”.

MAMMETUM: Bogini przodków odpowiedzialna za przeznaczenie.

CZŁOWIEK-SKORPION: Strażnik, z podobnym potworem żeńskim, góry, do której schodzi słońce zmrok. Pokazano na pieczęciach i inkrustacjach z kości słoniowej jako rysunek z górną częścią ciała człowieka i dolną częścią skorpiona. Według Enuma Elish stworzonego przez pradawne wody w celu walki z bogami.

MASHU: W języku akadyjskim słowo to oznacza „bliźniaki”. Góra z bliźniaczymi szczytami, w którą wpada słońce chodzi o zmroku i z którego wraca o świcie. Czasami uważany za Liban i Antyliban.

NAMTAR: Los, przeznaczenie w jego złym aspekcie; przedstawiony jako demon podziemia, także posłaniec i wódz minister Ereszkigal,  zwiastunem chorób i zarazy.

NEDU: Zobacz Neda.

NERGAL: bóg podziemi, czasami mąż Ereszkigal, jest tematem akadyjskiego wiersza

który opisuje jego przeniesienie z nieba do podziemi; bóg zarazy.

NETI: sumeryjska forma Nedu, głównego strażnika.

NINDUKUGGA: Z Endukugga, rodzicielskimi bogami żyjącymi w podziemnym świecie.

NINGAL: Żona Boga Księżyca i matka Słońca.

NINGIESU: Wcześniejsza forma Ninurta, bóg nawadniania i płodności, miał pole w pobliżu Lagasz, gdzie kwitły wszystkie gatunki roślin,  był dzieckiem kozy.

NINGIZZIDA: Również Gizzida,  bóg płodności, nazywany „Panem Drzewa Życia”, czasami jest wężem z ludzką głową, ale później był bogiem uzdrawiania i magii; towarzysz Tammuza, z którym stał przy bramie niebios.

NINHURSAG: sumeryjska bogini-matka, jedna z czterech głównych sumeryjskich bogów z Anem, Enlilem i Enkim.  czasami żona Enki stworzyła całą roślinność. Imię oznacza „Matkę”; jest również nazywana „Nintu”, pani urodzenia, a IG ziemia.

NINKI: „Matka” Enlila, prawdopodobnie forma Ninhursag

NINLIL: Bogini nieba, ziemi i powietrza oraz w jednym aspekcie podziemi, żona Enlila i matka

Księżyca; czczona z Enlilem w Nippur.

NINSUM Matka Gilgamesza, pomniejsza bogini, której dom znajdował się w Uruk, była znana z mądrości i była żoną Lugulbaady.

NINURTA: Późniejszy Ningirsu, wojownik i bóg wojny, herold, wiatr południowy i bóg studni

i nawadnianie. Według jednego z wierszy raz spiętrzył gorzkie wody podziemi i podbił

różne potwory.

NISABA: Bogini zboża.

NISIR: prawdopodobnie oznacza „Górę Zbawienia”,  czasami utożsamiany z południowym pasmem Pir Oman Gudrun z dolnego Zab lub z biblijnym Ararat na północ od jeziora Van.

PUZUR-AMURRI: Sternik Utnapisztimu podczas powodzi.

SAMUQAN: Bóg bydła.

SIEDMIU Mędrców: Mędrcy, którzy sprowadzili cywilizację do siedmiu najstarszych miast Mezopotamii.

SZAMASZ: sumeryjski Utu, słońce, dla Sumerów był przede wszystkim sędzią i prawodawcą z niektórymi atrybuty płodności. Dla Semitów był także zwycięskim wojownikiem, bogiem mądrości, synem grzechu i „większym niż jego ojciec”. Był mężem i bratem Isztar. Przedstawia go piła, którą tnie decyzje. W wierszach „Szamasz” może oznaczać boga lub po prostu słońce.

SHULLAT: Boski zwiastun burzy i złej pogody.

SHULPAE: Bóg, który przewodniczył ucztom i ucztowaniu.

SHURRUPAX: Modem Fara, osiemnaście mil na północny zachód od Uruk; jedno z najstarszych miast Mezopotamii i jeden z pięciu nazwanych przez Sumerów jakie istniały przed potopem. Dom bohatera opowieści o powodzi.

SIDURI: Boski winiarz i piwowar; mieszka nad brzegiem morza (być może Morza Śródziemnego).

SILILI: Matka ogiera, boska klacz?

SIN: sumeryjskie Nama, księżyc. Główne sumeryjskie bóstwo astralne, ojciec Utu-Szamasza, słońca i Isztar. Chorymi rodzicami byli Enlil i Ninlil. Jego główna świątynia znajdowała się w Ur.

TAMMUZ: sumeryjski Dunuzi, umierający bóg roślinności, opłakiwany przez Isztar, przedmiot lamentów i litani. W akadyjskim wierszu Isztar schodzi do podziemi w poszukiwaniu swojego młodego męża Tammuza, ale w umeryjskim wierszu, na którym się to opiera, to sama Inanna jest odpowiedzialna za wysłanie Dumuziego do podziemi z powodu jego dumy i jako zakładniczki jej własnego bezpiecznego powrotu.

UBARA-TUTU: król Shurrupak i ojciec Utnapisztima.  Jedyny król Kisz wymieniony w

Przedpotopowej liście pierścieni, z wyjątkiem Utnapisztima.

URSHANABI: starobabilońskie Sursunabu; przewoźnika z Utnapisztim, który codziennie przeprawia się promami przez wody śmierci, które oddzielały ogród słońca od raju, w którym Utnapisztim żyje na wieki (sumeryjskie Dilmun). Akceptując Gilgamesza jako pasażera, traci to prawo i zamiast tego towarzyszy Gilgameszowi z powrotem do Uruk.

URUK: Biblijny Erech, współczesna Warka, w południowej Babilonii pomiędzy Farą (Shutrupak) i Ur. Pokazane przez wykopaliska były ważnym miastem od bardzo wczesnych czasów, z wielkimi świątyniami bogów Anu i Isztar. Tradycyjnie wróg miasta Kisz, a po potopie siedziba dynastii królów, wśród których Gilgamesz był piątym i najbardziej znanym.

UTNAPISHTIM: starobabiloński Utanapisztim, sumeryjski Ziusudra, w sumeryjskich wierszach jest on mądrym królem i kapłan Shurrupak,  w źródłach akadyjskich jest mądrym obywatelem Shurrupak. Jest synem Ubary Tutu, a jego imię jest zwykle tłumaczone jako „ten, który widział życie”. Jest protegowanym boga Ea, dzięki któremu przetrwał powódź wraz ze swoją rodziną i „nasieniem wszystkich żywych stworzeń”; potem zostaje zabrany przez bogów do życia na zawsze u „ujścia rzek” i opatrzony epitetem „Odległy”, lub według Sumerów mieszka w Dihnun gdzie wschodzi słońce.