W poprzednim odcinku zostawiłem galerię jako miasto warunkowe. Można w nim spacerować, spotykać ludzi i grzać stare kości, dopóki człowiek nie przeszkadza interesowi. Rynek znalazł się pod prywatnym dachem, ulica zmieniła się w pasaż, a obywatel w gościa, najlepiej zaś w klienta. Skoro jednak tyle razy krążyliśmy już wokół świątyni, liturgii i wiernych, wypada wreszcie zapytać, kto miałby siedzieć na tronie. Pytanie jest ryzykowne, bo człowiek raz wpuści do tekstu boga w skrzydlatych sandałach, a po chwili cały pasaż zaludnia mu się panteonem. Spróbuję więc zachować porządek. Lody mogą się topić, ale rozum nie powinien się lasować.

Mitologia nie jest księgą boskiego panteonu współczesnego handlu. To, że Grecy mieli Hermesa, Rzymianie Merkurego, a dawne ludy wiązały bogactwo, podróż i wymianę z siłami nadprzyrodzonymi, nie dowodzi, że dzisiejsza galeria jest dosłownie świątynią, terminal ołtarzem, a sprzedawca kapłanem. Takie równanie byłoby trywialne i dlatego podejrzane. Mit może jednak odbijać jak stare zwierciadło. Nie pokazuje nas dokładnie, bo szkło jest wypłowiałe i podrapane, lecz czasem pozwala zauważyć rys twarzy, którego w nowym lustrze już nie dostrzegamy.

REKLAMA

Dla dawnych ludzi handel nie był spokojnym przekładaniem towaru z jednej półki na drugą. Kupiec wyruszał w drogę, przekraczał granice, spotykał obcych, zmieniał języki, obyczaje i pieniądze. Ryzykował towarem, zdrowiem, a nieraz głową, bo go gdzieś na wertepach przysłowiowy Janosik z kompanami mógł przydybać. A przecież przywoził nie tylko sól, sukno, wino, metale i przyprawy, ale razem z nimi przekazywał wiadomości, opowieści, wynalazki oraz pogłoski z miejsc, których jego sąsiedzi nigdy nie zobaczyli. Stał jedną nogą we własnej wspólnocie, drugą gdzieś poza nią. Nic dziwnego, że opiekunem takiego człowieka nie zostawał bóg spokojnego siedzenia przy piecu.

Handel od początku miał dwie twarze. Kupiec był potrzebny, bo łączył odległe światy i dostarczał rzeczy, których miejscowa wspólnota nie potrafiła wytworzyć. Jednocześnie wiedział więcej niż kupujący. Znał drogę, źródło towaru, jego prawdziwą cenę i stopień rzadkości. Mógł uczciwie wynagrodzić sobie ryzyko, ale mógł też wykorzystać przewagę informacji. Musiał znać języki, umieć mówić, przekonywać, negocjować i rozpoznawać słabość drugiej strony. Granica między dobrym interesem a wykorzystaniem cudzej niewiedzy nigdy nie była tak wyraźna, jak lubią twierdzić ci, którzy właśnie zrobili dobry interes.

Grecki Hermes nadaje się do tej opowieści niemal idealnie. Był posłańcem bogów, opiekunem podróżnych, dróg, granic, kupców, mówców i złodziei. Zanim zdążył porządnie wyrosnąć z niemowlęctwa, już ukradł Apollinowi bydło, pomieszał ślady, wykręcał się od winy, a przy okazji skonstruował lirę. Kiedy sprawa wyszła na jaw, nie zakończyła się boskim więzieniem ani zwrotem towaru na podstawie paragonu. Hermes zagrał na nowym instrumencie, Apollo zapragnął go mieć i kradzież przekształciła się w wymianę. Trudno o lepszą opowieść o sprycie, wynalazku, pożądaniu i negocjacji zawartą w jednym micie.

Nie należy z tego wyciągać wniosku, że Grecy uważali każdego kupca za złodzieja. Rozumieli raczej, że handel i kradzież poruszają się po sąsiednich terenach. W obu przypadkach potrzebna jest wiedza o wartości rzeczy, szybkość, odwaga, umiejętność przekroczenia granicy oraz przekonanie drugiego człowieka, że wydarzyło się coś innego, niż początkowo sądził. Uczciwa wymiana opiera się na zaufaniu. Nieuczciwa korzysta z tego, że zaufanie już istnieje. Hermes potrafił być przewodnikiem i oszustem, bo ludzka wymiana także potrafi służyć obu celom.

Najważniejszy jest jednak ruch. Hermes nie siedzi na tronie. Biega między Olimpem, ziemią i światem zmarłych, przenosi wiadomości, przeprowadza przez granice i sprawia, że rzeczy oraz słowa zmieniają właścicieli. Handel również żyje tylko wtedy, gdy coś się przemieszcza: towar, pieniądz, informacja, obietnica albo pragnienie. Nieruchomy towar jest zapasem, nieruchomy pieniądz oszczędnością, a nieruchomy klient człowiekiem siedzącym na ławce. Dopiero wprawienie ich w ruch tworzy obrót. Skrzydlate sandały Hermesa byłyby dziś zapewne znakiem firmowym przedsiębiorstwa logistycznego, choć znając życie, dział marketingu uprościłby je tak, żeby dobrze wyglądały w aplikacji.

Rzymianie przejęli wiele cech Hermesa i skupili je w Merkurym. Już samo jego imię od starożytności łączono z towarem, handlem i kupowaniem, choć przy etymologii lepiej nie udawać większej pewności, niż pozwalają językoznawcy. Rzymska wyobraźnia była praktyczna. Merkury opiekował się kupcami, zyskiem, drogą i pomyślnością interesu. Nie wystarczała piękna opowieść o boskim dziecku i lirze. Potrzebny był patron, do którego człowiek prowadzący handel mógł zwrócić się w sprawie całkiem przyziemnej: żeby klienci przyszli, towar zszedł, a rachunek wyszedł na właściwą stronę.

Piętnastego maja obchodzono Mercuralia. Owidiusz opisał kupca idącego po wodę ze źródła związanego z Merkurym przy Porta Capena. Skrapiał nią siebie i towary, prosząc o powodzenie. Rzymski poeta nie zrobił jednak z handlarza wzoru niewinności. W jego opowieści kupiec prosił również o wybaczenie kłamstw, krzywoprzysięstw i słów wypowiadanych po to, aby oszukać nabywcę, po czym właściwie zapowiadał, że jeśli interes będzie tego wymagał, jutro spróbuje ponownie. To modlitwa tak szczera, że niemal współczesna: przebacz mi wczorajszy marketing i pobłogosław jutrzejszą nową kampanię promocyjną.

Mercuralia mówią nam coś ważniejszego niż to, że starożytni kupcy chętnie sięgali po rytualną wodę. Pokazują, iż ludzie doskonale widzieli moralną niejednoznaczność handlu. Wiedzieli, że wymiana potrzebuje zaufania, ale rodzi pokusę nadużycia. Kupiec chciał zysku i jednocześnie boskiej ochrony, choć przeczuwał, że sposób osiągania pierwszego może utrudniać otrzymanie drugiej. Dzisiejszy regulamin, urząd ochrony konsumenta i trzydzieści stron drobnego druku próbują rozwiązać świeckimi metodami problem, który Rzymianin zanosił do Merkurego z wiadrem wody.

Skoro jesteśmy bliżej domu, kusi oczywiście nasz słowiański Weles, zwany także Wołosem. Tu jednak Stary Grzyb musi schować fantazję do kieszeni. O dawnych wierzeniach słowiańskich wiemy znacznie mniej niż o greckich i rzymskich, a późniejsze rekonstrukcje chętnie wypełniają luki tym, co dobrze pasuje do układanki. Najstarsze świadectwa nazywają Wołosa bogiem bydła i pokazują go jako gwaranta przysięgi obok Peruna. Bydło oznaczało majątek, bezpieczeństwo i możliwość wymiany, więc związek z bogactwem jest zrozumiały. Nie wystarcza to jednak, aby mianować Welesa słowiańskim ministrem handlu, reklamy i programów lojalnościowych.

Można powiedzieć ostrożniej: Weles przypomina, że bogactwo długo miało postać żywej rzeczy. Chodziło, jadło, chorowało, rozmnażało się i czasem uciekało przez źle zamkniętą bramę. Majątek nie był cyfrą na ekranie, lecz stadem, ziemią, ziarnem albo kruszcem. Przysięga składana na boga związanego z takim bogactwem dotyczyła zaufania, bez którego nie ma umowy. To wystarczy. Dopisywanie mu opieki nad terminalami płatniczymi byłoby może zabawne, ale źródłowo równie solidne jak stawianie bankomatu w prasłowiańskim gaju.

Podobną ostrożność warto zachować przy Odynie. Rzymscy autorzy nazywali najważniejszego boga Germanów Merkurym, a później utożsamiano tę postać z Wotanem czy Odynem. Ślady tego spotkania zostały nawet w nazwach dni tygodnia: tam, gdzie języki romańskie zachowały dzień Merkurego, angielski ma dzień Wodena. Jest to fascynujące dla historyka religii, lecz nie czyni jeszcze Odyna patronem galerii handlowej. Mądrość, wędrówka, magia i przekraczanie granic tworzą podobieństwo, ale podobieństwo nie jest aktem nominacji. Jeden bóg mniej nie zaszkodzi tekstowi, a może uratować uczciwość.

Jeszcze bardziej kuszą łańcuchy prowadzone od Welesa przez chrześcijańskich świętych aż do czerwonego krasnala mikołaja z reklamy napoju. Można znaleźć podobne funkcje, daty, zwierzęta, stroje i obyczaje, a następnie połączyć je linią tak równą, że czytelnik aż westchnie z zachwytu. Kłopot w tym, że kultura rzadko dziedziczy prosto z ojca na syna. Częściej zapożycza, miesza, zapomina i tworzy na nowo. Reklamowy mikołaj nie potrzebuje Welesa jako pradziadka, aby służyć handlowi. Wystarczy, że skutecznie łączy prezent, dziecięce oczekiwanie, rodzinne ciepło i termin, przed którym należy zdążyć z zakupami.

Po tej wycieczce można wrócić pod szklany dach. Starzy bogowie nie dowodzą, że współczesny handel jest religią. Pokazują natomiast, że ludzie od dawna czuli w wymianie coś więcej niż prostą zamianę rzeczy na pieniądz. Handel łączył się z drogą, ryzykiem, obcym światem, wiedzą, sprytem, przysięgą i nadzieją na pomyślność. Dziś droga bywa ukryta w centrum logistycznym, ryzyko policzone w arkuszu, przysięga zastąpiona umową, a pomyślność przedstawiona na kwartalnym wykresie. Potrzeba nadania temu wszystkiemu sensu jednak nie zniknęła. Zmieniła tylko język.

Kto zatem siedzi na tronie współczesnej świątyni? Na pewno nie bóg Handel. Handel jest narzędziem. Może służyć głodnemu, który kupuje chleb, rolnikowi sprzedającemu plon, rzemieślnikowi żyjącemu ze swojej pracy i sąsiadom spotykającym się na targu. Bóstwem nie jest też pojedynczy towar, bo ten szybko znika z półki i ustępuje następnemu. Najbliżej tronu siedzi Konsumpcja rozumiana jako konieczność ciągłego kupowania, a za nią Kapitał pilnujący pomnażania i Wzrost, który nie uznaje odpowiedzi „wystarczy”. To nie trzy oddzielne osoby boskie, tylko różne imiona mechanizmu, który musi trwać.

Możemy dla porządku powiedzieć, że galeria jest świątynią, marketing liturgią, marka świętym wizerunkiem, a zakup chwilowym sakramentem przemiany. Trzeba jednak pamiętać, że to metafora, a metafora jest dobrym sługą i kiepskim księgowym. Nie wszystko musi znaleźć dokładny odpowiednik. Kasjer nie jest kapłanem, ochroniarz strażnikiem dogmatu, a karta lojalnościowa świadectwem chrztu. Jeśli porównanie zaczyna wyjaśniać mniej, niż wymaga od czytelnika wiary w pomysł autora, należy je skrócić. Stary Grzyb może pitolić ile i co zechce, ale nie powinien sam uwierzyć we wszystkie własne ozdobniki.

W tym miejscu przydaje się człowiek, którego trudno podejrzewać o pisanie mitologicznych gawęd przy pucharku lodów. Karol Marks nazwał pewne zjawisko fetyszyzmem towarowym. Nie chodziło mu po prostu o to, że ktoś przesadnie kocha buty, telefon czy samochód. Chodziło o sposób, w jaki relacje między ludźmi ukrywają się pod postacią relacji między rzeczami. Towar staje przed nami z ceną i marką, jakby wartość należała do niego samego. Znikają z pola widzenia ludzie, ich praca, zależności, umowy i nierówność sił, które doprowadziły przedmiot na półkę.

W poprzednim odcinku zajrzeliśmy za witrynę i zobaczyliśmy magazyn, nocną dostawę oraz pracownika układającego towar. Marks każe zajrzeć jeszcze dalej. Koszulka nie uszyła się sama, telefon nie wyrósł w pudełku, a czekolada nie zaczęła życia w srebrnym papierku. Choć niektórzy skłonni są uwierzyć, że szynka czy mleko są z biedronki. A przecież za każdą rzeczą stoją surowce, energia, transport i łańcuch ludzi, z których jedni podejmują decyzje, inni liczą zysk, a jeszcze inni wykonują pracę daleko od miejsca sprzedaży. Towar jest sprasowaną cudzą pracą i zużytym fragmentem świata, choć na wystawie błyszczy tak, jakby powstał z samego światła.

Im doskonalsza ekspozycja, tym skuteczniej przedmiot odcina się od własnej historii. Klient ma zobaczyć fason, kolor, logo i siebie w nowej wersji. Nie zaprzątać sobie głowy myśleniem o szwaczce, górniku, fabryce, kierowcy ani kontenerowcu. Nie dlatego, że każdy producent ukrywa zbrodnię, a każdy zakup jest moralnym wykroczeniem. Dlatego, że cudza praca komplikuje prostą opowieść o przyjemności. Witryna mówi: „to może być twoje”. Pytanie: „kto i jak sprawił, że to istnieje?” dochodzi z zaplecza i psuje muzykę.

Marka pomaga rzeczy otrzymać osobowość. Dwa przedmioty wykonane z podobnego materiału i służące temu samemu mogą różnić się ceną wielokrotnie, ponieważ jeden nosi znak, za którym stoi opowieść. Kupujemy wtedy nie tylko skórę, tkaninę, metal czy elektronikę, ale sportowe zwycięstwo, bunt, elegancję, młodość albo przynależność do ludzi, którzy rzekomo wiedzą, co wybrać. Logotyp zajmuje kilka centymetrów, a potrafi ważyć więcej niż cały przedmiot. Nie na wadze magazynowej, oczywiście. Na wadze pragnienia.

Influencer i ambasador marki pokazują, jak powinno wyglądać życie człowieka, który dokonał właściwego wyboru. Nie sprzedają tylko kremu, zegarka, samochodu czy wyjazdu. Sprzedają uporządkowany obraz powodzenia: odpowiednią twarz, kuchnię, wakacje, rodzinę i poranek, w którym światło zawsze pada z korzystnej strony. Towar staje się przepustką do tej rzeczywistości, choć po zakupie człowiek odkrywa zwykle, że dostał krem, zegarek albo walizkę, a cudze światło nadal należy do fotografa. Nie jest to oszustwo w prostym sensie. To raczej umiejętne sprzedawanie związku między rzeczą a marzeniem.

Bywa jednak, że marka przestaje być tylko obietnicą lepszego życia, a staje się narzędziem do ustalania miejsca człowieka w grupie. Widać to szczególnie wśród młodych ludzi, dla których szkoła, koncert czy inne spotkanie są również codziennym egzaminem z przynależności. Ktoś może przyjść w nowych, porządnych butach albo bluzie, ale jeżeli brakuje na nich właściwego znaku, rzecz bywa uznana za gorszą, a razem z nią jej właściciel. Zaczyna się od śmiechu, przezwiska, zdjęcia wrzuconego do sieci i uwagi wypowiedzianej tak, żeby usłyszała cała klasa. Czasem kończy się wykluczeniem, groźbą, popchnięciem albo pobiciem. Nie dlatego, że ubranie źle chroni przed zimnem, lecz dlatego, że jego właściciel odważył się wejść między wtajemniczonych bez wymaganego herbu. Oczywiście nie każdy młody człowiek mierzy kolegę metką i nie każda szkolna grupa urządza sąd nad cudzą garderobą. Skrajne przypadki odsłaniają jednak sam mechanizm. Marka nie tylko obiecuje przynależność tym, którzy ją kupią. Potrafi również dostarczyć grupie narzędzia do karania tych, którzy kupić jej nie mogą albo zwyczajnie nie chcą. Znaczek, który miał nobilitować rzecz, zaczyna wystawiać świadectwo człowiekowi.

Ten sam mechanizm przynależności widać również przy edycjach limitowanych. Materiał może być zwyczajny, funkcja taka sama jak w wersji podstawowej, ale liczba egzemplarzy, podpis, numer albo historia współpracy z kimś znanym tworzą rzadkość. Przedmiot staje się relikwią nie dlatego, że dotknął go święty, lecz dlatego, że nie każdy może go mieć. Posiadacz kupuje dowód przynależności do grupy wtajemniczonych. Dawniej pielgrzym przywoził cząstkę miejsca świętego. Dziś kolekcjoner przynosi pudełko, którego pod żadnym pozorem nie wolno wyrzucić, bo bez pudełka relikwia traci część wartości.

Nowa liturgia ma także własny kalendarz. Black Friday, Cyber Monday, noc zakupów, tydzień okazji, święto klienta, początek sezonu i wyprzedaż końca sezonu porządkują rok. Nazwy zmieniają się elastycznie. Czarny Piątek potrafi trwać od poniedziałku przez dwa tygodnie, co dowodzi, że handel rozwiązał problem czasu skuteczniej niż fizyka. Ważny jest rytm: najpierw zapowiedź, potem oczekiwanie, przygotowanie koszyka, wspólne uczestnictwo i poczucie, że kto nie zdążył, utracił wyjątkową szansę. Za kilka tygodni pojawi się następna, ale podczas liturgii nie wypada o tym pamiętać.

Wreszcie dochodzimy do terminala. Dawna ofiara miała ciężar. Moneta brzęczała, banknot znikał z portfela, a człowiek widział, jak ubywa mu pieniędzy. Dziś zbliża kartę albo telefon, terminal wydaje krótkie „pik” i sprawa jest zakończona. Prawie nie boli. To wielka wygoda i nie zamierzam namawiać nikogo do powrotu do mieszków przytroczonych do pasa. Warto jednak zauważyć, że technologia usuwa z płacenia kolejne chwile tarcia: wyjmowanie gotówki, liczenie, otrzymywanie reszty i ten krótki moment, w którym można jeszcze zapytać samego siebie, czy rzecz jest warta oddawanych banknotów.

Karta nie sprawia, że człowiek traci wolną wolę, a terminal nie hipnotyzuje. Oddziela jednak przyjemność otrzymania rzeczy od fizycznego doświadczenia kosztu. Zakup następuje teraz, a zbiorcze rozliczenie przychodzi później. Pieniądz zmienia się w liczbę, która przesunęła się między rachunkami. Im mniej widzialna jest ofiara, tym łatwiej skupić się na tym, co dostajemy, a nie na tym, z czego rezygnujemy. „Pik” brzmi niewinnie, ponieważ nie słychać w nim godzin pracy potrzebnych do zarobienia wydanej kwoty.

Rata i odroczona płatność idą krok dalej. Dawny ołtarz przyjmował ofiarę, nowy terminal przyjmuje również obietnicę przyszłej ofiary. Człowiek dostaje przedmiot dzisiaj, a płaci pieniędzmi, których jeszcze nie zarobił. W gruncie rzeczy ofiaruje fragment przyszłego czasu: kilka godzin pracy w następnym miesiącu, potem kolejnych kilka i jeszcze następnych. Kredyt bywa rozsądnym narzędziem. Bez niego wielu ludzi nie kupiłoby mieszkania, nie zbudowało domu ani nie rozłożyło koniecznego wydatku na możliwy do udźwignięcia okres. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy przyszła praca zostaje zastawiona dla krótkiej obietnicy przemiany, a mała rata zasłania całą cenę.

W handlu cyfrowym pieniądz nie jest już jedyną zapłatą. Zostawiamy również dane: czego szukaliśmy, co oglądaliśmy, kiedy zrezygnowaliśmy, do czego wróciliśmy, ile czasu zatrzymaliśmy wzrok i na jaką ofertę zareagowaliśmy. Karta lojalnościowa pamięta koszyk, aplikacja miejsce i porę, strona internetowa kolejne kliknięcia. Z tych drobiazgów powstaje obraz naszych potrzeb, możliwości i słabości. Można nazwać to dziesięciną z uwagi i prywatności, o ile znów pamiętamy, że używamy metafory. Nie oddajemy dziesięciu procent. Oddajemy tyle informacji, ile zdoła zebrać system i na ile mu pozwolimy.

Dane nie leżą później w cyfrowym magazynie jak zapomniana paleta. Służą do przygotowania następnej oferty, dobrania reklamy, pory kontaktu i ceny pokusy. Dawny kupiec obserwował klienta, słuchał głosu, oceniał ubranie i wiedział, kiedy można przestać ustępować w targowaniu. Dzisiejszy system robi podobną rzecz na skalę, o której Hermes nie śnił, choć jako bóg wiadomości zapewne szybko pojąłby zasadę. Nie musi znać naszego imienia. Wystarczy, że rozpozna wzór zachowania i przewidzi, kiedy jesteśmy najbardziej skłonni nacisnąć „kup teraz”.

Na tyłach tej świątyni rośnie jeszcze jedna ofiara, najmniej elegancka. Opakowania, folie, kartony, zwroty, przecenione końcówki kolekcji, produkty zużyte szybciej, niż obiecywała reklama, oraz rzeczy wyrzucone nie dlatego, że przestały działać, lecz dlatego, że przestały wyglądać na nowe. Galeria pokazuje początek życia towaru: światło, zapach, gładką powierzchnię i nierozpakowane pudełko. Koniec zostaje daleko. W śmietniku, sortowni, spalarni, na składowisku albo w kraju, którego mieszkańcy nie spacerują pod naszym szklanym dachem.

Koszt środowiskowy także łatwo ukrywa się w rzeczy. W cenie widzimy kwotę do zapłaty, ale nie zawsze wodę, energię, transport, zużyty surowiec i odpad. Część kosztu płacą ludzie mieszkający daleko od sklepu, część przyszłe pokolenia, a część przyroda, która nie posiada karty płatniczej ani rzecznika przy kasie. Nie znaczy to, że należy przestać wytwarzać, przewozić i kupować. Znaczy tylko, że błyszczący przedmiot nie jest tak lekki, jak wygląda. Ciężar został rozłożony między wielu ludzi i wiele miejsc, dzięki czemu klient może go nie poczuć.

Stary bóg domagał się ofiary, lecz w zamian obiecywał pomyślność, ochronę albo przynajmniej wysłuchanie modlitwy. Nowy mechanizm składa obietnicę skromniejszą i bardziej użyteczną: przez chwilę poczujesz się lepiej. Nie może jednak pozwolić, aby to uczucie trwało zbyt długo. Spełniony człowiek naprawia rzeczy, nosi je przez lata, nie sprawdza codziennie promocji i źle reaguje na informację, że zeszłoroczny kolor przestał wyrażać jego osobowość. Bóg Konsumpcji nie żyje z wiary. Żyje z nienasycenia.

I może właśnie tutaj starzy bogowie mówią nam najwięcej. Hermes był w ciągłym ruchu, Merkury sprzyjał obrotowi, Weles przypominał o bogactwie, które można było zobaczyć i policzyć w stadzie. Współczesny system połączył ruch, obrót i bogactwo, lecz dodał warunek: nic nie powinno zatrzymać się na długo. Towar, pieniądz, uwaga i pragnienie mają krążyć. Terminal robi „pik”, pudełko przechodzi do naszych rąk, a w tej samej chwili gdzieś zaczyna się przygotowanie następnej potrzeby. Dawny kupiec prosił boga, żeby interes się udał. Dzisiejszy interes najchętniej sam zostałby bogiem, byle człowiek nigdy nie wypowiedział najgroźniejszego dla niego słowa: wystarczy.

cdn.

Zbigniew Grzyb

Z serii: PITOLENIE STAREGO GRZYBA 🍄

 

Spis treści eseju „Galeria… nieobrazów”

  1. Odcinek I. Lody pod kopułą, czyli skąd się wzięła ta „galeria” — (publ. 27.09.2026 r.)

  2. Odcinek II. Katedra pod szklanym dachem — (publ. 04.10.2026 r.)

  3. Odcinek III. Niedziela musi się wydarzyć — (publ. 11.10.2026 r.)

  4. Odcinek IV. Rynek pod prywatnym dachem — (publ. 18.10.2026 r.)

  5. Odcinek V. Starzy bogowie, nowe terminale — (publ. 25.10.2026 r.)

  6. Odcinek VI. Świątynia, którą nosimy w kieszeni — (publ. 01.11.2026 r.)