Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

Sobór Zwiastowania NMP to cerkiew prawosławna na Kremlu moskiewskim ku czci Zwiastowania Najświętszej Bogurodzicy, znajdująca się na Placu Katedralnym w Moskwie. Została zbudowana w 1489 roku pod kierownictwem pskowskich rzemieślników Kriwtsowa i Myszkina. Według legendy drewniana katedra Zwiastowania została zbudowana w 1291 roku przez księcia Włodzimierza Andrieja Aleksandrowicza. Pierwsze pisemne wzmianki o kamiennej świątyni pochodzą z końca XIV wieku. Była to jednokopułowa, bezsłupowa świątynia domowa należąca do rodziny wielkoksiążęcej, zbudowana z białych bloków kamiennych na piwnicy, która przetrwała do dziś. Przypuszczalnie barierę ołtarzową cerkwi ozdobiono freskami przedstawiającymi świętych. Następnie świątynię nazwano Zwiastowaniem „na carskim wejściu” czy też „na dworze Wielkiego Księcia”. W 1405 roku świątynię ozdobili freskami artyści Teofanes Grek, Gorodec Prochora i Andriej Rublow. W 1416 roku budynek rozebrano i wzniesiono nowy, powiększony do rozmiarów współczesnego. Katedra otrzymała trzy kopuły z dużą kopułą centralną i dwiema małymi kopułami wschodnimi. Stylowo był zbliżony do zabytków architektury wczesno-moskiewskiej katedry Wniebowzięcia NMP w Zwenigorodzie, cerkwi Narodzenia NMP na Senach. Przód, górę bębna i apsydę ozdobiono rzeźbionym pasem. W 1484 roku z rozkazu Iwana III rozpoczęto budowę nowego budynku świątyni pod kierownictwem rzemieślników Kriwtsowa i Myszkina. Budowę ukończono pięć lat później, po czym konsekrował ją metropolita Geroncjusz. Świątynię, murowaną z cegły, otaczały kryte krużganki i ganki. Z poprzedniego budynku zachowała się piwnica służąca do przechowywania skarbca książęcego. Dekoracja elewacji należała do różnych szkół budowlanych m.in. Pskow, Vladimir-Suzdal czy moskiewskiej. W centralnej części świątyni zastosowano schodkowy system sklepień. Galerie wschodnia i południowa łączyły katedrę z pałacem i skarbcem. Północno-zachodnia służyła jako główne wejście do pałacu i wyjście na Plac Katedralny. Na podstawie ganków wzniesiono filary z białego kamienia, ozdobione czteropłatkowymi rozetami kwiatowymi. W 1508 roku, z rozkazu Wasilija III, katedra została wymalowana przez Teodozjusza, syna Dionizjusza i Fiodora Edikejewa. Na ścianach przedstawieni byli Arystoteles, Tukidydes, Ptolemeusz, Plutarch, Platon i Sokrates ze zwojami w rękach. W tym samym roku ikony ozdobiono drogocennymi ramami. Świątynia została uszkodzona podczas pożaru w 1547 roku m.in. uszkodzona została dekoracja rzeźbiarska i otwarte ganki, zniszczone zostały ikony, księgi i malowidła ścienne. Podczas remontu elewacji w połowie XVI wieku archiwolty z białego kamienia i głowice filarów zastąpiono ceglanymi. Ostatni raz świątynię przebudowano w latach 60-tych XVI wieku za czasów Iwana Groźnego. Na łukach krużganków zbudowano sąsiadujące ze sobą kościoły poświęcone Katedrze Najświętszej Bogurodzicy, Katedrze Archanioła Michała, św. Jerzego i Wejściu do Jerozolimy. W tym czasie zachodnie rozdziały zostały również zbudowane na głównej objętości świątyni, po czym stała się ona dziewięcioma kopułami. Dachy pokryto złoconą miedzią, a katedrę nazwano „złotą kopułą”. Ołtarze boczne, zbudowane z cegły drobnoziarnistej, nakryto sklepieniami z pasowaniem. Ściany na obrazie Katedry Archanioła ozdobiono płycinami. Od strony południowej w lokalnym rzędzie ikonostasu namalowano ikonę „czteroczęściową”. W 1561 roku Wasilij III podarował katedrze świątynny obraz Zwiastowania, przywieziony z nowogrodzkiego klasztoru św. Jerzego. Dekretem Fiodora Ioannowicza na środkowym rozdziale zainstalowano złoty krzyż z symbolem półksiężyca. Pod koniec XVIII wieku przebudowano kruchtę południową, a między półkolumnami położono łukowe otwory. W 1800 roku posadzki w oficynach zastąpiono rzeźbami z białego kamienia z czarnymi wzorami mastyksu. W 1822 roku przebudowano i ponownie poświęcono kaplicę wielkiego męczennika Jerzego w imię Aleksandra Newskiego. Zainstalowano w nim empirowy ikonostas, wstawiono okna i wybito nowe. W 1836 roku według projektu architekta Iwana Mironowskiego, do południowo-zachodniego narożnika katedry dobudowano zakrystię i zrekonstruowano południową fasadę kruchty, dekorując ją arkadą. W 1836 roku w południowej części świątyni powstała kaplica im. św. Mikołaja Cudotwórcy. W 1844 roku katedrę połączono przejściem z nowym gmachem Wielkiego Pałacu Kremlowskiego, wybudowanego dla Mikołaja I. W latach 1863-1867 katedra została odrestaurowana pod kierunkiem Fiodora Richtera. W wyniku prac wymieniono dach, naprawiono krokwie, murowane sklepienia i rozdziały. W 1896 roku pracownicy firmy jubilerskiej Iwana Chlebnikowa stworzyli nową oprawę ikonostasu. Podczas Rewolucji Październikowej 1917 Kreml został ostrzelany z ciężkiej artylerii i pocisk trafił w katedrę niszcząc jej ganek. W 1918 roku świątynia wraz z innymi cerkwiami na Kremlu została zamknięta dla nabożeństw. W maju tego samego roku został powołany komitet ds. konserwacji i ujawniania zabytków malarstwa antycznego, na czele którego stanął Igor Grabar. Z jego inicjatywy w katedrach na Kremlu zaczęła działać grupa restauracyjna pod kierownictwem departamentu muzeów przy Ludowym Komisariacie Edukacji. Udało im się usunąć ikony z deesis i świątecznych rzędów ikonostasu, prawdopodobnie autorstwa Andrieja Rublowa i Greka Teofanesa. Wśród nich znaleziono „Zbawiciela na tronie”, „Jana Chrzciciela”, „Archanioła Gabriela”, „Bazylego Wielkiego”, „Jana Chryzostoma”. W 1950 roku odrestaurowano portal południowy na podstawie odnalezionych pod warstwą tynku fragmentów XV-wiecznej budowli. Pięć lat później katedrę zamieniono na muzeum. W latach 70-tych wyremontowano i pozłocono jej kopuły. Prace konserwatorskie na dużą skalę zostały przeprowadzone w latach 1980-1984 przez konserwatorów dzieł sztuki Ogólnounijnego Związku „Sojuzrestawratsija” pod kierownictwem Leonida Siergiejewicza Murawiejewa-Mojsienki. Po oczyszczeniu ścian udało im się odnaleźć nieodkrytą wcześniej autorską warstwę malarską z połowy XVI wieku. Jednak część kompozycji została bezpowrotnie utracona w wyniku prac XIX wieku. Z okazji 500-lecia katedry w 1989 roku otwarto ekspozycję ikon, którą w dawnych czasach posiadała ta królewska świątynia. Od 1993 roku, w uroczystość Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, w świątyni odbywają się nabożeństwa patriarchalne. W tym dniu Patriarcha Moskwy i Całej Rusi wypuszcza białe gołębie ze schodów katedry. Ołtarze boczne katedry zostały odrestaurowane w latach 2008-2010. Fasady zostały przywrócone do pierwotnego wyglądu sprzed renowacji w latach 1930-1960. Swój nowoczesny wygląd świątynia uzyskała w latach 60-tych XVI wieku. Ściany czterech kaplic bocznych, wzniesionych nad narożami krużganków, rozdzielone są szerokościami kwadratów. Podziemia katedry to zabytek architektury końca XIV wieku. Wykonana jest z dużych białych bloków kamiennych z zamontowanym pośrodku filarem, do którego od wschodu przylega absyda. Wejście do świątyni zdobią ceremonialne rzeźbione portale z białego kamienia, stworzone w 1508 roku przez Alewiza Nowego jednocześnie z galeriami północnymi i zachodnimi, tak jak zostało to ustalone podczas badań terenowych przez Olega Uljanowa. Wejście do portalu północnego i zachodniego obramowane jest dwiema parami wolnostojących kolumn z kapitelami korynckimi i belkami. Na drzwiach portalu północnego znajdują się sceny przepowiedni o Chrystusie i Matce Bożej, wykonane techniką „ognistego złocenia” na miedzi. Wejście południowe wykonane jest zgodnie z tradycją architektury wczesno-moskiewskiej tj. prostokątne półki i półkolumny przeplatają się z koralikami i kapitelami w kształcie snopów. Panele wypełniają kompozycje z wizerunkami wazonów, lamp, kwiatowych girland. Ściany północne, południowe, zachodnie czworoboku i sklepienia pod chórem zdobią sceny z „Apokalipsy” (Objawienie św. Jana). Na łukach galerii północnej i zachodniej znajduje się kompozycja „Drzewo”, składająca się z ponad 200 figur. Rozpoczyna się od wejścia z wizerunkiem króla Dawida, a kończy przy zachodnim portalu katedry z wizerunkiem Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Starożytni filozofowie, historycy i poeci są przedstawieni w podziemiach i ścianach zewnętrznych, w tym Platon i Arystoteles, Tukidydes i Plutarch, Homer i Wergiliusz. Na filarach znajdują się wielcy książęta Władimir Światosławicz, Władimir Monomach, Aleksander Newski, Iwan Kalita i Dmitrij Donskoj. W galerii południowej znajduje się stała ekspozycja ikon z XIV-XVI wieku oraz fragmenty wnętrz z czasów Iwana Groźnego. Jedna z ikon – Smoleńska Ikona Matki Bożej – według legendy została namalowana przez ewangelistę Łukasza. W pomieszczeniu tym znajduje się również posrebrzana kapliczka z brązu z relikwiami 50 świętych, podarowana w XV wieku przez carów rosyjskich. W podziemiach katedry wystawionych jest ponad 1500 eksponatów z XII-XVII wieku w tym: próbki sztuki jubilerskiej, broń, sztabki, monety. Ikonostas katedry jest najstarszym wysokim ikonostasem w Rosji. Ikonostas składa się z pięciu poziomów: przodka, proroczego, świątecznego, deesis i lokalnego. Ikony święta i deesis, składające się z dziewięciu postaci, pochodzą z przełomu XIV i XV wieku. Ich autorzy nazywają się Andriej Rublow i Grek Teofanes. Najstarszy obraz „Miłosierny Zbawiciel” jest pierwszy na prawo od Królewskich Drzwi, wykonany w 1818 roku. Ikony w dwóch górnych kondygnacjach i części lokalnego rzędu pochodzą z XVI wieku. W ikonostasie znajduje się również trzydzieści tabliczek. Większość uosabia święta i wybranych świętych czczonych w XVIII wieku: „Zwiastowanie”, „Adoracja Trzech Króli”, „Prezentacja Pańska”, „Chrzest”, „Przemienienie Pańskie” i inne.

Zródła:

REKLAMA