Kółka rolnicze to dobrowolne, niezależne i samorządne, społeczno-zawodowe organizacje rolników indywidualnych. Początki kółek rolniczych sięgają roku 1862, kiedy zwano je włościańskimi towarzystwami rolniczymi. Pierwsze kółka rolnicze na terenach polskich powstały w roku 1862 w Piasecznie koło Gniewa i w 1866 r. w Dolsku koło Śremu. Tego typu towarzystwa były zakładane w zaborze pruskim, później w Galicji i Królestwie Polskim.

REKLAMA

Ogromne zasługi dla powstania i rozwoju kółek rolniczych w Galicji miał Ksiądz Stanisław Stojałowski (1845−1911). Ksiądz Stanisław Stojałowski był wybitnym przedstawicielem ruchu ludowego aktywnego w XIX w. w galicyjskim środowisku chłopskim. Uczestniczył w powołaniu do istnienia Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego, założył m.in. Towarzystwo Kółek Rolniczych. Ks. S. Stojałowski, doceniając zalety prasy w dziedzinie kształtowania świadomości i postaw społecznych, w 1875 r. objął redakcję „Wieńca” i „Pszczółki”. Te dwa periodyki odegrały istotną rolę w jego akcji ludowej. Nagłaśniane na ich łamach niezależne poglądy w kwestiach społecznych i ekonomicznych sprowadziły na niego również poważne szykany, a także utrudnienia w realizowaniu działalności wydawniczej. 

Dokonując oceny działalności księdza Stanisława Stojałowskiego, Wincenty Witos stwierdził, że należy mu się pierwsze miejsce, jeśli chodzi o zaangażowanie w pracę nad „budzeniem śpiącego snem wiekowym chłopstwa”. 

Współpracownikami ks. Stojałowskiego na terenie Powiatu Wadowickiego byli m.in.: Antoni Styła z Choczni, Franciszek Dziobek z Zygodowic,  J. Kosobudzki ze Spytkowic, J. Malczyk z Barwałdu i wielu innych. Należy podkreślić, że już w 1881 r. powstało Wadowickie Towarzystwo Zakupu i Ochrony Ziemi, której przewodniczącym został wójt Choczni, Czapik a członkami byli oprócz ks. Stojałowskiego tacy działacze jak:  Jan Stapiński, Stanisłąw Potoczek, Franciszek Kramarczyk i Wojciech Stręk. Wymienieni działacze budzili świadomość chłopską. 

Pierwsze kółka rolnicze na terenie wadowickiego powiatu powstały: w  Spytkowicach (1879 r.),  Ryczowie (1884 r.), Zygodowicach (1886 r.), Tłuczani i Sułkowicach (w 1887 r.). 

W 1879 r. Ksiądz Stanisław Stojałowski założył Towarzystwo Ludowe Oświaty i Pracy. Wzorował się w tym przypadku na organizacjach robotniczych działających w poznańskim, a zakładanych przez Maksymiliana Jackowskiego. W 1882 r. Towarzystwo zostało przekształcone na Towarzystwo Kółek Rolniczych. Po siedmiu latach działalności liczba kółek doszła do 1374, skupiając ok. 61 000 członków. Do pierwszej wojny światowej powstało 2081 kółek z 82 000 członków. W 1894 r. kółka rolnicze istniały w 70 powiatach Galicji, przy czym w wielu przypadkach kierowali nimi księża. Inną formą działalności społeczno-gospodarczej ks. Stojałowskiego było zakładanie sklepów wiejskich. Pomysłodawcy zależało przede wszystkim na ukróceniu lichwy towarowej na wsi.

Przy kółkach rolniczych zaczęły powstawać pierwsze Kasy Stefczyka, spółdzielnie, mleczarnie, ochotnicze straże pożarne i inne organizacje. Dzięki kółkom rolniczym, zakładaniu sklepów były rugowane karczmy, zaczęto sprowadzać nowe rośliny, odmiany zbóż. Zaczęło się również kształcenie rolnicze. W okresie zaborów kółka rolnicze były szkołą chłopskiego rolnictwa, polegający też na  rozwoju czytelnictwa; pogadanek, odczytów; zespołowego zaopatrywania w środki produkcji. Stały się też ośrodkami uświadamiania społeczno-narodowego. Nadto kółka rolnicze stanowiły bazę społeczną w oparciu o którą powstały inne organizacje i instytucje wiejskie takie jak:  koła gospodyń wiejskich (KGW), związki młodzieży wiejskiej (ZMW), ochotnicze straże pożarne (OSP) , biblioteki, świetlice, domy ludowe, nazywane popularnie domami rolnika czy też spółki typu spółdzielczego.

Jeszcze do dzisiaj w niektórych wsiach są i nadal służą budynki powstałe przy udziale kółek rolniczych. Warto również przypomnieć, że w okresie istnienia kółek rolniczych od 1862 roku wielu wybitnych mężów stanu w Polsce, a także intelektualistów za zaszczyt poczytywało sobie przynależność do kółek rolniczych. Należeli do niech m.in. Józef Piłsudski, Stefan Żeromski, Melchior Wańkowicz, Stanisław Staszic, Juliusz Kraziewicz, Maksymilian Jackowski, Stanisław Stojałowski, Stanisław Mikołajczyk, Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka, Wincenty Witos, Władysław Reymont. Niezaprzeczalną zasługą kółek rolniczych w tym okresie było wychowanie społeczników i organizatorów życia społecznego na wsi. To dzięki nim idea kółek rolniczych przetrwała w świadomości polskich rolników przez okres okupacji hitlerowskiej. 

Przed wybuchem II Wojny Światowej w 1939 r. istniało 12 400 kółek rolniczych, które skupiały ok. 450 tys. członków. Po wojnie niestety kółka rolnicze nie były odtwarzane aż do odwilży politycznej w 1956 r. W PRL traktowane przez władze jako narzędzie socjalistycznej przebudowy wsi, kolektywizacji i realizacji zasad demokracji socjalistycznej na wsi. Po 1944 r. przejęte przez Związek Samopomocy Chłopskiej, po 1956 r. odrodziły się, od 1959 zostały przymusowo zrzeszone w Centralnym Związku Kółek Rolniczych. I tak np. w dniu 18 marca 1957 roku Kółko Rolnicze w Lgocie zostało wpisane do rejestru stowarzyszeń i związków Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie, Należy zaznaczyć, że pierwotnie Kółko Rolnicze w Lgocie zostało założone w 1918 r. (https://naszalgota.wordpress.com/kolko-rolnicze/ ). Szybki rozwój kółek rolniczych nastąpił w latach 60-tych ubiegłego roku. W Polsce chłopi na wsiach nie zaakceptowali zespołowego gospodarowania i tworzenia wspólnego gospodarowania na wsi wzorowanych na sowieckich kołchozach. Dlatego rolnicy na wsiach poszli w kierunku tworzenia kółek rolniczych, które stały się zrzeszeniami, gdzie można było zamówić usługi ciągnikami lub też wypożyczyć traktor i inne maszyny rolnicze. Lata 1990-te to okres przeobrażeń ustrojowo-politycznych, gospodarczych i wyjątkowo trudna sytuacja ekonomiczna ludności rolniczej, co doprowadziło do osłabienia aktywności. Spowodowało to także wzajemne powiązania kółek rolniczych (KR), Kół Gospodyń Wiejskich (KGW) oraz spółdzielni rolniczych (RSP) w dążeniu do umocnienia ruchu kółek rolniczych w reprezentowaniu potrzeb i obronie interesów rolników. Wkrótce ten ruch przeobraził się w zacieśnienie współdziałania z pozostałymi nurtami społeczno-zawodowego ruchu chłopskiego takimi jak Niezależny Samorządny Związek Zarodowy Rolników Indywidualnych (NSZZ RI) „ Solidarność”, Związek Zawodowy Rolników  (ZZR)  „Samoobrona” i rolnicze związki czy też zrzeszenia branżowe, które przejęły dalszą inicjatywę w ruchu chłopskim.

Niestety większość kółek rolniczych jak i spółdzielczość nie wytrzymały zmian ustrojowych związanych z systemem wolno-rynkowym. Przez ten okres do dnia dzisiejszego przetrwało ich niewiele w całym kraju a większość z tych, które nadal figurują w Krajowym Rejestrze (KRS) są tylko na tzw. „papierze” czyli są tylko zarejestrowane, lecz nie działające.

Na zakończenie zwracam się z prośbą do mieszkańców naszej Małej Ojczyzny czyli Ziemi Wadowickiej o przejrzenie rodzinnych archiwów w których mogą znajdować się pamiątki i dokumenty oraz fotografie związane z poruszonymi w tym artykule sprawami historii ruchu związanego z kółkami rolniczymi, organizacjami rolniczymi, spółdzielczością rolniczą (SKR, RSP i inne) a także szeroko pojętą spółdzielczością na tym terenie. Tak kółka rolnicze jak i wiele spółdzielni zostało od 1990 r. zlikwidowanych  bądź przyłączonych do innych jednostek. Chodzi tutaj o zachowaną dokumentację (oprócz tej, która została przekazana do archiwów państwowych), takich jednostek gospodarczych jak: Rolnicze Spółdzielnie Produkcyjne i Spółdzielnie Kółek Rolniczych w powiecie wadowickim, Spółdzielnię Pracy Stolarzy „Las”, Spółdzielnię Ogrodniczą, Spółdzielnię Mleczarską, Spółdzielnię Wikliniarską, czy też Bank Spółdzielczy w Wadowicach (obecnie Krakowski Bank Spółdzielczy) oraz innych zlikwidowanych lub będących obecnie w likwidacji tego typu jednostek. Także chodzi o ciekawą historię zlikwidowanego Państwowego Ośrodka Maszynowego (POM) w Kleczy k/Wadowic czy też Centralę Nasienną (której dyrektorem swego czasu był nieżyjący już inż. Jan Fidziński).  To już jest przeszłość, która niestety idzie w zapomnienie a warto ją opisać i przypomnieć. W szczególności należy przypomnieć ludzi tworzących tę historię zakładów pracy naszego regionu. Dotychczas opracowałem już historię kilku spółdzielni, które zostały opublikowane w wydawanym przez Wadowickie Centrum Kultury roczniku „Wadoviana”. Jest to  przegląd historyczno-kulturalny wydawany od 1998 r. Od 2013 r. rocznik ten został wpisany na ministerialną listę czasopism punktowanych. Do już opublikowanych w nim historii należą: „Społem” PSS Wadowice – zarys historii (WADOVIANA nr 23, 2020 r.),  Historia Spółdzielni Mieszkaniowej w Wadowicach (WADOVIANA nr 24, 2021 r.), Wadowicka Usługowa Spółdzielnia Pracy – zarys historii (WADOVIANA nr 25, 2022 r.). Wkrótce w numerze WADOVIANA nr 26, 2023 r. ukarzą się następne. Kolejne historie istniejących i zlikwidowanych spółdzielni będę się starał gromadzić i publikować w następnych latach.

Zdjęcia: Wpis Kółka Rolniczego w Lgocie do Księgi Członków Okręgowego Towarzystwa Rolniczego w latach 1931-1937 (źródło: Oddział Archiwum Narodowego w Bielsku-Białej, sygn. 13/538/0/2/245, Okręgowe Towarzystwo Rolnicze w Wadowicach – książka członków; 1931-1937) i inne zdjęcia udostępnił do niniejszej publikacji Pan mgr inż. Ryszard Góralczyk, który jest administratorem strony internetowej „Nasza Lgota” i któremu serdecznie dziękuję.

Zródła:

  1. A. Kaleta, Stanowisko władz kościelnych wobec ruchu ludowego w Galicji na przykładzie społecznej i wydawniczej działalności księdza Stanisława Stojałowskiego, file:///C:/Users/Win_10/Downloads/mjarocki,+%7B$userGroup%7D,+2659-9374-1-CE.pdf
  2. S. Sporysz, Kółka Rolnicze, Rozmaitości Wadowickie, nr 8 z 1989 roku
  3. Nasza Lgota, Internetowa kronika wsi, https://naszalgota.wordpress.com/kolko-rolnicze/
  4. Krajowy Związek Kółek i Organizacji Rolniczych, https://kolkarolnicze.pl/historia-kolek-rolniczych/
  5. W. Aleksandrowicz, A. Bukowski, C. Wycech, W stulecie działalności kólek rolniczych, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa  1967
  6. J. Borkowski, A. Gurnicz, Kółka Rolnicze w II Rzeczypospolitej, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1978
  7. Wikipedia