„Sprawa Trybunału Konstytucyjnego jest rozstrzygnięta. (…) Oni byli i są nadal od rozwalania i blokowania, a my jesteśmy od budowania i naprawiania. Trybunał Konstytucyjny jest na trudnej drodze naprawy” – te słowa Donalda Tuska dobrze oddają temperaturę i istotę polskiego sporu ustrojowego.

REKLAMA

Dla zwolenników rządu i części komentatorów taka retoryka jest dowodem na silne, sprawcze przywództwo i determinację w przywracaniu standardów europejskich po latach kryzysu. Ta logika „demokracji walczącej” jest młodzieńczo pociągająca… Ale posłuchajmy, co mówią krytycy.

Według nich – w tym tzw. prawicowej opozycji, Kancelarii Prezydenta oraz części niezależnych konstytucjonalistów – tego typu deklaracje świadczą o działaniu metodą faktów dokonanych, która zamiast kończyć kryzys, pogłębia chaos prawny. Czy należy ten głos zlekceważyć? Czy w Polsce w ogóle należy lekceważyć głos prawicy, która, po dojściu do władzy, może okazać się nieobliczalna? Wszak Kaczyńskiego już nie mierzi Braun. Uważam, że – niestety – jest duże prawdopodobieństwo, że, po dojściu do władzy, prawica nie będzie miała twarzy racjonalnego Mateusza Morawieckiego.

A kto dzisiaj pamięta to, co mówił Jarosław Kaczyński i prawica o Konstytucji przed jej uchwaleniem? Czy aby na pewno Kaczyński nie miał wtedy racji – zwłaszcza, kiedy krytykował Konstytucję z 1997 roku za stworzenie hybrydy ustrojowej, w której kompetencje między rządem a prezydentem są niejasno podzielone (co później sam określał jako system prowadzący do „szorstkich przyjaźni” i paraliżu decyzyjnego)?

A czy aby na pewno Konstytucja nie rozłożyła „parasola ochronnego” nad komunistami? A jakąż dostali oni chociażby namiastkę sprawiedliwości?

Czy sędzia Krzyże – tu kamyczek do ogromnego ogrodu hipokryzji „prawicy” – nie został ministrem i nie ma dzisiaj dobrej „emerytury” (stanu spoczynku) prokuratora Prokuratury Krajowej?

Po tych dygresjach przejdę do istoty fundamentalnego dylematu, przed którym stoi dziś państwo: jak naprawiać system, w którym – zdaniem wielu prawników oraz trybunałów międzynarodowych (TSUE i ETPCz) – doszło do naruszenia Konstytucji, gdy standardowe procedury ustawodawcze pozostają zablokowane?

​W debacie publicznej ścierają się tu dwie filozofie. Z jednej strony przedstawiciele koalicji rządzącej oraz stowarzyszenia sędziowskie (takie jak „Iustitia”) wskazują na koncepcję tzw. sprawiedliwości tranzycyjnej i „demokracji walczącej” – argumentując, że bezczynność oznacza akceptację bezprawia.

Z drugiej strony organizacje strażnicze (m.in. Helsińska Fundacja Praw Człowieka) oraz część konstytucjonalistów (nikomu nie będę robił reklamy) ostrzegają przed efektem wahadła: jeśli jedna większość podważa instytucje uchwałami lub decyzjami administracyjnymi, kolejna władza zrobi dokładnie to samo, niszcząc bezpieczeństwo prawne obywateli.

​Czy wyjściem z tego klinczu jest zmiana Konstytucji?

Pomysł tzw. resetu konstytucyjnego – wspartego ewentualnym referendum – ma swoich zwolenników, którzy widzą w nim szansę na trwałe przecięcie sporu przez samego suwerena. Konstytucjonaliści przypominają jednak o twardych realiach: po pierwsze, art. 235 Konstytucji RP nie pozwala na dowolne referendum ustrojowe przed uchwaleniem zmian przez parlament, a po drugie – w warunkach skrajnej polaryzacji zbudowanie większości 2/3 głosów w Sejmie graniczy z cudem.

Wobec tych ograniczeń wielu analityków ustrojowych oraz ekspertów odwołujących się do zaleceń Komisji Weneckiej zwraca uwagę na model ewolucyjny i instytucjonalny. Zakłada on cierpliwe wygaszanie kryzysu w ścisłych granicach prawa: wprowadzanie zmian ustawowych dopiero po uzyskaniu pełnej spójności organów władzy oraz stosowanie indywidualnej, proporcjonalnej weryfikacji statusu sędziów zamiast automatycznych czystek, które mogłyby podważyć tysiące wyroków wydanych w sprawach zwykłych obywateli.

​Dlaczego jednak w ogóle znaleźliśmy się w tym miejscu? Uważam, że Konstytucja z 1997 roku okazała się zbyt słabą tamą przed wolą bieżącej większości parlamentarnej. Powstała ona w specyficznym momencie historycznym – w latach 90. XX wieku, w duchu klasycznego liberalnego optymizmu i wiary w tzw. kulturę samoograniczania się władzy. Twórcy ustawy zasadniczej, świeżo po transformacji ustrojowej i zafascynowani zachodnimi demokracjami, założyli, że przyszłe elity polityczne będą z definicji szanować niepisane reguły gry, a wiele kluczowych kwestii (jak choćby szczegółowy tryb wyboru członków KRS czy organizacji pracy TK) można bezpiecznie odesłać do zwykłych ustaw. O święta naiwności, o tragiczne skutki liberalnego (a jakże!) zaślepienia!

Praktyka pokazała, że w zderzeniu z bezkompromisową walką polityczną ten idealistyczny model okazał się bezbronny.

​W mojej ocenie zawinił tu głównie przyjęty model odpowiedzialności polityków za łamanie Konstytucji, a w zasadzie jej brak.

W Polsce mechanizm Trybunału Stanu – wymagający aż 2/3 głosów Zgromadzenia Narodowego do postawienia prezydenta w stan oskarżenia – jest w praktyce martwy, a przy dualizmie prawnym brakuje arbitra uznawanego przez obie strony sporu (co widać choćby w skrajnie odmiennych ocenach działań prezydenta Andrzeja Dudy z lat 2015–2017 przez obóz rządzący i opozycję).

​Warto spojrzeć, jak radzą sobie z tym inne demokracje:

​W Niemczech prezydenta za umyślne naruszenie Ustawy Zasadniczej sądzi zawodowy Federalny Trybunał Konstytucyjny (na wniosek 2/3 izby parlamentu), a sam system w 2024 roku dodatkowo „zabetonowano” ponadpartyjnym paktem wpisującym gwarancje dla Trybunału wprost do Konstytucji. Zgadnijcie Państwo gdzie Niemcy znalazły inspirację dla tych zmian swojej Konstytucji?

​We Francji prezydent ma szeroki immunitet, a jego usunięcie przez Wysoki Trybunał wymaga niemal niemożliwej do osiągnięcia zgody 2/3 obu izb parlamentu.

​W USA polityczny impeachment również rozbija się o próg 2/3 głosów w Senacie (czego dowiodły cztery nieskuteczne próby w historii), a niedawne orzecznictwo Sądu Najwyższego dodatkowo wzmocniło immunitet głowy państwa za działania oficjalne.

​W Szwajcarii nie ma w ogóle Trybunału Stanu ani sądu konstytucyjnego – strażnikiem Konstytucji są bezpośrednio obywatele. Jeśli władza uchwali prawo naruszające zasady ustrojowe, wystarczy 50 tysięcy podpisów, by w obowiązkowym referendum takie przepisy odrzucić.

​Zestawienie tych modeli rodzi pytanie, który z nich najlepiej sprawdziłby się w polskich realiach. W Niemczech czy USA bezpiecznikiem jest kultura kompromisu elit lub siła instytucji.

W warunkach głębokiego kryzysu zaufania do polityków w Polsce (o jakich elitach my tu w ogóle mówimy?) zastanawiam się, czy nie byłoby fajnie zainspirować się modelem szwajcarskim – w którym to nie sądy partyjne ani parlamentarne komisje, lecz bezpośredni mechanizm kontroli obywatelskiej stanowi najskuteczniejszy hamulec powstrzymujący każdą władzę przed pokusą naginania reguł gry.

W praktyce przeszczepienie tego modelu wymagałoby jednak nie tylko zmiany przepisów o referendum, ale również precyzyjnego oddzielenia ustaw ustrojowych (np. sposób wyboru sędziów, kadencyjność) od ustaw technicznych i proceduralnych, aby uniknąć sytuacji, w której np. każda drobna korekta kodeksu postępowania cywilnego musi trafiać pod ogólnokrajowe głosowanie.

Na koniec chcę dodać, że postawa D. Tuska jest mi emocjonalnie bliska, bo uważam, że kryzys konstytucyjny wywołał poprzedni układ rządzący. Jeżeli ktoś się ze mną nie zgadza, to niech mi wskaże chociażby jednego dublera wprowadzonego do TK przez Tuska.

Jednak rozum podpowiada mi, że gdy zmiana Konstytucji jest niemożliwa, system powinien dążyć do wygaszania kryzysu krok po kroku w ramach obowiązujących procedur. Dlatego – jako prawnik – przyjmuję jego działania z rezerwą i obawą, że jeśli straci władzę, to będziemy mieli okazję zobaczyć, jak wygląda efekt wahadła w warunkach polskich. Jakoś nie mogę wzbudzić w sobie entuzjazmu.

Czytaj więcej.