Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

REKLAMA

Sobór Chrystusa Zbawiciela lub Sobór Narodzenia Pańskiego to katedra Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, znajdująca się w Moskwie przy ulicy Wołochonka 15. Istniejący obiekt, wybudowany w latach 90-tych XX wieku, jest odtworzeniem świątyni o tej samej nazwie, zniszczonej przez bolszewików w 1931 roku. W dniu 21 sierpnia 2021 roku odwiedziłem wraz z moją żoną tę piękną katedrę. 

Decyzję o utworzeniu pierwszej świątyni na cześć zwycięstwa w Wojnie Ojczyźnianej z 1812 roku podjął natychmiast cesarz Aleksander I. Wzniesienie świątyni imienia Chrystusa Zbawiciela, zaprojektowane przez architekta Aleksandra Witberga, odbyło się  wybranym miejscu na Worobjowij Gory (Góry Wróblowe) rozpoczęciem prac w dniu 12 października 1817 roku. Jednak w 1825 roku prace wstrzymano, a architektowi i innym członkom komisji budowlanej zarzucono malwersacje finansowe. Autorem nowego projektu został architekt Konstantin Ton. W dniu 22 września 1839 roku odbyło się uroczyste otwarcie katedry na Wołchonce. Budowę rozpoczęto praktycznie 2 lata wcześniej, a zakończono w 1860 roku. Natomiast w dniu 26 maja 1883 roku konsekrowano świątynię. Budynek świątyni został jednak zniszczony w dniu 5 grudnia 1931 w wyniku decyzji stalinowskiej „ rozbudowy” Moskwy. Teren miał zostać przekazany pod budowę „Pałacu Sowietów”, jednak na tym miejscu powstał basen Moskwa. Budynek świątyni Soboru Chrystusa Zbawiciela  został odtworzony w latach 1994-1999. Świątynia ma status dziedzińca patriarchalnego i stanowi zbiorowy cenotaf żołnierzy Armii Rosyjskiej poległych w wojnie z Napoleonem, nazwiska oficerów poległych w wojnie i kampaniach zamorskich w latach 1797-1806 i 1813- 1814 są wyryte na ścianach świątyni. Pomysł budowy świątyni na cześć zwycięstwa w Wojnie Ojczyźnianej po raz pierwszy wyraził w grudniu 1812 roku generał Peter Kikin, współpracownik Aleksandra I. Napisał do admirała Aleksandra Szyszkowa, fanatyka starożytnych tradycji m.in. te słowa „Ta wojna najwyraźniej miała zadecydować o losie Rosji, wstrząsnąć podstawami jej więzi obywatelskich i politycznych, a nawet sama wiara nie jest zwyczajna, dlaczego pomnik ma być ten sam – Opatrzność Boża z pomocą wiary i ducha ludu nas zbawiła. Dzięki Niemu pomnik należy do Niego”. Generał Kikin chciał ożywić starożytną rosyjską tradycję świątyń wotywnych. Takie konstrukcje wzniesiono na cześć zwycięstwa nad wrogiem, a także ku pamięci poległych podczas działań wojennych. Najprawdopodobniej tradycja świątyń-pomników istniała w okresie przedmongolskim, według późnej i kontrowersyjnej legendy Jarosław Mądry zbudował Sobór św. Zofii w Kijowie na miejscu bitwy z Pieczyngami. Zakłada się również, że po bitwie pod Kulikowem wybudowano kościoły w imię Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy, ponieważ święto zbiegło się z bitwą wojsk rosyjskich z Ordą Mamajewa. Na cześć zwycięstw militarnych w stolicy wzniesiono Sobór św. Bazylego Błogosławionego oraz Sobór Kazańskiej Ikony Matki Bożej na Placu Czerwonym (nad Polakami).

W dniu 25 grudnia 1812 roku po wypędzeniu wojsk napoleońskich z Rosji, cesarz Aleksander I podpisał Manifest Cesarski w sprawie budowy w Moskwie świątyni im. Chrystusa Zbawiciela – „Uratowanie Rosji przed wrogami, tak licznymi siłami, jak i złymi i okrutnymi intencjami i czynami, eksterminacją popełnioną w ciągu sześciu miesięcy na wszystkich, aby przy najbardziej porywczym locie choćby najmniejsza część mogła wyjść poza nasze granice , widać wyraźnie dobroć Boga wylaną na Rosję , jest naprawdę pamiętny incydent, który nie przesłoni powiek z opisów życia codziennego. W zachowaniu wiecznej pamięci o tej niezrównanej gorliwości, wierności i miłości do wiary i do Ojczyzny, którymi wywyższał się naród rosyjski w tych trudnych czasach, oraz na pamiątkę Naszej wdzięczności dla Opatrzności Bożej, która uratowała Rosję od śmierci, która jej groziła, Wyruszyliśmy w Pierwszym Tronie Miasta Moskwy, aby stworzyć kościół pod wezwaniem Chrystusa Zbawiciela, którego szczegółowy dekret zostanie ogłoszony w odpowiednim czasie. Niech Najwyższy błogosławi Naszemu przedsięwzięciu! Niech się stanie! Niech ta świątynia stanie przez wiele stuleci i niech kadzielnica wdzięczności późniejszych pokoleń będzie w niej wędzona przed Stolicą Apostolską Boga, wraz z miłością i naśladowaniem uczynków ich przodków”.

Wzniesiona świątynia, zdaniem Aleksandra, powinna wyróżniać się wielkością i również wielkością idei duchowej. Wkrótce odbył się otwarty międzynarodowy konkurs z udziałem 38 architektów. Wśród nich byli tacy znani architekci, jak Andriej Woronikin, Giacomo Quarengzi, Wasilij Stasow i inni. W 1813 roku architekt Woronikin przedstawił co najmniej siedem wersji projektu świątyni, z których żadna nie została zaakceptowana. Ten pierwszy konkurs wygrał projekt 28-letniego artysty i masona Karla Witberga. Pod względem planu świątynia ta miała wysokość 240 metrów. Obejmowała Panteon Umarłych, kolumnadę złożoną z 600 kolumn wykonanych ze zdobytych armat , a także pomniki władców i wybitnych dowódców wojskowych. W celu zatwierdzenia projektu Witberg przeszedł na prawosławie. Na lokalizację świątyni wybrano Góry Woróblowe, które cesarz Aleksander I często nazywał „koroną Moskwy”. Wcześniej miejsce to było jedną z podmiejskich rezydencji królewskich, Pałacem Worobowskim. O wyborze lokalizacji decydowała również historycznie droga do świątyni, gdyż znajdowała się między szosą smoleńską i kaługą do Moskwy, jedną z której do miasta wkroczyły wojska napoleońskie a drugą kiedy ją opuściły. Dla Witberga, który nie był zawodowym architektem, budowa miała przede wszystkim charakter symboliczny.  Planował on budowę nowej świątyni Salomona, czy też, jak to często nazywał w swoich zapiskach, Świątyni Mądrości. Projekt ten opierał się na ideach masońskich, a jego autor starał się znaleźć „uniwersalną pierwszą zasadę leżącą u podstaw Boga, natury i myślenia” i przełożyć ją na architekturę.

„Wyobraziłem sobie Stwórcę jako punkt. Nazywając to jednostką, Bóg, ustaw kompas i nakreśl okrąg, którego środkiem jest ten punkt, peryferie te nazwał wielością-kreacją. Tak więc miałem jedno i wielość, Stwórcę i stworzenie. Jak ten punkt może łączyć się z obrzeżem, oglądając rysunek, widziałem, że rozbieżne nogi kompasu tworzą linię prostą, której nieskończona liczba tworzy okrąg, a wszystkie, przechodząc przez środek, tworzą krzyże i w konsekwencji natura jednoczy się ze Stwórcą przez krzyż. Otrzymałem w ten sposób trzy formy: linię, krzyż i koło, tworzące jedną tajemniczą figurę, co mnie całkowicie uspokoiło i od tego momentu pojąłem ten sekret” – fragment wspomnień Karla Witberga. 

Świątynia imienia Chrystusa Zbawiciela według projektu Witberga miała wyrażać związek człowieka z Bogiem i składała się z trzech kondygnacji. Witberg uważał, że ta świątynia powinna mieć prostokątny kształt w formie trumny, być wyrzeźbiona w skale i zawierać katakumby. Budynek miał służyć jako miejsce upamiętnienia żołnierzy poległych w wojnie 1812 roku. Dolna część nazywana była „Świątynią Ciała” i uosabiała chtoniczny, inny świat lub grób. W ołtarzu dolnej kondygnacji miał umieścić obraz Narodzenia i płaskorzeźbę upamiętniającą śmierć Chrystusa i apostołów. „Świątynia ciała” była połączona z drugim poziomem  duchowym lub moralnym, znajdującym się na ziemi. Jego kształt krzyża symbolizował duchowość i życie. Kościół środkowy planowano poświęcić w imię Przemienienia Pańskiego, odpowiednia scena miała być umieszczona w ołtarzu, a na ścianach miały być umieszczone płaskorzeźby. Zgodnie z planem trzeci poziom był boską świątynią i był poświęcony duchowej hipostazie człowieka. Świątynia składała się z „czystego kręgu, będącego konsekwencją krzyża”, w jej ołtarzu przedstawiono Zmartwychwstanie. Górna część miała stanowić źródło światła dla innych pomieszczeń, a światło kopuły było jasno oświetlone przez okna.

W dniu 12 października 1817 roku w pięcioletnią rocznicę wyzwolenia Moskwy z rąk francuskich, na Wzgórzach Wróbli odbyła się uroczystość położenie kamienia węgielnego pierwszego kościoła w obecności Aleksandra I, cesarzowej Elżbiety Aleksiejewnej i Wielkiego Księcia Marii Fiodorowny Pawłowicz, księcia Wilhelma Pruskiego i arcybiskupa Augustyna. Ostateczny kosztorys budowy, sporządzony przez Witberga, został zatwierdzony przez cesarza w 1820 roku. Do kontroli powołano specjalną komisję pod przewodnictwem moskiewskiego metropolity Serafina i moskiewskiego gubernatora wojskowego. W 1821 roku komisja wydała zgodę na rozpoczęcie prac. W pierwszych latach budowa szła prężnie. Według niektórych danych pod Moskwą pozyskano do pracy ponad 20 tys. chłopów pańszczyźnianych. W 1825 roku edykt cesarski nakazał połączenie Wołgi i rzeki Moskwy w celu dostarczenia materiałów kamiennych na plac budowy. Według powołanej komisji wydano około 278 tys. rubli na „zorganizowanie nawigacji w górnym biegu rzeki Moskwy i poprawę kanału odwadniającego”, około 292 tys. wydano na budowę barek, a kolejne 123 tys. na uregulowanie rzeki. Mimo ogromnych kosztów tempo prac systematycznie spadało. Przez siedem lat budowniczowie nie ukończyli nawet „cyklu zerowego” . Prace budowlane nadzorował sam Witberg, który nie miał praktycznego doświadczenia w kierownictwie, nadto nie prowadził odpowiedniej księgowości i kontroli, zlecenia wypełniał ołówkiem, zbyt ufał wykonawcom. Witbergowi nie udało się ukończyć projektu. Budowa katedry została wstrzymana po wstąpieniu na tron ​​Mikołaja I w 1825 roku. Według oficjalnej wersji wynikało to z zawodności gleby na Wóblowej Górze. W celu omówienia długoterminowego projektu budowlanego powołano kolejną komisję pod przewodnictwem generała inżyniera Karla Oppermana. W skład organizacji wchodzili tak doświadczeni fachowcy, jak inżynierowie Lew Carbonier i Pierre-Dominique Bazin, a także architekci Carl Rossi, Wasilij Stasow, Andriej Michajłow i inni. W dniu 17 lutego 1828 roku dostarczono cesarzowi sprawozdanie komisji:

„Nie da się zbudować tak ogromnej budowli na wybranym miejscu, ponieważ fragmenty Świątyni i jej fundamenty pogłębiłyby się poniżej mocnej i glinianej warstwy <…> Jeśli mimo największych trudności, mimo wszystko konieczne jest wybudowanie Świątyni w zamierzonym miejscu, to aby przezwyciężyć te trudności, konieczne będą koszty przekraczające możliwości, ponieważ konieczne jest przekopanie się przez wszystkie warstwy piaszczyste sięgające nieskończonej głębokości, aby dotrzeć do silnego kontynentu, którego nie można wytrącić „’  Z dokumentów komisji budowy świątyni wynika, że ​​państwo wydało na realizację projektu ponad cztery miliony rubli w banknotach. W sumie Komisja wydała około 16 mln rubli. W 1827 roku komisja budowlana została rozwiązana, a Witberg i kierownictwo budowy zostali oskarżeni o defraudację i postawieni przed sądem. Proces trwał osiem lat. W 1835 roku „za nadużycie zaufania cesarza i za szkody wyrządzone skarbowi” osoby zamieszane w sprawę zostały ukarane grzywną w wysokości miliona rubli. Sam Witberg został zesłany do Wiatki, a cały jego majątek został skonfiskowany. Wśród historyków panuje opinia, że ​​Witberg nie był winny defraudacji, a jedynie nierozwagi i łatwowierności. Jego wygnanie nie trwało długo, późniejsze projekty Witberga wykorzystano przy budowie prawosławnych katedr w Permie i Tyflisie.

Nowy konkurs nie odbył się, w 1831 Mikołaj I mianował Konstantina Tona architektem, który pracował w stylu rosyjsko-bizantyjskim blisko cesarza.  Cesarz wybrał także nowe miejsce na Wołchonce. Znajdujące się tam budynki zostały wykupione i rozebrane, w tym klasztor żeński Aleksewskj, zabytek z XVII wieku, później przeniesiony do Krasnoje Selo. Lud zachował legendę, że ksienia (przełożonej klasztoru) niezadowolona z wyburzenia zabytkowych budynków i przeniesienia klasztoru Aleksiejewskego przeklęła budowniczych i przepowiedziała: „To miejsce będzie puste”. Plan nowej cerkwi został zatwierdzony w dniu 10 kwietnia 1832 roku i wkrótce została powołana nowa „Komisja budowy świątyni imienia Chrystusa Zbawiciela w Moskwie” pod przewodnictwem moskiewskiego gubernatora generalnego, Księcia Dmitrija Golicyna. W przeciwieństwie do pierwszej, druga świątynia została zbudowana niemal w całości na koszt publiczny. Latem 1837 roku w wybranym miejscu rozpoczęto wznoszenie i wzmacnianie fundamentów przyszłej świątyni. W dniu 10 września 1839 roku w obecności cesarza Mikołaja I oraz wielkich książąt Aleksandra Nikołajewicza i Michaiła Pawłowicza odbyła się uroczysta ceremonia złożenia kamienia węgielnego, której przewodniczył metropolita moskiewski i kołomński Filaret. Na kamieniu węgielnym, specjalnie sprowadzonym z Wróblowej Góry, zamontowano złoconą tablicę w kształcie krzyża z wyrzeźbionymi imionami przewodniczącego i członków komisji budowlanej oraz architekta. Na tablicy wyryto również następujący napis: „Latem 1839 roku, 10 września, na rozkaz Najpobożniejszego Autokratycznego Wielkiego Suwerennego Cesarza Mikołaja Pawłowicza, święty ślub złożony w Bose przez odpoczywającego cesarza Aleksandra I i osobistą ręką cesarza Mikołaja Pawłowicza, za niemożliwość wzniesienia Katedry Chrystusa Zbawiciela na pierwszych Wzgórzach Wróblich, w tym miejscu położono kamień węgielny pod budowę tej Świątyni „

W 1841 roku mury osiągnęły poziom piwnicy, a osiem lat później ukończono sklepienie dużej kopuły. Rusztowanie zewnętrzne z przyszłej świątyni usunięto już w 1860 roku, ale dekoracje  a także budowa wału i placu trwały jeszcze 20 lat. W okresie od 1837 do 1862 koszty budowy pochodziły z komisji budowy świątyni. Budowę świątyni nadzorował uczeń Tona, architekt Joseph Kaminski. Nad malowaniem świątyni pracowali Wasilij Surikow, Iwan Kramskoj, Wasilij Wereszczagin, Henrik Semiradski, Alexej Korzukin, Fiodor Bruni i inni mistrzowie Cesarskiej Akademii Sztuk. Płaskorzeźby świętych wykonali rzeźbiarze Anton Iwanow, Nikołaj Romazanow i Aleksander Loganowski. W projektowaniu wnętrz świątyni brał również udział architekt Wiktor Kossow. W 1880 roku budowli nadano oficjalną nazwę, katedra im. Chrystusa Zbawiciela, zatwierdzono duchowieństwo. Dekretem z dnia 25 maja 1883 roku Katedra została przyjęta „na koszt skarbu” z rocznym budżetem 66 850 rubli na „pracę wydatków na utrzymanie moskiewskiego katedry w imię Chrystusa Zbawiciela”. Po śmierci Tona w 1881 roku budową kierował jego uczeń, akademik Aleksander Rezanow. Na etapie projektowania w latach 1830-1840 Rezanov uczestniczył w pracach jako artysta . W tym samym roku zakończono prace przy budowie wału, zainstalowano teren wokół świątyni, zainstalowano zewnętrzne latarnie. Aby przetransportować bloki granitu i marmuru z północnych prowincji europejskiej Rosji, wykopano Kanał Katarzyny w północno-zachodniej części prowincji moskiewskiej. Sztuczny kanał łączył rzekę Moskwę z Wołgą przez rzeki Istra, Sestra i Dubna.  

W dniu 26 maja 1883 roku odbyła się uroczysta konsekracja katedry przez metropolitę moskiewskiego Ioannikija (Rudniewa) z zastępem duchowieństwa i w obecności niedawno koronowanego na Kremlu cesarza Aleksandra III. W uroczystości wzięła również udział cesarzowa Maria Fiodorowna, spadkobierczyni i wielka księżna Ksenia Aleksandrowna. Wydarzeniu towarzyszyła procesja z katedry Chrystusa Zbawiciela do katedry Wniebowzięcia i z powrotem, dzwonki wszystkich moskiewskich kościołów, świąteczne fajerwerki. Po konsekracji w kościele odprawiona została pierwsza liturgia. Wysoka na 103,5 metra katedra Chrystusa Zbawiciela stała się najwyższą budowlą w Moskwie i największym kościołem w kraju. Wkrótce po konsekracji świątyni ustanowiono nagrodę państwową,  medal „Pamięci konsekracji katedry Chrystusa Zbawiciela”, który przyznano tym, którzy brali udział w projektowaniu i budowie. W sumie budowa katedry kosztowała skarbiec około 15 milionów rubli, natomiast pieniądze na budowę świątyni ujęto w ogólnym preliminarzu wydatków państwowych na wydział kolei i budynków publicznych. Tylko na złocenie kopuł i dachów przyjęto darowiznę od kupców moskiewskich, było to ponad 20 pudów złota. Budowa świątyni była krytykowana przez niektórych współczesnych. 

Świątynia odegrała znaczącą rolę w życiu społecznym, religijnym i kulturalnym pierwszej stolicy imperium. W dniu 20 sierpnia 1882 roku w katedrze po raz pierwszy pod dyrekcją Ippolita Altaniego wykonano Uwerturę z 1812 roku Piotra Iljicza Czajkowskiego, napisaną przez kompozytora na cześć zwycięstwa w wojnie z Napoleonem. W kościele znajdował się chór, który uważany był za jeden z najlepszych w Moskwie. Dyrektorami chóru byli kompozytorzy Aleksander Archangielski i Paweł Czesnokow. Zespół wykonywał utwory kościelnego kompozytora Aleksandra Kastalskiego, słychać tu także głosy Fiodora Chaliapina i Konstantina Rozowa.

Świątynia była centrum obchodów odsłonięcia pomników Aleksandra III i Mikołaja Gogola. Główne święto patronalne katedry, Boże Narodzenie do 1918 roku zgodnie z dekretem cesarza Aleksandra I z dnia 30 sierpnia 1814 roku obchodzone było również w kalendarzu kościelnym jako rocznica zwycięstwa w Wojnie Ojczyźnianej 1812 roku.

Świątynia działała nadal po rewolucji 1917 roku. Od stycznia 1918 roku bolszewicy przestali fundować kościoły. W celu podtrzymania życia świątyni zorganizowano Bractwo Katedry Chrystusa Zbawiciela. W krótkim czasie dzięki funduszom prywatnych darczyńców zainstalowano tymczasowe oświetlenie elektryczne, zorganizowano chór kościelny, czytelnię, wyremontowano zakrystię. Jednym z członków bractwa był wydawca Iwan Sytin, który na własny koszt wydał niewielką książkę o historii i architekturze katedry Chrystusa Zbawiciela. Duchowni i parafianie Katedry Chrystusa Zbawiciela nie poparli Naczelnej Administracji Kościelnej (renowatorów) utworzonej w maju 1922 roku (przy udziale bolszewików), wkrótce po umieszczeniu patriarchy Tichona w areszcie domowym. Według zeznań metropolity Michaiła  „ogromna większość wierzących w Moskwie jest również przeciwna oszustom. Kiedy metropolita Antonin i biskup Leonid chcieli wyświęcić arcykapłana Albinskiego, ludzie nie wpuścili ich do katedry Chrystusa Zbawiciela, wyświęcili ich na dziedzińcu Patriarchy ”. W dniu 6 czerwca 1922 roku Naczelna Administracja Kościelna wydała uchwałę, w której zwróciła się do władz państwowych o zbadanie sprawy działalności kontrrewolucyjnej w Katedrze Chrystusa Zbawiciela. Prośba została spełniona i wkrótce w moskiewskim kościele katedralnym pojawili się konserwatorzy. Rektorem cerkwi został metropolita Aleksander Wedenski, jeden z przywódców grupy renowacji. Pomysł budowy Pałacu Sowietów w stolicy po raz pierwszy ogłosił w 1922 roku Siergiej Kirow na I-szym Wszechzwiązkowym Zjeździe Sowietów. W dniu 13 lipca 1931 roku odbyło się posiedzenie Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR pod przewodnictwem Michaiła Kalinina. Spotkanie zadecydowało o budowie Pałacu na terenie Soboru Chrystusa Zbawiciela: „Miejsce pod budowę Pałacu Sowietów wybrać teren Soboru Chrystusa w Moskwie wraz z wyburzeniem samego kościoła i niezbędną rozbudową obszaru ”. Decyzja ta została przygotowana na posiedzeniu Biura Politycznego KPZR (b)dnia  5 czerwca 1931 roku i 11 dni później została przyjęta uchwała Komisji do Spraw Kultu przy Prezydium Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego: – W związku z przeznaczeniem terenu, na którym znajduje się Sobór Chrystusa Zbawiciela, pod budowę Pałacu Sowietów, wspomniana świątynia powinna zostać zlikwidowana i rozebrana. Poinstruuj Prezydium Obwodowego Komitetu Wykonawczego Obwodu Moskiewskiego zlikwidowanie (zamknięcie) kościoła w ciągu dziesięciu dni… a także – Petycja wydziału gospodarczego o zabezpieczeniu złota i petycja o zabezpieczenie materiałów budowlanych, które należy przekazać do sekretariatu Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego.

Przez kilka miesięcy prowadzono pilne prace mające na celu rozbiórkę budynku świątyni, której pozostałości postanowiono ostatecznie wysadzić w powietrze. W dniu 5 grudnia 1931 roku miały miejsce dwie eksplozje, po tym, jak pierwsza świątynia nie została całkowicie zniszczona. Według wspomnień naocznych świadków pobliskie budynki dygotały od grzmiących eksplozji, a falę uderzeniową odczuwano z odległości kilku przecznic. Rozebranie gruzów pozostałych po wybuchu budowli sakralnej zajęło prawie półtora roku. Pod koniec lat 30-tych XX wieku zdjętą z kościoła okładzinę wykorzystano do dekoracji budynku Rady Pracy i Obrony oraz stacji metra. Kopanie wykopu pod przyszły pałac rozpoczęto w 1935 roku a do 1939 roku zakończono fundamentowanie części wysokościowej budynku. Na betonowym pierścieniu ułożono 280 stalowych płyt, które posłużyły za podstawę dla stalowych butów, na których miały spoczywać kolumny ramy. Budowa Pałacu Sowietów została zamrożona wraz z początkiem Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Część metalowych konstrukcji Pałacu została wykorzystana do produkcji przeciwczołgowych jeży dla obrony Moskwy. Wkrótce budynek, ledwie wznoszący się ponad poziom fundamentów, został całkowicie rozebrany. Pomysł budowy Pałacu Sowietów został ostatecznie porzucony w 1956 roku. A w 1960 roku na tym miejscu oddano do użytku otwarty basen „Moskwa”, który istniał do 1994 roku. W kwietniu 1988 roku w Moskwie zorganizowano grupę inicjatywną na rzecz restauracji soboru Chrystusa Zbawiciela, której jednym z inspiracji była pokuta wobec Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej za zniszczenie zabytku w przeszłości. Grupa publicznie rozpowszechniała informacje, które nie były dozwolone w oficjalnej retoryce ateistycznego ZSRR. Jednak po obchodach 1000-lecia Chrztu Rusi latem tego samego roku polityka państwa wobec kościoła i religii złagodniała. We wrześniu 1989 roku grupa inicjatywna została zreformowana we wspólnotę prawosławną i zorganizowała „powszechne referendum” w sprawie odrodzenia kościoła, które poparły tysiące obywateli ZSSR. Pierwszy Fundusz na odbudowę Katedry Chrystusa Zbawiciela został utworzony przez siły narodowo-patriotyczne już w 1989 roku. Jednak zgromadzone środki do 1992 roku prawie całkowicie uległy amortyzacji z powodu inflacji. W dniu 5 grudnia 1990 roku na miejscu przyszłej budowy położono granitowy kamień węgielny a w 1992 roku utworzono Fundusz finansowego wsparcia odbudowy katedry Chrystusa Zbawiciela. Planowano, że fundusz nie będzie korzystał z dotacji budżetowych, ale na mocy dekretu Borysa Jelcyna ustanowiono zachęty podatkowe dla organizacji przekazujących pieniądze na odbudowę i uczestniczących w odbudowie. W latach 1994-2002 darowizny pochodziły od setek tysięcy obywateli rosyjskich, firm rosyjskich i zagranicznych. Wiadomo, że na rozpoczęcie budowy wykorzystano pieniądze wniesione przez Wojskowy Bank Przemysłowy w kwocie 50 mln rubli. W dniu 31 maja 1994 roku Patriarchat Moskiewski i administracja miasta podjęły uchwałę o rozpoczęciu prac budowlanych mających na celu odrestaurowanie cerkwi. Na czele Rady Odbudowy Budownictwa Sakralnego stali patriarcha Aleksy II i burmistrz Moskwy Jurij Łużkow. W jej skład weszli także profesorowie Rosyjskiej Akademii Sztuk Nikołaj Ponomariew, Michaił Anikuszin, rzeźbiarz Zurab Cereteli, architekt Michaił Posoksin i inni. W okresie sowieckim szkoły malowania ikon oficjalnie nie funkcjonowały w Rosji i wiele tych umiejętności  zostało utraconych. Aby przygotować artystów do pracy nad malarstwem cerkwi, w Petersburskim Instytucie Malarstwa, Rzeźby i Architektury im. Repina otwarto specjalnie oddział malarstwa cerkiewno-historycznego.

Nowa katedra Chrystusa Zbawiciela została odtworzona do 1999 roku jako warunkowa zewnętrzna kopia swojego historycznego poprzednika.  Budynek stał się dwupoziomowy, z katedrą Przemienienia Pańskiego w podziemiach. Trzy lata wcześniej, w sierpniu 1996 roku, w dniu Przemienienia Pańskiego, patriarcha Aleksy II konsekrował dolny kościół Przemienienia Pańskiego i odprawił w nim pierwszą liturgię. Natomiast w dniu 31 grudnia 1999 roku górna świątynia została otwarta dla publiczności. W nocy z 6 na 7 stycznia 2000 roku odbyła się pierwsza uroczysta liturgia bożonarodzeniowa a 19 sierpnia tego samego roku odbyła się wielka konsekracja świątyni przez uczestników soboru biskupiego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Następnego dnia w cerkwi odbyła się kanonizacja rozstrzelanej rodziny Romanowów oraz Zjazd Nowych Męczenników i Wyznawców Rosji.

W 2018 roku Katedra Chrystusa Zbawiciela stałą się największą katedrą Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego i może pomieścić do 10 tysięcy osób. Jej całkowita wysokość sięga 103 m, czyli jest o 1,5 m wyższa od katedry św. Izaka, wysokość wnętrza 79 m, grubość ścian ok. 3,2 m. Wielkość krzyża głównego to 8,5 m, pozostałe krzyże mają 6,5 m. W planie świątynia wygląda jak krzyż równoboczny o szerokości około 80 m. Wygląd świątyni powtarza tradycje stylu rosyjsko-bizantyjskiego, który cieszył się poparciem cesarza w momencie rozpoczęcia budowy. Obrazy wewnątrz świątyni zajmują około 22 000 m², z czego 9 000 m² pokrytych jest złotem płatkowym. Kubatura budynku to 524 000 m³ .  Nowa katedra została wzniesiona w tradycji świątyń wotywnych jako pomnik bohaterów Wojny Ojczyźnianej z 1812 roku. Dolny korytarz służy jako pomnik wojenny. Na lewo od zachodniego wejścia do świątyni, na murze umieszczone są teksty Manifestu Cesarskiego z 13 czerwca 1812 r. o wkroczeniu wojsk francuskich do Rosji i Apelu do narodu rosyjskiego z 6 lipca w sprawie tworzenia milicji . Idąc za nimi, wzdłuż murów Dolnego Korytarza, na marmurowych tablicach, umieszczono opisy 71 bitew, które rozegrały się w Rosji w 1812 roku. Tablice są w następującej formie „nazwa bitwy, data, zaangażowane wojska, nazwiska poległych i rannych oficerów oraz całkowita liczba tych, którzy byli bezimienni”. Na wschodniej ścianie świątyni kończy się szereg tablic pamiątkowych, na których znajduje się manifest o wypędzeniu Napoleona z Rosji w dniu 25 grudnia 1812 roku oraz dwa manifesty podziękowania narodowi rosyjskiemu i szlachcie rosyjskiej. Ponadto naprzeciwko wysokiego miejsca znajduje się manifest dotyczący budowy świątyni imienia Chrystusa Zbawiciela w Moskwie. Po stronie południowej i zachodniej znajdują się tablice z opisami 87 zagranicznych bitew, które kończą się przy zachodnich drzwiach z manifestami: zdobycie Paryża, obalenie Napoleona i pokój w Europie. Nad każdą planszą bitewną znajdują się gloryfikacje świętych, których pamięć obchodzona jest w tym dniu. Najpierw powstały ozdoby, które stanowią ponad połowę artystycznej dekoracji świątyni. Do ich wykonania artyści wykorzystali ponad 50 kg złota płatkowego. Większość dekoracji artystycznej świątyni prezentowana jest w przestrzeniach galerii. Kompozycje „Chrzest Pański” i „Wejście Pana do Jerozolimy”, wykonane przez mistrza Wasilija Nesterenko, znajdują się odpowiednio po stronie północnej i zachodniej. Malowidła ścienne w kaplicy św. Mikołaja wykonała grupa artystów pod kierunkiem prof. Siergieja Repina, a w kaplicy św. Aleksandra Newskiego – przez grupę Aleksandra Bystrowa.  Przywrócenie ikon głównego ikonostasu zostało przeprowadzone przez mistrzów Międzyregionalnej Dyrekcji Artystycznej Restauracji Naukowej i stowarzyszenia Art-Temple. Rzeźbiarsko-malownicza dekoracja świątyni została ukończona w krótkim czasie i została zaakceptowana przez komisję w grudniu 1999 roku. Sklepienie kopuły głównej tradycyjnie odgrywa decydującą rolę w aranżacji wnętrz świątyni. Przestrzeń kopuły reprezentuje kompozycja „Ojczyzna”, która przedstawia Pana Zastępów z Dzieciątkiem Jezus i Duchem Świętym w postaci gołębicy. Obraz pasa przedstawia Zbawiciela i Matkę Bożą. Figury świętych wykonała grupa artystów pod kierunkiem Zuraba Tsereteliego. Malowniczy rząd na pylonach świątyni przedstawia historie z ziemskiego życia Zbawiciela. W Katedrze Chrystusa Zbawiciela odprawiane są nabożeństwa pogrzebowe dla osób znaczących dla współczesnej historii i kultury Rosji. Pierwszą osobą pożegnaną jeszcze przed konsekracją świątyni był zmarły w 1997 roku Włodzimierz Solouchin. Pożegnania Georgija Swiridowa, Borysa Jelcyna, Mścisława Rostropowicza, Igora Moisejewa, Ludmiły Zykiny, Siergieja Michałkowa, Wiaczesława Tichonowa, Galina Wiszniewskaja, Elena Obraztsowa, Valentin Rasputin, Andrej Karlow, Dimitri Smirnow. W 2004 roku w sali soborów kościelnych odbył się Sobór Biskupów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, na którym podjęto decyzję o kanonizacji szeregu świętych i przywróceniu związków z Rosyjską Cerkwią Prawosławną za Granicą. W dniu 9 grudnia 2008 roku w katedrze odbyło się nabożeństwo pogrzebowe Jego Świątobliwości Patriarchy Moskwy i Wszechrusi Aleksego II. W dniu 9 września 2012 roku w cerkwi odbyły się ogólnomoskiewskie uroczystości kościelne z okazji 200. rocznicy zwycięstwa w Wojnie Ojczyźnianej 1812 roku.

Do przykrego zdarzenia doszło w dniu 21 lutego 2012 roku, kiedy to członkowie punk-rockowej grupy Pussy Riot wykonali w murach kościoła akcję, którą nazwali „punkową modlitwą”. Grupa próbowała wykonać piosenkę „Matko Boża, Wypędź Putina!” przed wejściem do ołtarza. Kolejny proces, w którym czyn ten został uznany za chuligaństwo, popełniony z nienawiści religijnej, wywołał szerokie publiczne oburzenie. Członkowie grupy zostali skazani na dwa lata więzienia w kolonii poprawczej. W odpowiedzi na tego typu akt w  dniu 22 kwietnia 2012 roku w kościele i na terenach przyległych odbyło się nabożeństwo modlitewne w obronie wiary, zbezczeszczenia sanktuariów, dobrego imienia Kościoła oraz napomnienia jego prześladowców . Według moskiewskiej policji w nabożeństwie modlitewnym wzięło udział około 65 tysięcy osób. W Katedrze Chrystusa Zbawiciela na stałe znajduje się wiele relikwii. Na rok 2021 rektorem świątyni jest Patriarcha Moskwy i Wszechrusi  Cyryl.  

W 1930 roku poeta Nikołaj Arnold pisał o zbliżającym się zniszczeniu świątyni przez bolszewickie komunistyczne władze:

„Żegnaj, opiekunie rosyjskiej chwały,

Wspaniała świątynio Chrystusa,

Nasz złotogłowy olbrzym

Co świeciła nad stolicą …

… Nie ma dla nas nic świętego!

I czy to nie wstyd?

Za co „odlana ze złota czapka”

Legła na bloku pod siekierą”.

Warto też wspomnieć, że obraz ludowego artysty Walerego Bałabanowa pt. „Pływacz” (1976 – 1986) przedstawiający Katedrę Chrystusa Zbawiciela, która w tym czasie nie istniała, namalował ją jako odbicie w basenie „Moskwa”. Później Rosyjska Cerkiew Prawosławna i niektórzy krytycy sztuki zaczęli postrzegać tę pracę jako proroctwo, które zapowiadało odbudowę katedry. W dniu 4 listopada 1997 roku z błogosławieństwem Patriarchy Moskwy i Wszechrusi Aleksego II, obraz został przekazany przez artystę do muzeum odbudowanej świątyni.

W Katedrze Chrystusa  Zbawiciela jest bezwzględny zakaz fotografowania i filmowania.

Żródła:

  1. Кафедральный соборный Храм Христа Спасителя (Москва), http://www.patriarchia.ru/db/text/232770.html   – (dostęp 29-08-2021)
  2. Саша Митрахович, Храм Христа Спасителя в Москве, https://posmotrim.by/article/hram-hrista-spasitelya-v-moskve.html  – (dostęp 29-08-2021)
  3. Алина Клещенко, Вехи истории храма Христа Спасителя: к годовщине освящения, https://aif.ru/dontknows/file/vehi_istorii_hrama_hrista_spasitelya_k_godovschine_osvyascheniya   – (dostęp 29-08-2021)
  4. Владлен Логинов, III. ИСТОРИЧЕСКАЯ РУБРИКА, “НЕСЧАСТНАЯ ИСТОРИЯ”, http://libelli.ru/magazine/96_3/iii.htm   – (dostęp 29-08-2021)
  5. Протокол № 41 заседания Политбюро ЦК ВКП(б) от 5 июня 1931 года, https://istmat.info/node/48436  – (dostęp 29-08-2021)
  6. Храм Христа Спасителя: история строительства, https://progulkipomoskve.ru/publ/dostoprimechatelnosti_moskvy/khram_khrista_spasitelja_istorija_stroitelstva/47-1-0-64   – (dostęp 29-08-2021)
  7. Площадь Пречистенских ворот. Храм Христа Спасителя. Часть II, https://web.archive.org/web/20080401054139/http://kotoroy.net/histories/28.html   – (dostęp 29-08-2021)
  8. Кутейникова Н. С., Репин С. Н. Храм Христа Спасителя. Участие петербургских художников в воссоздании живописного убранства храма, http://studioposter.ru/pdf/Chirch%20of%20the%20Christ%20The%20Savior.pdf  – (dostęp 29-08-2021)
  9. Храмы России, Храм Христа Спасителя Хамовники, ЦАО, г.Москва, https://hramy.ru/of_hhs.htm   – (dostęp 29-08-2021)
  10. Wikipedia