Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy w Klennikach (lub w Blinnikach) to cerkiew dekanatu Objawienia Pańskiego diecezji moskiewskiej. Świątynia znajduje się w Białym Mieście w dystrykcie Basmanny Centralnego Okręgu Administracyjnego Moskwy (ul. Marosejka, 5). Świątynia posiada cztery kaplice boczne: w poziomie górnym świątyni – ku czci św. Mikołaja z Mirliki i Kazańskiej Ikony Matki Bożej a na dolnym – ku czci Wszystkich Świętych, którzy są czczeni na ziemi rosyjskiej oraz kaplica boczna ku czci sprawiedliwego Aleksego z Moskwy oraz świętego męczennika Sergiusza. Nazwa cerkwi ewoluowała. W 1925 r. Zygmunt Krzizanowski opisał tę ewolucję nazwy świątyni. Na Marosejce i obecnie znajduje się świątynia św. Mikołaja Cudotwórcy wciśnięta między wysokie domy. Świątynia jest bardzo starym miejsce Moskwy.

Kiedyś, kiedy zamiast murowanych domów rosły wokół niej klony, nazywano tę cerkiew Mikołaja w Klennikach, ale klony wycięto w roku 1504 i zbudowano w sąsiedztwie warsztaty zbrojeniowe do wyrobu ostrzy do włóczni, wtedy świątynię zaczęto nazywać Mikołaj w Klinnikach. Wreszcie, kiedy na miejscu zniszczonej zbrojowni zbudowano naleśnikarnię, to cerkiew Mikołaj, lekko przesuwając litery, zaczęła się nazywać Mikołaj w Blinnikach. Tak więc nazwa, mocno łącząca litery, przez pięć wieków ma swoje korzenie, nie rezygnując z rytmu klon – kliniki, bliny – naleśniki.

Obecnie wersja „Podręcznika synodalnego” opartego na tradycji ustnej pisanej, utrzymuje nazwę „w Klennikach” z gaju klonowego, chociaż jest uważana nieprawdziwą. Niektórzy badacze uważają, że „prawidłowa nazwa to naleśniki, a nie klony, od słowa klon, ponieważ klony u bram Kitaj-Gorodu (dzielnica Chińskie-Miasto) nie mogły być w tym czasie, ale naleśniki były tutaj przedmiotem handlu”. Natomiast M.M. Suchanow uznał pochodzenie nazwy za prawdopodobne, związane z pojawieniem się ikony św. Mikołaja we wsi Klenniki pod Moskwą. Piotr Sytin zwrócił uwagę, że świątynia została tu zbudowana już w 1468 roku. Iwan III zbudował tu „poświęconą” cerkwię Symeona Diwnogorca z wdzięczności za to, że silny pożar z Białego Miasta nie rozprzestrzenił się na Kreml.

Rzeczywiście, kroniki opisujące pożar z 1468 roku wskazują, że „tego samego lata wielki książę wzniósł poświeconą cerkiew Szymona Diwnogorca”, ale ani jedno źródło nie wskazuje na jego lokalizację. W Księdze z 1625 roku określany był mianem świątyni p.w. Najświętszej Marii Panny Kazańskiej. Świątynia została wspomniana przez Kazańskiego w Księdze Pisma Świętego oraz w sprawach Kamiennego Prikaza z 1620 roku. W 1657 roku w pobliżu starej drewnianej cerkwi wybudowano nową murowaną świątynię, co tłumaczy pęknięcie ściany północnego ołtarza bocznego.

W latach 90-tych XVI wieku zaczęto ją nazywać „Theotokos z Kazania i Mikołaj Cudotwórca w Blinnikach”. W 1701 roku po wielkim pożarze rozebrano górną część czworoboku, a dolną zamieniono na podpiwniczenie, wysunięte w kierunku zachodnim i dobudowane wysoką dwupiętrową kubaturą z absydą i przedsionkiem. W tym samym czasie od południa wzniesiono nową kazańską kaplicę boczną. Świątynia została konsekrowana, a później nad kaplicą dobudowano drugie piętro. Następnie w dniu 24 sierpnia wystawiono antymension do nowo wybudowanej świątyni św. Mikołaja Cudotwórcy w Klinikach. W 1749 roku po pożarze wzniesiono istniejącą dzwonnicę i częściowo przebudowano fasady świątyni. Świątynia stałą się dwukondygnacyjnym czworobokiem rozciągniętym na osi północ-południe z dwuczęściowym ołtarzem. Niewielki parterowy refektarz łączył czworoboczny budynek z dzwonnicą. Od północy do czworoboku przylegała parterowa kaplica boczna Nikolskiego.

W podręczniku synodalnym podano, że świątynia została odbudowana po pożarze w 1748 roku i odnowiona w latach 1868 i 1894. Od roku 1910 przy światyni działała szkoła parafialna. W tym czasie proboszczem był Aleksiej Mieczew, który został świętym w 2000 roku w obliczu świętych Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Ojca Aleksieja odwiedzali ojciec Paweł Florenski, filozof Nikołaj Bierdiajew, profesor S.I. Kuzniecow, poeta Georgy Chulkow, krytyk sztuki Siergiej Durylin, rzeźbiarka Anna Golubkina, artyści Michaił Niestierow i Lew Bruni.

Obecnie święte relikwie Starszego Aleksego Meczewa znajdują się w specjalnie wydzielonej sali dolnej światyni, dostęp do nich jest otwarty w ciągu dnia. W latach 1914-1915 na dziedzińcu cerkwi wybudowano mały piętrowy domek dla duchownego na koszt wydawcy książek Iwana Sytina – w podziękowaniu za pozwolenie udzielone mu przez rektora światyni ks. Aleksieja Meczewa.

Po śmierci Aleksieja Mieczewa w 1923 roku rektorem został jego syn Sergiej Mieczew, później też kanonizowany przez Rosyjską Cerkiew Prawosławną. W latach 20-tych XX wieku, dzięki „duchowemu wsparciu” Aleksego Meczewa i jego syna Sergiusza, działała tu grupa malarzy ikon pod przewodnictwem Marii Sokolowej. Wielokrotne remonty znacznie zniekształciły fasadę świątyni.

W 1927 roku, według projektu architekta-konserwatora Dmitrija Suchowa, odrestaurowano obramienia okienne od strony południowej, a od północy też w części dolnej. Poniżej zbudowano cerkiew Aleksieja Męża Bożego ze starożytnymi obrazami. W sąsiedniej komnacie od zachodu zachował się obraz świecki z 1701 roku. Wewnątrz cerkwi zachowały się starożytne ikony i księgi. Świątynia została zamknięta przez bolszewików w Święto Zwiastowania w 1931 roku. Ojciec Sergiusz został aresztowany 24 listopada 1929 roku i jako męczennik, rozstrzelany w Wigilię 1942 roku. Świątynia wraz z dzwonnicą została zamknięta. Mieścił się w niej najpierw magazyn, a później biura Komitetu Centralnego Komsomołu.

W grudniu 1989 roku w świątyni odrestaurowano obrazy ikon. Jedna z najbliższych uczennic zakonnicy Juliany (Sokołowej) – Irina Wasiliewna Watagina została jedną z pierwszych parafianek cerkwi Marosej i pierwszą nauczycielką nowo otwartej szkoły malowania ikon. Dwie szkoły malowania ikon, ściśle współpracujące w warsztacie z Marosej, służyły jako główna baza dla wydziału malowania ikon Wydziału Sztuki Cerkiewnej, który został otwarty w 1992 roku przy Prawosławnym Uniwersytecie Humanistycznym.

W dniu 18 lipca 1990 roku świątynia została zwrócona Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Pierwszym rektorem po otwarciu świątyni był ks. Aleksander (Kulikow). Konsekracja odbyła się 17 grudnia tego samego roku. Odrestaurowano kapituły, krzyże i wnętrza. Odbywają się tutaj regularne posługi.

Zródła:

  1. Храмы России, Церковь Николая Чудотворца, что в Кленниках, http://www.temples.ru/cardonmap.php?ID=1838  – (dostęp 20-09-2021)
  2. ХРАМ СВЯТИТЕЛЯ НИКОЛАЯ В КЛЕННИКАХ ОТМЕТИЛ ДВА ЮБИЛЕЯ, http://pravoslavie.ru/15554.html  – (dostęp 20-09-2021)
  3. Wikipedia.