Zabytki architektury rosyjskiej.

Wielki Pałac Kremlowski to dawna rezydencja cesarzy Wszechrosyjskich na Kremlu. Zbudowany w latach 1838-1849 przez grupę architektów pod przewodnictwem K. A. Tona na polecenie cesarza Mikołaja I. W pracach uczestniczyli N. I. Cziczagow, F. F. Richter, P. A. Gerasimow, V. A. Bakarew, N. A. Szokhin i inni. Zespół architektoniczny obejmuje Pałac Terem, Komnaty Fasetowane i Zbrojownię, Apartamenty Wielkich Książąt, kościoły pałacowe i inne budowle – w sumie pałac ma ponad siedemset pomieszczeń z różnych czasów XIV-XX wieku. W 1918 roku pałac stał się siedzibą władz sowieckich, a w 1934 został częściowo przebudowany. W latach 1994-1999 sale zostały zrekonstruowane, przywracając im pierwotny wygląd. Od 2021 roku w Wielkim Pałacu Kremlowskim mieszczą się rezydencje Prezydenta Rosji oraz Patriarchy Moskwy i Wszechrusi. 

W połowie XII wieku pomiędzy cerkwią Narodzenia św. Jana Chrzciciela a miejscem obecnej Bramy Borowickiej znajdowały się niewielkie drewniane dwory, które służyły jako tymczasowa rezydencja książąt. W XIII wieku, kiedy Moskwa stała się centrum odrębnego księstwa, dwór wielkiego księcia przeniesiono na wschód, gdzie zbudowano cerkiew Zbawiciela na Borze. W XIV wieku wielki książę Iwan Kalita (1328-1341) rozbudował swoją siedzibę i wzniósł kamienną katedrę na miejscu drewnianego kościoła Zbawiciela, do którego przeniesiono klasztor ze wsi Danilowa. Pod rządami Dmitrija Donskowa (1363-1389) i jego syna Wasilija Dmitriewicza (1389-1425) pałac wielkiego księcia wyróżniał się już bogatą dekoracją. Dach wieży nasypowej był złocony, a na dziedzińcu ustawiono zegar. Latem  1404 Wielki Książę zamówił zegar i umieścił go na swoim dziedzińcu za kościołem Św. Zwiastowania. Książę zbudował też kamienną katedrę Zwiastowania NMP oraz Narodzenia NMP. Usytuowanie tych wielkoksiążęcych katedr domowych wyznaczało wielkość ówczesnego pałacu.

Pałac Wielkiego Księcia Iwana III, wzniesiony na przełomie XV i XVI wieku przez włoskich architektów, obejmował Fasetowany, Średni Złoty, Nabrzeże, Jadalnię i inne budowle. Na początku XVII wieku za Borysa Godunowa wzniesiono Pałac Rezerwowy a za Michaiła Fiodorowicza Terem i Bramę Herbarską. W drugiej połowie tego samego wieku wybudowano pałac carycy Natalii Kirillownej, komnaty innych królowych i księżniczek, a na dachu Pałacu Rezerwowego urządzono Ogród Nadbrzeżny. Po przeniesieniu stolicy z Moskwy do Petersburga w 1712 roku zabudowa kremlowska straciła na znaczeniu. Część pomieszczeń zajęły moskiewskie biura wydziałów rządowych, pozostałe budynki stopniowo niszczały i wielokrotnie paliły się. Za panowania Anny Joannowny dwór cesarski często przebywał w Moskwie. W tym okresie wzniesiono ciepły drewniany pałac według projektu Bartolomeo Rastrelli.

Za panowania Elżbiety Pietrownej podjęto decyzję o wybudowaniu na terenie Kremla Nowego Pałacu, zwanego też Pałacem Zimowym, który miałby być siedzibą dworu cesarskiego podczas wizyt w Moskwie. Cesarzowa zachowała większość zespołu Kremla podczas budowy nowego kompleksu. Następnie kompleks był wielokrotnie przebudowywany. Za panowania Katarzyny II pałac na Kremlu uznano za niezgodny z wielkością imperium, chociaż ogólny zespół twierdzy był postrzegany jako zabytek historyczny. W 1759 roku wydano dekret o konserwacji murów i baszt Kremla. Niemniej jednak dziewięć lat później V. I. Bażenow zaproponował projekt nowego pałacu, który przewidywał wyburzenie niektórych budynków z XV-XVII wieku bez uwzględnienia ich historycznego znaczenia. Pozostałe budynki miały być połączone w jeden kompleks z budynkami nowego pałacu. W szczególności zabudowa obejmowałaby dzwonnicę Iwana Wielkiego oraz oddzielne budynki Placu Katedralnego. Według projektu Bażenowa zespół miał zająć całe terytorium nadrzeczne i zejść do brzegów rzeki Moskwy. W dniu 1 czerwca 1773 roku odbyło się uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego pod nowy pałac. Jednak wkrótce po rozpoczęciu prac budowlanych południowa ściana katedry Archanioła pokryła się pęknięciami, fundamenty świątyni zaczęły opadać. Za niecelową uznano budowę wielkogabarytową, wstrzymując pracę do 1775 roku. Mury i wieże zaczęto odbudowywać rok później pod kierunkiem architekta M.F. Kazakowa, a Katedra Archanioła została wzmocniona przyporami. Około 1800 roku według projektu N.A. Lwowa, odnowiono wnętrza i fasady Kremlowskiego Pałacu Zimowego. Budynek spłonął podczas okupacji Moskwy przez Francuzów w 1812 roku i został odrestaurowany w formach klasycyzmu do 1817 roku przez A. N. Bakariewa i I. T. Tamanskiego. Projekt przygotował V.P. Stasow, który sześć lat później dodał do zespołu dodatkowe piętro. W 1836 roku pod kierunkiem architekta F.F. Richtera przeprowadzono szeroko zakrojoną restaurację. Jednak układ budynków wciąż nie odpowiadał ówczesnym potrzebom i został uznany za przestarzały. Ponadto kompleks uznano za niebezpieczny pożarowo, ponieważ drewniane belki nadbudówki Stasowa stykały się z kominami. Po zwycięstwie w Wojnie Ojczyźnianej w 1812 roku i rozpoczęciu realizacji zakrojonego na szeroką skalę projektu katedry Chrystusa Zbawiciela, pałac na Kremlu ponownie przyciągnął uwagę opinii publicznej. Powiększona skala budowanej nieopodal katedry podkreśliła potrzebę budowy nowego zespołu pałacowego, symbolizującego odnowę wizerunku Moskwy i odrodzenie jej funkcji metropolitalnych. Pod tym względem budynek pomyślano jako odpowiadający statusowi pałacu koronacyjnego, a nie rezydencji. Po pożarze w 1837 roku Pałacu Zimowego w Petersburgu Mikołaj I polecił K.A. Tonowi opracowanie projektu nowej rezydencji kremlowskiej, która w pełni odpowiadałaby istniejącym normom przeciwpożarowym i miałaby konstrukcje ognioodporne z żeliwa i żelaza. Stary elżbietański pałac, na miejscu którego planowano wybudować nowy zespół, został rozebrany wraz z XVII-wiecznym Konjuszennym Dworem (Stajniami Carskimi) i innymi budynkami w południowo-wschodniej części twierdzy.

W wyniku dalszych przebudów do połowy XIX wieku zmieniła się znacznie panorama Kremla oglądana z mostu Kamenny.  Z rozkazu cera z dnia 5 marca 1838 roku wskazano, że wiosną tego roku postanowiono rozpocząć prace budowlane i zakończyć je w ciągu czterech lat, budując zarówno budynek główny, jak i wszystkie należące do niego inne budowle. W projektowaniu i budowie pałacu brał udział liczny zespół moskiewskich architektów. Kierowanie pracami budowlanymi powierzono szambelanowi L. Bode, który formalnie podlegał księciu A. M. Urusowowi. Głównym architektem był K.A. Ton, asystowali mu P.A. Gerasimov i N.A. Szokhin. Od 1843 roku architektem został Fiodor Richter, który zastąpił Tona. Budowę pałacu rozpoczęto jednocześnie z budową Katedry Chrystusa Zbawiciela w 1839 roku. Podczas układania dołu fundamentowego w pobliżu katedry Zbawiciela na Borze odsłonięto pozostałości cmentarza, ogrodzonego dębowymi rowkami, oraz ogrodu, który wcześniej znajdował się przy murach świątyni. Pałac Kremlowski stał się pierwszym budynkiem o takiej konstrukcji w Imperium Rosyjskim. Ponadto, obok tradycyjnych materiałów budowlanych, architekt zastosował nowatorskie jak na tamte czasy konstrukcje metalowe, cement i beton. Dzięki takiemu podejściu zainstalowano podwieszany sufit w największej sali pałacu – Georgiewski. Kopuła pałacu zaopatrzona była w cztery lukarny, pod którymi umieszczono bijący zegar. Ich dzwony wyróżniały się czystym dźwiękiem i zostały usunięte z Wieży Trójcy. Na szczycie kopuły wzniesiono pozłacany maszt flagowy na sztandar cesarski. Wokół iglicy ustawiono okrągły taras widokowy z balustradami. Pod przewodnictwem akademika D.M. Perewoszczikowa i majora I.I. Iljina kopuła została połączona z dachem metalowymi opaskami, które służyły jako piorunochrony. Pod kierownictwem generała inżyniera N.A. Amosowa w pałacu zainstalowano system grzewczy. W tym celu w piwnicy zainstalowano 56 masywnych nagrzewnic powietrza, które doprowadzają gorące powietrze kanałami grzewczymi międzyściennymi do pomieszczeń na wszystkich kondygnacjach. Kominki służyły jako dodatkowe źródło ciepła.

W 1842 roku Wielki Pałac Kremlowski połączył pasaż z Katedrą Zwiastowania. W salach Wielkiego Pałacu Kremlowskiego posadzki pokryto kamienną posadzką i parkietem. Pierwsza wykorzystywana była do przedpokoju, korytarzy parterowych, pokoi dla służby, magazynów i kuchni. Podłogę wykonano z szarego kamienia Rewel, białego marmuru Kolomna. W pozostałych pokojach ułożono dębowy parkiet. Rysunek inkrustowanych parkietów sal ceremonialnych wykonano według szkiców Fiodora Solntsewa w latach 1843-1845.

W czasie budowy pałacu, na tle wzrostu świadomości narodowej w architekturze, pojawiło się zapotrzebowanie na symbole militarne. Zgodnie z ideą Mikołaja I kompleks miał stać się pomnikiem dorobku militarnego kraju i armii rosyjskiej. Uroczyste sale zostały nazwane na cześć patronów formacji wojskowych Imperium Rosyjskiego, które symbolizowały nienaruszalność władzy cesarskiej jak: Georgiewski, Andrejewski, Alexandrowski, Wladimirski. Zamówienia na meble, tkaniny i artykuły dekoracyjne realizowały znane fabryki i fabryki Sankt Petersburga i Moskwy. Tkaniny do mieszkań frontowych i mieszkalnych dostarczyła fabryka Grigorija Sapożnikowa. Wszystkie płótna do tapicerki ściennej i draperii zawierały złote i srebrne nici. Zestawy meblowe powstawały w moskiewskich warsztatach Ernesta Blechschmidta, Fiodora Dunkera, Aleksandra Schmidta i innych producentów mebli. Tak więc w latach 1846-1847 fabryka Blechschmidta dostarczyła około 20 kompletów orzecha, dębu, mahoniu. Robili też drzwi z cennego drewna w mieszkaniach państwowych. Żyrandole i lampy w pokojach frontowych wykonano w fabryce galwanizerni i odlewni, która należała do męża księżnej Marii Romanowej – Maksymiliana Leuchtenberga, a także w przedsiębiorstwie Feliksa Chopina. Władca osobiście kontrolował teren kompleksu. Uczestnicy budowy zostali nagrodzeni i odznaczeni medalem „Za budowę Pałacu Kremlowskiego”. Na terenie Kremla istniała już mniejsza rezydencja królewska – Pałac Nikolaewski, dlatego nowy kompleks nazwano Wielkim Pałacem Kremla. Jego konsekracja odbyła się w Wielkanoc 3 kwietnia 1849 roku w obecności cesarza Mikołaja I i członków jego rodziny. Procesja paradna rozpoczęła się nabożeństwem modlitewnym metropolity Filareta. Następnie, na polecenie cesarza, czterech grenadierów pałacowych przymocowało do ściany jednej z sal tablicę z nazwą pułku Preobrażenskiego. Według niektórych relacji, po tym Mikołaj zabrał żołnierzy do obejrzenia nowych komnat.

Ostatecznie zespół pałacowy uformował się dopiero w 1851 roku, kiedy zakończono budowę Muzeum Zbrojowni i przylegającego do niego budynku Apartamentów od północy, połączonych pasażem z zespołem głównym. Wielki Pałac Kremlowski był kilkakrotnie przebudowywany. Kolejne remonty związane były głównie z przebudową i trwającymi pracami inżynierskimi, prace podzielono na zaplanowane i „pilnie potrzebne”. Co roku Administracja Pałacu Moskiewskiego gruntowała i malowała dach, naprawiała tynki i odnawiała zewnętrzne ściany pałacu. Podczas uroczystości koronacyjnych w 1883 roku do oświetlenia Wielkiego Pałacu Kremlowskiego użyto oświetlenia elektrycznego. W tym celu wzniesiono tymczasową elektrownię, z której prowadzono kable na Kreml. Dopiero w kwietniu 1895 roku rozpoczęto instalację elektrycznego oświetlenia zewnętrznego i wewnętrznego. Elektrownia pałacowa znajdowała się na terenie Ogrodu Aleksandrowskiego, co umożliwiło rok później zainstalowanie w pałacu maszyn dźwigowych i przeprowadzenie alarmów w niektórych pomieszczeniach. W latach 1900-1902 Wielki Pałac Kremlowski został podłączony do miejskiej sieci kanalizacyjnej. Aby „nie dopuścić do przedostania się gazów kanalizacyjnych do mieszkań pałacu”, sieć miejską oddzielono od kompleksu uszczelnieniem wodnym, przebudowano także wodociągi i kanalizację.

W czasie wojny rosyjsko-japońskiej na terenie Pałacu Kremla urządzono warsztat krawiecki, gdzie szyto i pakowano rzeczy przed wysłaniem na front.

W 1913 roku w Wielkim Pałacu Kremlowskim odbyła się uroczystość z okazji 300-lecia dynastii Romanowów, która niestety była ostatnim świętem narodowym carskiej Rosji. Podczas ostrzału Kremla jesienią 1917 roku jeden z pocisków trafił Katedra Wierchospasskiego, która była częścią Wielkiego Pałacu Kremla. Narożnik budynku został zniszczony, bogato zdobiony niemożliwymi do odtworzenia kaflami. Generalnie jednak zespół ucierpiał mniej niż inne budynki Kremla. Gdy rok później rząd sowiecki przeniósł się do Moskwy, nastąpił podział pomieszczeń na terenie twierdzy.

W dniu 19 marca 1918 roku Ludowy Komisarz Edukacji Anatolij Łunaczarski zatelegrafował do Rady Komisarzy Ludowych: „Zgodnie z opinią artystów, naukowców, a także mojego i mojego personelu, prosiłbym, aby nie zamieniać Pałacu Kremla w rezydencję rządową”. Jednak reprezentacyjne i osobiste apartamenty cesarskie Wielkiego Pałacu Kremlowskiego zajmowali przedstawiciele rządu a w nim też urządzono kwatery mieszkalne ich członków oraz ich rodzin, a także personelu służb. Dyrektor Zbrojowni poinformował, że w tym okresie „samowary układano na gobelinach z XVIII wieku, pieluchy dziecięce suszono na augsburskich stołach”. Osadnictwo zostało jednak częściowo zawieszona, gdyż w murach kompleksu przechowywano wartościowe przedmioty z Ermitażu, z pałacu Piotrogrodu, Liwadii, z Puszczy Białowieskiej, ewakuowane w latach 1914-1917, co wymagało zwiększonego bezpieczeństwa. Większość mieszkań została zlikwidowana już w latach 30-tych XX wieku, ale ostatnimi lokatorami zespołu byli mąż stanu Lazar Kaganowicz i dowódca wojskowy Kliment Woroszyłow, którzy wyprowadzili się odpowiednio w 1957 i 1962 roku.

W dniu 26 stycznia 1919 roku Wielki Pałac Kremlowski został otwarty dla wycieczek. W pierwszym okresie półtora miesiąca kompleks odwiedziło ponad pięć tysięcy osób. Na początku XVII Zjazdu KPZR w 1934 roku podjęto decyzję o przebudowie Wielkiego Pałacu Kremlowskiego na potrzeby administracyjne. W latach 1933-1934, według projektu I. A. Iwanowa-Głowa, sale Andriejewskiego połączono w Salę Konferencyjną Rady Najwyższej ZSRR. Zaaranżowano dodatkowe pomieszczenie dla prezydium, zmieniono kształt okien wychodzących na rzekę Moskwę, rozebrano ceglane sklepienia i ich kolumny nośne. W 1939 roku w sali na miejscu dawnych tronów cesarskich zainstalowano marmurowy posąg W. I. Lenina autorstwa S. D. Mierkulowa. Sala konferencyjna mieściła około trzech tysięcy miejsc w sali głównej i dwa i pół na trybunach oraz na balkonie dla gości. Całkowita powierzchnia widowni przekroczyła 1600 metrów kwadratowych. Prostokątna sala okazała się jednak nieodpowiednia do prac sejmowych, gdyż odległe miejsca znajdowały się w znacznej odległości od trybuny. Do normalnego funkcjonowania kongresów zainstalowano systemy radiowe, dodatkowe oświetlenie i wentylację. Całkowite ponowne wyposażenie przeprowadzono dopiero w 1968 roku. Jednak sześć lat wcześniej do wybudowanego Pałacu Kongresów przeniesiono zjazdy KPZR, a od 1970 roku także sesje Rady Najwyższej ZSRR. W 1990 roku w Sali Konferencyjnej odbył się I Zjazd Deputowanych Ludowych RFSRR.

Wracając do wcześniejszej historii to po rozpoczęciu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej postanowiono zamaskować dach pałacu farbą. Wzmocniono bezpieczeństwo twierdzy i 26 czerwca 1941 roku zaczęto ją kamuflować, a także przeprowadzano ćwiczenia zaciemniające. Pomimo zwiększonych środków bezpieczeństwa kompleks został uszkodzony podczas bombardowania Moskwy: stukilogramowy pocisk eksplodował w pobliżu jednego z wejść, w wyniku którego wybite zostały okna Sali Katarzyny, fronty drzwi były wyłamane i kabel elektryczny uszkodzony. Na terenie kompleksu wielokrotnie zrzucano także kilogramowe bomby zapalająco-termitowe, neutralizowane przez personel garnizonu twierdzy. Jedna z uszkodzonych muszli termitowych została znaleziona na strychu pałacu. Na cześć uczestników parady z okazji Dnia Zwycięstwa 25 czerwca 1945 roku w murach Wielkiego Pałacu Kremlowskiego wydano uroczyste przyjęcie, na które zaproszono prawie trzy tysiące gości, z czego ponad dwa tysiące to personel wojskowy. 

Decyzją prezydenta Rosji Borysa Jelcyna w latach 1994-1999 przywrócono historyczny wygląd Sali Andrejewskiego i Aleksandra zgodnie z zachowanymi rysunkami. Odtworzono także królewskie miejsca z tronami Mikołaja II, Aleksandry Fiodorownej i Marii Fiodorownej. W tym samym okresie odrestaurowano historyczne płaskorzeźby na fasadzie Pałacu Wielkiego Kremla. 

Od 2021 roku Wielki Pałac Kremlowski jest  rezydencją prezydenta Rosji, w której odbywają się oficjalne wydarzenia. Tak więc inauguracja Prezydenta Rosji odbywa się w Sali Andrejewski’ego. Zwiedzanie z przewodnikiem odbywa się w budynku po wcześniejszym umówieniu i uzgodnieniu z ochroną. Wielki Pałac Kremlowski ma 125 metrów długości i 47 metrów wysokości. Całkowita powierzchnia kompleksu przekracza 25 tysięcy metrów kwadratowych. W planie Wielki Pałac Kremlowski, wykonano w stylu rosyjsko-bizantyjskim.