Zabytki architektury rosyjskiej.

Zbrojownia kremlowska w Moskwie to moskiewskie muzeum skarbu, które jest częścią kompleksu Wielkiego Pałacu Kremla. Instytucja nosi nazwę skarbu państwa, do którego w 1720 roku należały warsztaty kremlowskie. Od 1806 roku skarbiec pełni funkcję muzeum, najpierw otwartego dla szlachty, a od 1918 roku dla wszystkich. Podstawą kolekcji muzealnej były cenne przedmioty przechowywane od wieków w skarbcu królewskim i patriarchalnej zakrystii, wytwarzane w kremlowskich warsztatach, a także otrzymywane w darze od ambasad obcych państw. W 1851 roku na terenie Kremla wybudowano budynek w stylu rosyjsko-bizantyjskim, w którym mieściły się zbiory Zbrojowni. Od 1960 roku Zbrojownia jest częścią Państwowych Muzeów Kremla Moskiewskiego. Od 2018 roku kolekcja muzeum obejmuje ponad 4000 eksponatów z XII-XIX wieku.

Kolekcja Zbrojowni zaczęła powstawać już w XIV wieku jako prywatny skarbiec wielkich książąt i carów moskiewskich. Wraz z rozwojem terytoriów państwa rosyjskiego powiększał się również skarbiec. W 1484 roku postanowiono wybudować osobny budynek z dachem ostrosłupowym między katedrami Archanioła i Zwiastowania do przechowywania obiektów. Od tego samego roku instytucja zaczęła nazywać się Kazenny Dwor. Przetransportowano tu wszystkie skarby książąt moskiewskich i rezerwy złota katedr moskiewskiego Kremla. Skarbiec utracił również status mienia osobistego i zaczął pełnić funkcję oficjalnego repozytorium państwowego. W XV-XVIII wieku przedmioty z depozytu były często wykorzystywane na uroczystościach państwowych takich jak: ślubach królewskich, przyjęciach ambasadorów, pogrzebach królewskich, a także jako prezenty dla władców obcych. W tym samym czasie trwało ciągłe uzupełnianie skarbca, zarówno z powodu powiększenia terytoriów, sprowadzano kosztowności z zaanektowanych miast i księstw, jak i z tytułu własności zhańbionych bojarów, darów od ambasadorów zagranicznych, darów od patriarchowie.  Zbrojownia została po raz pierwszy przeznaczona na specjalny magazyn broni z reszty skarbca suwerennego w 1508 roku, kiedy to wielki książę Wasilij III ustanowił specjalny tytuł płatnerza. Innym źródłem uzupełnienia skarbca były warsztaty Kremla moskiewskiego, które istniały na dworze królewskim. Warsztaty nazywano „komnatami” i mieściły się w kamiennych pomieszczeniach. Zbrojownia mieściła się w trzypiętrowym budynku obok Bramy Trójcy i zajmowała dwie górne kondygnacje. Od momentu powstania w XV-XVI wieku Zbrojownia funkcjonowała jako skład broni królewskiej: szabli, włóczni, kolczug, zbroi, hełmów. Ponadto w komorze produkowano broń sieczną i palną, a także zbroje obronne do uzbrojenia armii państwowej. Obok mistrzów pracowali malarze, m.in. Szymon Uszakow, Fiodor Zubow, Bogdan Saltanow, Iwan Bezmin, Wasilij Poznański. Ich zadaniem było malowanie dworów królewskich, katedr Kremla, ikon i parsunów. Szefem Zbrojowni zostali mianowani płatnerze, a od końca XVII wieku bojarzy i książęta jak: książę Borys Repnin, Grigorij Puszkin, Bogdan Chitrowo, Iwan Jazykow, Piotr Szeremietiew, Michaił Lichaczow, Fiodor Gołowin i inni.

Rozkwit Zbrojowni nastąpił na początku i w połowie XVII wieku, kiedy w wyniku centralizacji państwa rosyjskiego do Moskwy sprowadzono wielu rzemieślników z Nowogrodu, Włodzimierza, Suzdala, Muromia, Kazania i Wielkiego Ustiuga. Co więcej, dzięki polityce Aleksieja Romanowa armia została odbudowana na sposób europejski, co umożliwiło poprawę produkcji broni. Pracownicy Zbrojowni zajmowali się także kwestiami zaopatrzenia sił zbrojnych i zawierania umów na dostawy broni dla Rosji. Dzięki stale aktualizowanej bazie pracowników produkowane przedmioty wyróżniały się różnorodnością zdobień i kształtów. W 1700 roku kremlowskie warsztaty zaczęły podupadać, a wraz z wybuchem wojny rosyjsko-szwedzkiej działalność Zbrojowni została zreorganizowana w sposób militarny: rzemieślnicy masowo produkowali amunicję dla wojska, a także ręczną broń palną i ostrą. W 1720 roku  Piotr I połączył warsztat carycyna, Kazenny Dwor i Skarbiec Stajni, a także skarby Izby Patriarchy i wszystkie kościoły Kremla moskiewskiego w jeden dział zwany Warsztatem i Zbrojownią. Dzięki przekształceniu instytucja przeszła pod jurysdykcję Senatu. Od 1728 roku Zbrojownia zaczęła funkcjonować wyłącznie jako składnica skarbów historycznych i artystycznych, jednak podczas pożaru Trójcy w 1737 roku zniszczeniu uległa część kolekcji broni i chorągwi z czasów Wielkiej Wojny Północnej, a wartości uratowane z pożaru wywieziono do Pałacu Terem.

Innym źródłem uzupełnienia skarbca były warsztaty Kremla moskiewskiego, które istniały na dworze królewskim. Warsztaty nazywano „komnatami” i mieściły się w kamiennych pomieszczeniach. W 1806 roku Aleksander I wydał dekret o utworzeniu cesarskiego muzeum pałacowego na podstawie zbiorów Zbrojowni i wybudowaniu budynku na Placu Senackim w celu przekazania mu zbiorów. Projekt przygotował i zrealizował architekt Iwan Jegotow w 1807 roku. Budynek znajdował się na miejscu dawnych komnat Borysa Godunowa. Ekspozycja była otwarta dla publiczności w latach 1813-1814, ale tylko dla przedstawicieli środowisk szlacheckich i kupieckich – w XIX w. koncepcja muzeum nie zakładała odwiedzania sal przez mieszczan.

Aby zachować zbiory Zbrojowni, w 1849 roku rząd zlecił architektowi Konstantinowi Tonowi zaprojektowanie na terenie Kremla nowego budynku na potrzeby skarbu.

W 1849 roku moskiewskie biuro pałacowe rozpoczęło budowę nowego budynku dla Zbrojowni na miejscu dawnego Konjuszennj Prikaz. Wiodącym architektem budynku był Konstantin Ton oraz architekci – Nikołaj Czczagow, Władimir Bakariew i asystenci Piotr Gierasimow, Michaił Trubnikow i Iwan Gorski byli zaangażowani w opracowanie wnętrz i poszczególnych detali budynku. Budynek został zbudowany w 1851 roku w stylu rosyjsko-bizantyjskim jako część kompleksu Wielkiego Pałacu Kremla. Dom posadowiony jest na wysokiej piwnicy. Górna kondygnacja Zbrojowni jest ozdobiona w duchu architektury końca XVII wieku z białymi kamiennymi rzeźbionymi kolumnami i ramami okiennymi z wiszącymi ciężarkami; dolna kondygnacja ozdobiona pilastrami. Ściany budynku zdobią marmurowe medaliony przedstawiające rosyjskich książąt i carów autorstwa rzeźbiarza Fedota Szubina, które wykonał w latach 1774-1775 dla Pałacu Czesmeńskiego. Żeliwna krata między Zbrojownią a Wielkim Pałacem Kremlowskim zaprojektowana przez Iwana Mironowskiego została zamontowana w latach 40-tych XIX wieku. Zgodnie z koncepcją Tona frontowy zestaw pokoi na drugim piętrze jest kontynuacją frontowych pokoi Pałacu Wielkiego Kremla, co umożliwia jednoczesne zademonstrowanie zarówno bogactwa skarbu rosyjskich władców, jak i siły rosyjskiej armii. Od centralnej osi amfilady odchodzą okrągłe sale przeznaczone na wystawy czasowe. Po rewolucji 1917 roku Sowieci zreorganizowali izbę w publiczne muzeum państwowe, uzupełniając jej zbiory o przedmioty ze skonfiskowanych majątków szlacheckich, znacjonalizowanych klasztorów i świątyń. Ekspozycja została ułożona w porządku chronologicznym i opowiadała o umiejętnościach wyzyskiwanych robotników pańszczyźnianych. W latach 30-tych władze sowieckie powołały komisję do usuwania przedmiotów ze zbiorów Zbrojowni. Tylko aktem z dnia 21 czerwca 1930 roku grupa „Antyki” zabrała z ekspozycji ponad 318 przedmiotów na sprzedaż osobom prywatnym. Lista skonfiskowanych wartości obejmowała jedenaście „pisanek” Faberge. Te działania władz sowieckich wiążą się z tragiczną śmiercią dyrektora Izby Zbrojowni Dmitrija Iwanowa w 1930 roku,  który długo opierając się zajęciu przedmiotów, gdy dowiedział się o zbliżającej się masowej konfiskacie kosztowności popełnił samobójstwo. 

W 1962 roku w Gabinetach Patriarchy Kremla Moskiewskiego otwarto oddział Muzeum Sztuki Użytkowej i Życia XVII Wieku, a od 1967 roku na pierwszym piętrze muzeum znajduje się stała ekspozycja pod nazwą Fundusz Diamentowy. W 2016 roku rząd moskiewski podpisał dekret przyznający Izbie Zbrojowni lokale na stoiska handlowe na Placu Czerwonym. 

Muzeum prowadzi aktywną działalność wystawienniczą we współpracy z muzeami rosyjskimi i zagranicznymi. W muzeum znajduje się również sala wykładowa, w której regularnie odbywają się wykłady z historii sztuki, religii i literatury.

Ekspozycja muzeum zbudowana jest według zasady tematycznej i mieści się w dziewięciu salach: rosyjskie wyroby ze złota i srebra z XII-XVII wieku, rosyjskie przedmioty ze złota i srebra z XVII-XX wieku, broń europejska i wschodnia z XV-XIX wieku, broń rosyjska XII-XIX wieku, srebro zachodnioeuropejskie z XIII-XIX wieku, tkaniny i szycie z XIV-XVIII wieku, starożytne regalia państwowe i przedmioty obrzędowych ceremonii z XIII-XVIII wieku, przedmioty dekoracji końskiej z XIII-XVIII wieku, kolekcja powozów z XIV-XIX wieku.

Zródła:

  1. ОРУЖЕЙНАЯ ПАЛАТА, https://www.kreml.ru/visit-to-kremlin/what-to-see/oruzheynaya-palata-zaly/  –  (dostęp 20-10-2021)
  2. А.В. Можаев, ДВОРЦЫ КРЕМЛЯ, http://rusarch.ru/mozhaev4.htm  – (dostęp 20-10-2021)
  3. ПОСЕЩЕНИЕ АЛМАЗНОГО ФОНДА, БОЛЬШОГО КРЕМЛЁВСКОГО ДВОРЦА И МАВЗОЛЕЯ В.И. ЛЕНИНА, https://www.kreml.ru/visit-to-kremlin/ticket-prices/poseshchenie-drugikh-muzeev/
  4. Wikipedia.