Przez kilkanaście listopadowych dni miałem okazję obserwować zjawisko niezwykle interesujące. Oto Sąd Najwyższy podjął dwa istotne rozstrzygnięcia, a pod moimi publikacjami natychmiast pojawiła się pokaźna grupa specjalistów od wyjaśniania, dlaczego w istocie niczego nie rozstrzygnął. Niektórzy czynili to z taką stanowczością, jakby Konstytucję napisano wyłącznie po to, by potwierdzała ich komentarze na Facebooku.
Zacznijmy od faktów.
10 listopada 2026 roku Sąd Najwyższy uchylił zarządzenia o natychmiastowej przerwie w czynnościach prezesa Trybunału Konstytucyjnego Bogdana Święczkowskiego i wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego. Osiem dni później trzy połączone izby SN podjęły uchwałę III CZP 41/26, dotyczącą między innymi mocy prawnej nieopublikowanych orzeczeń TK oraz możliwości wznowienia postępowań cywilnych.
Dwie różne sprawy. Dwa różne rozstrzygnięcia. Żadne nie oznaczało ustanowienia Sądu Najwyższego przełożonym Trybunału Konstytucyjnego. Istniał natomiast rzeczywisty spór o kompetencje organów i skutki prawne podjętych decyzji. W sprawie z 10 listopada kwestionowano również skuteczność uchylenia zarządzeń.
I właśnie wtedy rozpoczął się festiwal.
1. Argument z nieistnienia
Najprostsza metoda polegała na ogłoszeniu, że sędzia, którego orzeczenie nam nie odpowiada, właściwie nie jest sędzią.
Wystarczał przedrostek „neo” i sprawa załatwiona.
Nie trzeba było czytać orzeczenia, analizować przepisów ani zastanawiać się nad jego skutkami. Oczywiście zastrzeżenia dotyczące prawidłowości powołań sędziowskich istnieją i mają poważne podstawy prawne. Ale sam epitet nie zastępuje analizy konkretnego składu i postępowania.
2. Obalanie tego, czego nikt nie twierdził
„Wyroki TK są ostateczne, a SN nie może ich unieważniać!” — oznajmiano triumfalnie.
Zgadza się. Tylko który konkretnie wyrok Trybunału został w omawianych sprawach unieważniony przez Sąd Najwyższy?
Odpowiedź zazwyczaj nie nadchodziła.
Znacznie łatwiej pokonać przeciwnika, którego najpierw samemu się wymyśliło.
3. Nie czytałem, ale wiem
Niektórym komentatorom wystarczała informacja, kto orzekał. Treść rozstrzygnięcia stawała się zbędna.
Wyobraźmy sobie krytyka muzycznego, który nie słucha koncertu, ponieważ nie uznaje pianisty. Recenzja powstaje błyskawicznie. Gorzej z jej wartością.
Podobnie wygląda dyskusja o orzeczeniu, którego uzasadnienia nikt nie zamierza przeczytać, ponieważ werdykt zapadł jeszcze przed rozpoczęciem lektury.
4. Konstytucja według kasy fiskalnej
„Płacimy za wyroki neosędziów!” — przypominano.
Owszem, wadliwe funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości może kosztować państwo poważne pieniądze. Ale rachunek za te błędy nie odpowiada na pytanie o zgodność konkretnego rozstrzygnięcia z prawem.
Kasa fiskalna, nawet państwowa, nie jest organem wykładni Konstytucji.
5. Prawo wybiórczego uznania
Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych SN stwierdziła ważność wyborów parlamentarnych w 2023 roku. Jej status pozostaje przedmiotem poważnych zastrzeżeń prawnych.
Dlaczego więc w jednej sprawie kwestionowane powołania sędziów mają przesądzać o wszystkim, a w innej niektórzy komentatorzy nagle przestają dostrzegać problem?
Nie chodzi o podważanie wyniku wyborów. Chodzi o konsekwencję.
Prawo powinno obowiązywać również wtedy, gdy jego zastosowanie przestaje być politycznie wygodne.
6. Zmiana kanału
Gdy pojawiało się pytanie o konkretne kompetencje Sądu Najwyższego, rozmowa potrafiła natychmiast przenieść się do roku 2015, działalności poprzednich rządów, dawnych wyroków TK, mediów publicznych, a nawet mojego wykształcenia.
Wszystko interesujące. Tylko odpowiedzi nadal brak.
To trochę jak telefonowanie do sąsiada przez centralę międzymiastową. Połączeń mnóstwo, porozumienia żadnego.
7. Pianista, do fortepianu!
„Może lepiej pozostać przy muzyce?” — radzono mi troskliwie.
Według tej teorii muzyk nie powinien mówić o prawie, lekarz o gospodarce, inżynier o historii, a filozof o polityce.
Pozostaje ustalić, kto może zabierać głos na Facebooku.
Zapewne administrator. Pod warunkiem pozytywnej opinii komisji do spraw komentarzy.
8. Konstytucyjna przepowiednia
Jeden z rozmówców zaczął z niezwykłą pewnością zapowiadać zastosowanie art. 131 Konstytucji wobec urzędującego prezydenta.
Kiedy zapytałem o konkretną przesłankę konstytucyjną, otrzymałem kolejne przewidywania, wyjaśnienia i sugestie dotyczące możliwych działań Marszałka Sejmu.
To szczególna sztuka dyskusji: najpierw zapowiedzieć wydarzenie bez wykazania jego podstaw, a później obrazić się, że ktoś poprosił o dowody.
Nie jest to dowód istnienia jakiegokolwiek planu politycznego. Jest natomiast przykładem zamieniania prawa w dekorację dla politycznych fantazji.
9. Gdy kończą się argumenty, zaczynają się memy
Osobną kategorię stanowiły memy z Lechem Kaczyńskim, materiały przedstawiane w fałszywym lub wyrwanym z kontekstu ujęciu, obraźliwe komentarze pod adresem obecnego prezydenta, a także personalne ataki na sędziów, prezesa TK Bogdana Święczkowskiego i wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego.
Wszystko to pojawiało się w dyskusjach, których przedmiotem miały być konkretne rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego.
Co wspólnego ma obraźliwy mem z wykładnią Konstytucji? Niewiele. Może jednak skutecznie przesunąć uwagę odbiorcy z treści orzeczenia na emocje wywoływane przez przedstawioną postać.
Nie trzeba wtedy dowodzić, że rozstrzygnięcie jest wadliwe. Wystarczy ośmieszyć człowieka, którego z nim skojarzono. Nie trzeba polemizować z uzasadnieniem prawnym. Wystarczy sprowokować kolejną awanturę.
Szczególnie interesujące jest wykorzystywanie prawdziwych fotografii, historycznych wypowiedzi czy rzeczywistych wydarzeń w kontekście, który zmienia ich pierwotny sens. Materiał może być autentyczny, a przekaz zbudowany na nim — wprowadzający w błąd. I tak dyskusja o orzecznictwie przeobraża się w konkurs na najbardziej złośliwy obrazek. Konstytucja pozostaje na stole. Tyle że nikt już na nią nie patrzy.
10. Najpierw zastraszyć, później ogłosić się ofiarą
Na końcu pojawiła się jeszcze jedna metoda, szczególnie osobliwa.
Jeden z dyskutantów, po serii kategorycznych przewidywań dotyczących urzędującego prezydenta, zaczął kierować pod moim adresem wypowiedzi, które odebrałem jako próbę wywarcia presji i zastraszenia. Kiedy nie zrezygnowałem z pytań o podstawy prawne jego twierdzeń, role niespodziewanie się odwróciły. Rozmówca zaczął sugerować, że to ja mogę narażać go na konsekwencje lub naruszać jego dobra osobiste.
A więc najpierw zapowiedzi mogące budzić niepokój, następnie próba uciszenia pytającego, a wreszcie demonstracyjne przyjęcie pozycji osoby pokrzywdzonej. Nie przesądzam, czy wypowiedzi te stanowiły groźby w rozumieniu prawa karnego. Do takiej oceny potrzebna byłaby analiza ich dokładnej treści i okoliczności. Zwracam natomiast uwagę na sam mechanizm odwrócenia ról: człowiek żądający wyjaśnień zostaje przedstawiony jako źródło zagrożenia, a autor kontrowersyjnych sugestii domaga się ochrony przed pytaniami, które sam sprowokował.
Trzeba przyznać, że to interesujący sposób prowadzenia rozmowy. Najpierw narobić hałasu, a następnie zażądać ciszy w imię własnego spokoju.
Mechanizm reakcji obronnej. Tu zaczyna się właściwe dossier.
Najbardziej interesujące w tych kilkunastu dniach nie były pojedyncze obelgi, memy ani najbardziej osobliwe interpretacje Konstytucji. Była nim powtarzalność reakcji. Gdy pojawiły się rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, które mogły podważać utrwalony przekaz polityczny, dyskusja niemal natychmiast zaczęła dotyczyć nie tego, co SN rzeczywiście rozstrzygnął, lecz tego, dlaczego jego stanowiska nie należy traktować poważnie.
Najpierw kwestionowano sędziów. Później kompetencje Sądu. Następnie sens samego postępowania. Kiedy argumenty te nie przynosiły oczekiwanego rezultatu, pojawiały się memy, insynuacje, zmiana tematu i ataki personalne. W skrajnym przypadku również wypowiedzi odbierane jako próba zastraszenia oraz odwrócenie ról sprawcy i ofiary.
Zwróćmy uwagę na coś jeszcze.
Poszczególni komentatorzy nie musieli znać siebie nawzajem ani uczestniczyć w tych samych dyskusjach. A jednak argumentacja często przebiegała według podobnego schematu. Powracały te same zarzuty, zbliżone sformułowania, identyczne uproszczenia i ta sama niechęć do odpowiedzi na konkretne pytania.
To właśnie tutaj pojawia się zasadnicza teza tego dossier.
Czy obserwowaliśmy spontaniczną reakcję ludzi przekonanych o własnej racji, czy też mechanizm reprodukowania przygotowanej wcześniej narracji, której zadaniem było osłabienie znaczenia niewygodnych rozstrzygnięć Sądu Najwyższego?
Możliwe, że była to reakcja na zagrożenie dla określonej wersji wydarzeń, funkcjonującej wcześniej w przekazie politycznym i medialnym. Gdy rzeczywiste rozstrzygnięcia sądowe nie przystają do utrwalonego obrazu rzeczywistości, najłatwiej zakwestionować nie własną interpretację, ale źródło, które tę interpretację podważa. Nie trzeba wówczas wykazywać błędu prawnego. Wystarczy przekonać odbiorców, że orzeczenie jest podejrzane, sędziowie niewłaściwi, instytucja niewiarygodna, a każdy, kto przypomina jej stanowisko, działa w interesie politycznego przeciwnika.
W ten sposób dyskusja przestaje dotyczyć prawdziwości informacji, a zaczyna dotyczyć tego, komu wolno ją przekazywać. Czy taki przekaz mógł zostać przygotowany i rozpowszechniony przez ośrodki zainteresowane politycznym skutkiem tych rozstrzygnięć? Takiej hipotezy nie można wykluczyć. Nie można jej jednak uznać za udowodnioną na podstawie samych podobieństw między komentarzami. Identyczne argumenty mogą być spontanicznie przejmowane z wypowiedzi polityków, mediów i wzajemnie obserwowanych profili. Dlatego warto prześledzić chronologię ich pojawiania się, wspólne źródła, charakterystyczne błędy oraz sposób rozpowszechniania.
Jedno natomiast wynika z przedstawionych przykładów: powtarzające się techniki argumentacyjne odsuwały rozmowę od meritum. I właśnie taki może być efekt dezinformacji, niezależnie od tego, czy jej uczestnicy działają świadomie, czy jedynie powielają cudze opinie. Najskuteczniejszym sposobem zagłuszenia niewygodnego faktu nie zawsze jest jego zaprzeczenie. Czasami wystarczy otoczyć go takim hałasem, aby nikt już nie usłyszał, co naprawdę zostało powiedziane.
Dossier czy instrukcja obsługi?
Nie zamierzam twierdzić, że każdy krytyk omawianych rozstrzygnięć SN się mylił. Istnieją rzeczywiste, poważne spory o status części sędziów, kompetencje poszczególnych organów i granice rozstrzygnięć sądowych. Właśnie dlatego warto o nich dyskutować. Ale czym innym jest spór o wykładnię prawa, a czym innym budowanie atmosfery, w której treść orzeczenia staje się najmniej istotnym elementem rozmowy.
Dezinformacja nie musi polegać na podawaniu całkowicie fałszywych wiadomości. Wystarczy przytoczyć prawdziwy przepis w niewłaściwym kontekście, pominąć niewygodną część rozstrzygnięcia, pomieszać różne postępowania i wielokrotnie powtórzyć tę samą interpretację. Nie trzeba nawet przekonać czytelnika do określonej wersji wydarzeń. Czasami wystarczy doprowadzić go do przekonania, że niczego nie można ustalić, każda interpretacja jest równie dobra, a prawo zależy wyłącznie od politycznych sympatii. Wtedy prawda nie zostaje formalnie zakazana. Zostaje po prostu zagłuszona.
Po kilkunastu dniach odniosłem wrażenie, że im mniej rozmawiano o treści rozstrzygnięć, tym więcej pojawiało się kategorycznych sądów o ich autorach. Im trudniejsze stawało się pytanie, tym dalsza prowadziła droga do odpowiedzi. A kiedy kończyły się przepisy, wkraczały emotikony, wykrzykniki i diagnozy dotyczące mojej osoby.
Dossier można więc zamknąć.
Nie dlatego, że spór prawny został definitywnie rozstrzygnięty. Będzie trwał, ponieważ dotyczy rzeczy ważnych dla państwa i obywateli. Kończy się jedynie pewne przedstawienie, w którym każdy przynosił własną Konstytucję, lecz nie każdy miał ochotę przeczytać ją do końca.
Kurtyna.
A gdyby ktoś chciał jeszcze raz rozpocząć od słów: „Sąd Najwyższy nie jest nad Trybunałem Konstytucyjnym”, uprzedzam: to już wiemy.
Teraz poprosimy o następne zdanie.
Najlepiej własne.
Zostaw komentarz