Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

Świątynia św. Grzegorza Cudotwórcy z Neocezarei w Derbicach jest cerkwią  parafialną dekanatu moskiewskiej diecezji miejskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Świątynia jest zabytkiem architektury z XVII wieku, położona w dzielnicy Jakimanka w Moskwie pod adresem: Bolszaja Polanka, nr 29a. Kamienna cerkiew  została zbudowana przez księcia Wasilija II Ciemnego, wnuka Dymitra Donskoja i pradziadka Iwana Groźnego. Tradycja mówi, że będąc w niewoli tatarskiej, książę złożył przysięgę, że jeśli wróci do domu, zbuduje w miejscu, z którego widzi Moskwę, świątynię imienia świętego, którego pamięć obchodzona jest w tym dniu. Wyzwolenie z niewoli nastąpiło w dniu 17 listopada 1445 roku w dniu obchodów pamięci św. Grzegorza, biskupa i cudotwórcy Neocezarei. Wyczerpany niewolą i długą drogą do domu książę ujrzał Kreml z białego kamienia. Miejsce, z którego otwierał się ten widok, znajdowało się nieco na południowy wschód od obecnej lokalizacji świątyni. Prawdopodobnie książę jechał drogą, która pokrywa się z współczesną ulicą Staromonetnego. Pierwotna cerkiew spłonęła, a nowa drewniana świątynia została wybudowana nie później niż w 1632 roku na tym samym miejscu. Murowaną cerkiew natomiast wybudowano  w 1667 roku obok drewnianej, aby podczas budowy mógł służyć nadal do celów liturgicznych. Budowę kamiennej świątyni rozpoczął z błogosławieństwem patriarchy Nikona ks. Andriej Sawinow (Postnikow), mianowany w 1660 roku rektorem starej drewnianej światyni. W 1665 został spowiednikiem carskim i archiprezbiterem soboru Zwiastowania na Kremlu moskiewskim. Miał bliską przyjaźń z Aleksiejem Michajłowiczem, w pewnym stopniu zastąpił cara patriarchą Nikonem, który do tego czasu wypadł z łask. Dlatego car został budowniczym nowej świątyni murowanej pod wezwaniem św. Grzegorza z Neocezarei. Suweren nie tylko przeznaczył ogromne fundusze na budowę kościoła, ale sam był osobiście zainteresowany postępem prac. Od 1668 roku pojawiają się szczegółowe ewidencje wydatków ze skarbca królewskiego, dokonywane na dostawę drewna, cegieł, białego kamienia mjaczkowskiego z którego budowano także kremlowskie sobory. Świątynia jest niesamowita w swojej architekturze. Zwieńczają go trzy rzędy wydrążonych kokoszników „ognistych języków”. Nad nimi wznosi się tradycyjna cebula z pięcioma kopułami. W symbolice cerkiewnej pięć rozdziałów oznacza Zbawiciela i czterech ewangelistów. Krzyże zwieńczone są koronami na znak królewskiej świątyni. Przypuszczalnie świątynię wznieśli najlepsi architekci swoich czasów – Iwan Kuzneczik i Karp Guba, którzy zazwyczaj wykonywali architektoniczne rozkazy królewskie. Budowę nadzorowali Iwan Wołżyński i Iwan Rykaczew. Do malowania świątyni zostali zaproszeni artyści z Kostromy – Gurij Nikitin, Sila Saweljew (Sawin) i inni, a także z Peresławia – Siemion Dmitriew, Dmitrij Plechanow. Fryz kaflowy jest najbardziej znanym elementem wspaniałej dekoracji świątyni. Szkliwione płytki ceramiczne z wielokolorowym wzorem tzw. „pawie oko” wykonali towarzysze mistrza Stepana Iwanowa Polubesa, I. Maksimow i inni białoruscy rzemieślnicy. Do dekoracji świątyni użyto 9 tysięcy płytek. Ich kolory do dziś zachowały swój pierwotny blask.

 

Świątynia otrzymała popularną nazwę „Czerwona”, czyli piękna. Ta nazwa była używana w oficjalnych dokumentach do końca XVIII wieku. Ikony do ikonostasu namalowali carscy ikonografowie, mistrzowie Zbrojowni, na czele z Szymonem Uszakowem. W 1671 roku car Aleksiej Michajłowicz poślubił tutaj Natalię Kiriłłowną Naryszkinę. W niektórych źródłach można znaleźć wzmiankę o chrzcie w tej świątyni  w 1672 roku przyszłego cara Piotra Wielkiego, co jest prawdopodobnie historyczną nieścisłością. Podobno Piotr I, podobnie jak inne dzieci rodziny królewskiej, zostali tradycyjnie ochrzczeni w klasztorze Chudow na Kremlu. Wielka konsekracja świątyni miała miejsce 1 marca 1679 roku. W tym dniu patriarcha Moskwy, Joachim poświęcił w nim ołtarz główny w imię św. Grzegorza z Neocezarei. Podczas konsekracji świątyni był obecny car Fiodor Aleksiejewicz.

W 1767 roku pojawił się ołtarz boczny imienia św. Grzegorza Teologa, zbudowany starannością parafianina Grigorija Lichonina na cześć jego niebiańskiego patrona. Fasady nowej kaplicy bocznej powtarzały kształty z XVII wieku. Podczas Wojny Ojczyźnianej w 1812 roku świątynia nie została uszkodzona. Moskiewskich słowianofilów fascynowała jej osobliwa uroda jak pisał Apollo Grigoriew. W 1834 roku według projektu architektów Nikołaja Kozłowskiego, Fiodora Szestakowa i Wasilija Bałaszowa, w świątyni zbudowano kaplicę Bogolubskiej Ikony Matki Bożej, zbudowaną w stylu empirowego pseudogotyku. Wierni modlili się do Bogolubskiej Ikony Matki Bożej podczas epidemii cholery w 1830 roku. W 1859 roku świątynia  po raz pierwszy przeszła gruntowną renowację. Odnowiono malowidła ołtarza głównego i czworoboku, na nowo złocono srebrne ornaty na sześciu ikonach pierwszego poziomu ikonostasu, a wszystkie ikony pozostałych poziomów ikonostasu wymyto. Odrestaurowaną świątynię konsekrował metropolita moskiewski św. Filaret. W 1896 roku odnowiono obraz świątyni. Odnowiony kościół konsekrował metropolita moskiewski i kołomński Sergiusz. Kościół miał status dworskiej cerkwi i był regularnie odwiedzany przez członków panującej rodziny. Wielka księżna Elżbieta Fiodorowna uwielbiała się tutaj modlić. W świątyni kilkakrotnie służyli wybitni hierarchowie kościelni. W 1922 roku bolszewicy skonfiskowali wartościowe przedmioty świątyni. W 1930 roku moskiewska rada miejska postanowiła zburzyć czterospadową dzwonnicę, aby poszerzyć chodnik. Historykom udało się zapobiec wyburzeniu. W dzwonnicy wycięto przejście przelotowe. Poeta Andrej Woznesenski poświęcił temu wydarzeniu wiersze, w których porównał światynie z piękną dziewczyną – Natalią Naryszkiną. W dniu 10 grudnia 1937 roku na poligonie w Butowie rozstrzelano duchownego cerkwi archiprezbitera Borysa Iwanowskiego, którego w sierpniu 2000 roku kanonizowano przez Jubileuszową Radę Biskupów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. W 1938 roku moskiewska rada miejska podjęła decyzję: „Świątynia powinien być zamknięta, a budynek wykorzystywany na potrzeby kulturalne”. W protokole z inspekcji z 1939 roku odnotowuje się: „Najcenniejszy ikonostas z XVII wieku został złamany i nie ma żyrandola z XVIII wieku ”. Ikony ze świątyni przeniesiono do muzeów. Galeria Tretiakowska otrzymała najcenniejszą Matkę Bożą Eleusa-Kik Szymona Uszakowa, cykl Męki Pańskiej Georgija Zinowiewa i wiele innych ikon. Spośród wszystkich tych ikon w ekspozycji znalazło się miejsce tylko dla wizerunku Matki Boskiej, pozostałe, nigdy nie wystawiane, są przechowywane w magazynach. Część ikon przeniesiono do Państwowego Muzeum Historycznego, gdzie są również przechowywane w magazynach. Rzeźbione Królewskie Drzwi głównego ikonostasu przekazano Muzeum Architektury Szczuszewa. Niektóre ikony z cerkwi św. Grzegorza z Neocezarei można również zobaczyć w ekspozycji Muzeum Rosyjskiego w Petersburgu. W 1965 roku zrujnowana świątynia przeszła gruntowną renowację. Świątynia została objęta ochroną państwową jako zabytek historii i kultury. W świątyni mieści się Ogólnounijny Związek Przemysłowo-Artystyczny Wuczeticz. W 1990 roku zgodnie z listem patriarchy Aleksego II, moskiewska rada miejska zwróciła świątynię  wiernym. Od 1994 roku wznowiono nabożeństwa w świątyni św. Grzegorza z Neocezarei. Do 1996 roku świątynia została ostatecznie odrestaurowana. Elewacje pomalowano czerwono-pomarańczową farbą, wszystkie elementy architektoniczne podkreślono bielą i turkusem a krzyże złocono. W dniu 30 listopada 1996 roku patriarcha Aleksy II poświęcił główny ołtarz, została uhonorowana kopia Bogoljubskiej Ikony Matki Bożej.

W świątyni odbywają się regularne nabożeństwa. Utworzono baptysterium na chrzest dorosłych, jest sklep z dewocjonaliami oraz z literaturą prawosławną i sprzętem kościelnym.

Podczas nabożeństw chór męski śpiewa pod dyrekcją Nikołaja Biełowa.

Zródłą:

  1. ХРАМ, В КОТОРОМ НЕ КРЕСТИЛИ ПЕТРА I, http://www.yakimanka.ru/khram-v-kotorom-ne-krestili-petra-i-816.html  – (dostęp 21-09-2021)
  2. Аполлон Григорьев. Мои литературные и нравственные скитальчества, http://lib.ru/LITRA/GRIGORIEW/grigoriev1_1.txt  – (dostęp 21-09-2021)
  3. М. Ильин, Т. Моисеева Москва и Подмосковье, Справочник-Путеводитель, Искусство, 1979
  4. Чудов монастырь, Статья из книги А.Ю. Низовского „Самые знаменитые монастыри и храмы России”,